សេចក្តីសង្ខេបនៃការយល់ឃើញត្រឹមត្រូវ

សេចក្តីផ្តើមរបស់អ្នកនិពន្ធ ដោយព្រះនាមនៃអល់ឡោះដ៏មេត្តាប្រោសប្រណីបំផុត ដ៏មហាសប្បុរសបំផុត។ គ្មានជោគជ័យណាមួយសម្រាប់ខ្ញុំឡើយ ក្រៅពីការជួយជ្រោមជ្រែងពីអល់ឡោះ។ បន្ទាប់ពីការសរសើរតម្កើងអល់ឡោះ ដែលទ្រង់បានលើកតម្កើងប្រជាជាតិ (អ៊ូម្ម៉ះ) នេះឱ្យខ្ពង់ខ្ពស់ជាងប្រជាជាតិដទៃទៀត ហើយទ្រង់បានផ្តល់ចំណែកដ៏ច្រើនបំផុត និងដ៏ល្អបំផុតដល់មនុស្សជំនាន់ដំបូងនៃប្រជាជាតិនេះ។ ទ្រង់បានជ្រើសរើសពួកគេឱ្យធ្វើជាដៃគូរបស់ព្យាការីទ្រង់ (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខសាន្តដល់លោក) ដែលត្រូវបានបញ្ជូនមកជាមួយនឹងសីលធម៌ដ៏ល្អប្រពៃ និងប្រាជ្ញាដ៏គ្រប់ជ្រុងជ្រោយ។ ទ្រង់បានណែនាំពួកគេតាមរយៈអ្វីដែលពួកគេបានឃើញពីស្ថានភាពរបស់លោក ការយល់ដឹងពីពាក្យសម្តីរបស់លោក និងការសង្កេតមើលសកម្មភាពរបស់លោក ឆ្ពោះទៅរកផ្លូវដ៏ត្រឹមត្រូវបំផុត។ ពួកគេគឺជាមនុស្សជំនាន់ដ៏ល្អបំផុតដោយមានការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ់ម៉ា) ហើយពួកគេគឺជាមនុស្សដែលសក្តិសមបំផុតក្នុងការយកតម្រាប់តាម និងដើរតាម ព្រមទាំងជាអ្នកដែលមានភាពក្លាហាន និងសប្បុរសធម៌។ នេះគឺជាការស្រាវជ្រាវយ៉ាងស៊ីជម្រៅទៅលើអ្វីដែលមានការខ្វែងគំនិតគ្នាជុំវិញការយកពាក្យសម្តីរបស់ពួកគេ (សហាបះ) មកធ្វើជាភស្តុតាង និងមតិយោបល់ផ្សេងៗដែលមានក្នុងរឿងនេះ ព្រមទាំងការបកស្រាយពីមូលដ្ឋានគ្រឹះ និងផ្លូវនៃការយល់ដឹងរបស់ពួកគេ។ លើសពីនេះ ក៏មានការឆ្លើយតបទៅនឹងមតិដែលមិនអាចយកជាការបាន ការលុបបំបាត់មន្ទិលសង្ស័យ និងការដោះស្រាយបញ្ហាទាំងនោះ។ យើងសូមផ្ញើការទុកចិត្តលើអល់ឡោះ និងសូមការជួយជ្រោមជ្រែងពីទ្រង់។ យើងសូមអង្វរករទ្រង់ឱ្យផ្តល់នូវជោគជ័យ និងការការពារ ព្រោះទ្រង់មានអំណាចលើគ្រប់កិច្ចការទាំងអស់ ហើយទ្រង់គឺជាអ្នកដែលសក្តិសមបំផុតក្នុងការផ្តល់នូវសេចក្តីត្រូវការ។ ការពិភាក្សាអំពីបញ្ហានេះ ត្រូវបានបែងចែកជាចំណុចៗដូចខាងក្រោម៖

ផ្នែកទីមួយ៖ ទស្សនៈរបស់សហាប៊ី (មិត្តភក្តិព្យាការី) នៅពេលដែលវាល្បីល្បាញក្នុងចំណោមពួកគេទាំងអស់គ្នា ហើយពួកគេមិនបានបដិសេធ។ ប្រសិនបើម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកគេបាននិយាយអ្វីមួយ ឬច្រើនជាងម្នាក់ ដូចជាពីរនាក់ ឬបីនាក់ ហើយរឿងនោះបានល្បីល្បាញក្នុងចំណោមអ្នកដែលនៅសល់ ហើយពួកគេមិនបានបដិសេធ ក៏ដូចជាមិនមានការយល់ស្រប ឬការបដិសេធណាមួយបង្ហាញចេញពីពួកគេចំពោះអ្នកនិយាយនោះឡើយ។ នេះគឺជាអ្វីដែលគេហៅថា «អ៊ីជ្មាអ៊ ស៊ូកូទី» (ការឯកភាពគ្នាតាមរយៈភាពស្ងៀមស្ងាត់)។ ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញផ្នែកឧសូល (មូលដ្ឋានគ្រឹះនីតិសាស្ត្រ) មានពីរវិធីសាស្ត្រក្នុងការកំណត់រូបភាពនៃបញ្ហានេះ៖ វិធីសាស្ត្រទីមួយ៖ គឺអ្នកដែលកំណត់រឿងនេះសម្រាប់គ្រប់សម័យកាលនៃសម័យកាលរបស់ពួកមូជតាហ៊ីត (អ្នកប្រាជ្ញដែលមានសមត្ថភាពវិនិច្ឆ័យ)។ នេះគឺជាអ្វីដែលក្រុមហាន៉ាហ្វីបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់នៅក្នុងសៀវភៅរបស់ពួកគេ ក៏ដូចជា អ៊ីម៉ាម អាល់ហារ៉ាម៉ៃន, ស៊ៃខ៍ អាប៊ូ អ៊ីសហាក់ អាល់ស៊ីរ៉ាហ្ស៊ី នៅក្នុងសៀវភៅ «ស៊ើរហ៍ អាល់លូម្អា», ហ្វាក់រុឌីន អាល់រ៉ាហ្ស៊ី នៅក្នុងសៀវភៅរបស់លោក និងសិស្សរបស់លោកទាំងអស់, សៃហ្វុឌីន អាល់អាមេឌី, អ៊ីបនូ អាល់ហាច៊ីប នៅក្នុងសៀវភៅសង្ខេបទាំងពីររបស់លោក និងអ្នកដទៃទៀត។ ក៏ដូចជា អាល់ការ៉ាហ្វី ពីក្រុមម៉ាលីគី និងអ្នកប្រាជ្ញជំនាន់ក្រោយដទៃទៀត។ ការលម្អិតនៃមហ្សហាប (សាលាគំនិត) លើវិធីសាស្ត្រនេះគឺ៖ អះម៉ាត់ ប៊ីន ហាន់បាល, ក្រុមហាន៉ាហ្វីភាគច្រើន និងសិស្សរបស់យើងជាច្រើននាក់ បាននិយាយថា វាគឺជា «អ៊ីជ្មាអ៊» (ការឯកភាពគ្នា) និងជាភស្តុតាង។ ក្នុងចំណោមពួកគេមានអ្នកដែលយល់ឃើញថាវាជាទស្សនៈរបស់អាល់ស៊ហ្វីអ៊ី ហើយក្រុមមូអ៊តាហ្ស៊ីឡះខ្លះក៏បាននិយាយដូចគ្នានេះដែរ ប៉ុន្តែ អាល់ជូបានអ៊ី អាប៊ូ អាលី និងអ្នកដទៃទៀតពីក្រុមពួកគេ បានដាក់លក្ខខណ្ឌថាត្រូវតែផុតសម័យកាលនោះសិន។ ចំណែកទស្សនៈដែលក្រុមសិស្សរបស់យើងភាគច្រើន, ក្រុមហាន៉ាហ្វីខ្លះ និងដាវូដ អាល់ហ្សាហ៊ីរី បានកាន់យកនោះគឺ៖ រឿងនេះមិនមែនជា «អ៊ីជ្មាអ៊» ហើយក៏មិនមែនជាភស្តុតាងដែរ។ អ៊ីម៉ាម បាននិយាយនៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់ប៊ូហ៍រ៉ាន» ថា នេះគឺជាទស្សនៈជាក់ស្តែងរបស់អាល់ស៊ហ្វីអ៊ី ហើយអាល់ហ្ហាហ្សាលី បានដកស្រង់វានៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់ម៉ាន់ឃូល» ពីទស្សនៈថ្មី (របស់អាល់ស៊ហ្វីអ៊ី)។ អាប៊ូ បាករ អាល់សៃរ៉ាហ្វី ពីក្រុមសិស្សរបស់យើង និងអាប៊ូ ហាស៊ីម ប៊ីន អាល់ជូបានអ៊ី បានយល់ឃើញថា វាជាភស្តុតាង ប៉ុន្តែមិនមែនជា «អ៊ីជ្មាអ៊» នោះទេ។ អាប៊ូ អាលី ប៊ីន អាប់ប៊ី ហ៊ូហៃរ៉ូហ៍ បាននិយាយថា៖ ប្រសិនបើវាជាការវិនិច្ឆ័យមួយក្នុងចំណោមការវិនិច្ឆ័យទាំងឡាយ នោះភាពស្ងៀមស្ងាត់របស់អ្នកដែលនៅសល់មិនមែនជា «អ៊ីជ្មាអ៊» ហើយក៏មិនមែនជាភស្តុតាងដែរ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើវាជាការផ្តល់ហ្វត្វា (ការសម្រេចបញ្ហា) នោះភាពស្ងៀមស្ងាត់របស់ពួកគេគឺជា «អ៊ីជ្មាអ៊»។ ចំណែកលោកគ្រូ អាប៊ូ អ៊ីសហាក់ អាល់អ៊ិសហ្វារ៉ាអ៊ីនី បានយល់ឃើញផ្ទុយពីនេះ ដោយលោកនិយាយថា វាជា «អ៊ីជ្មាអ៊» ក្នុងរឿងការវិនិច្ឆ័យ មិនមែនក្នុងរឿងការផ្តល់ហ្វត្វានោះទេ។ អាល់អាមេឌី បានជ្រើសរើសនៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់អះកាម» ថា វាជាភស្តុតាង ប៉ុន្តែមិនមែនជា «អ៊ីជ្មាអ៊» នោះទេ ហើយវាជិតស្និទ្ធនឹងទស្សនៈរបស់អាល់សៃរ៉ាហ្វី និងអាប៊ូ ហាស៊ីម។ អ៊ីបនូ អាល់ហាច៊ីប ក៏បានយល់ស្របនឹងលោកនៅក្នុងសៀវភៅសង្ខេបធំរបស់លោក ហើយនៅក្នុងសៀវភៅសង្ខេបតូចរបស់លោក លោកបានរាយបញ្ជីជម្រើសរបស់លោក រវាងការដែលវាជា «អ៊ីជ្មាអ៊» ឬជាភស្តុតាង។ វិធីសាស្ត្រទីពីរ៖ គឺទស្សនៈរបស់អ្នកដែលកំណត់រូបភាពនៃបញ្ហានេះត្រឹមតែសម័យកាលរបស់សហាប៊ី (មិត្តភក្តិព្យាការី) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនសម័យកាលបន្ទាប់ពីពួកគេទេ។ អ្នកដែលនិយាយបែបនេះពីក្រុមសិស្សរបស់យើងគឺ៖ អាប៊ូ អាល់ហ៊ូសៃន អាល់កាត់តាន់ នៅក្នុងសៀវភៅ «ឧសូលុលហ្វិកហ៍», អាប៊ូ ណាសរ៍ ប៊ីន អាល់សបបាក នៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់អ៊ូដដះ», អាប៊ូ អាល់មូហ្សហ្វហ្វារ ប៊ីន អាល់សាំអានី នៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់ហូជ្ជះ», អាល់ហ្ហាហ្សាលី នៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់មុស្តាសហ្វា» និង «អាល់ម៉ាន់ឃូល», អ៊ីបនូ ប៊ូហាន និងអ្នកដទៃទៀត។ ក៏ដូចជា កូឌី (ចៅក្រម) អាប់ឌុល វ៉ាហាប់ ពីក្រុមម៉ាលីគី ហើយអាល់គូទូបី ពីក្រុមអ្នកប្រាជ្ញជំនាន់ក្រោយរបស់ពួកគេបានជ្រើសរើសទស្សនៈនេះ ដូចដែលនឹងបានរៀបរាប់ខាងមុខ។ ស៊ៃខ៍ មូហ្វាក់រុឌីន អាល់ហាន់បាលី នៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់រ៉ូដដះ» ក៏បានកំណត់វាត្រឹមតែបញ្ហាដែលទាក់ទងនឹងការប្រតិបត្តិ (តាក់លីហ្វ) ហើយលោកបាននិយាយពីអះម៉ាត់នូវអ្វីដែលបង្ហាញថាវាជា «អ៊ីជ្មាអ៊»។ អ្នកទាំងនេះបានរៀបរាប់ពីមហ្សហាបនានាស្រដៀងនឹងអ្វីដែលបានលើកឡើងពីមុន។ អ៊ីបនូ អាល់សាំអានី បានដកស្រង់ពីអាប៊ូ បាករ អាល់សៃរ៉ាហ្វី ថា លោកបាននិយាយអំពីការដែលវាជាភស្តុតាង មិនមែនជា «អ៊ីជ្មាអ៊» នោះទេ។ មានការលើកឡើងថា នេះគឺជាមហ្សហាបរបស់អាល់ស៊ហ្វីអ៊ី ហើយលោកបាននិយាយថា អាល់ខារ៉ូគី ពីក្រុមហាន៉ាហ្វី និងក្រុមមូអ៊តាហ្ស៊ីឡះខ្លះ ក៏បាននិយាយដូចគ្នានេះដែរ។ ការលើកឡើងដែលថាវាជា «អ៊ីជ្មាអ៊» ក្នុងករណីការវិនិច្ឆ័យ មិនមែនការផ្តល់ហ្វត្វា ត្រូវបានដកស្រង់ពី អាប៊ូ អ៊ីសហាក់ អាល់ម៉ារ៉ូហ្ស៊ី មិនមែនពីលោកគ្រូ អាប៊ូ អ៊ីសហាក់ នោះទេ។ កូឌី អាល់ម៉ាវ៉ារឌី បាននិយាយនៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់ហាវី» ថា៖ ប្រសិនបើវាមិនមែនមកពីសម័យកាលរបស់សហាប៊ី នោះការល្បីល្បាញនៃពាក្យសម្តីរបស់ម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកគេ ខណៈដែលអ្នកដទៃស្ងៀមស្ងាត់ មិនមែនជា «អ៊ីជ្មាអ៊» ហើយក៏មិនមែនជាភស្តុតាងដែរ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើវាស្ថិតក្នុងសម័យកាលរបស់សហាប៊ី នោះនៅពេលដែលម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកគេនិយាយអ្វីមួយ ឬវិនិច្ឆ័យដោយរឿងនោះ ហើយអ្នកដែលនៅសល់ស្ងៀមស្ងាត់ នោះវាមានពីរប្រភេទ៖ ទីមួយ៖ គឺជារឿងដែលមិនអាចកែតម្រូវបាន ប្រសិនបើវាបានកន្លងផុតទៅហើយ ដូចជាការបង្ហូរឈាម ឬការអនុញ្ញាតឱ្យមានទំនាក់ទំនងផ្លូវភេទ នោះវាគឺជា «អ៊ីជ្មាអ៊» ព្រោះប្រសិនបើពួកគេជឿផ្ទុយពីនេះ ពួកគេនឹងបដិសេធវា ព្រោះវាមិនត្រឹមត្រូវទេដែលពួកគេព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងការមិនបដិសេធរឿងអាក្រក់។ ទីពីរ៖ ប្រសិនបើវាជារឿងដែលអាចកែតម្រូវបាន នោះវាជាភស្តុតាង ព្រោះសច្ចធម៌មិនអាចចេញផុតពីពួកគេឡើយ។ ចំពោះការដែលវាជា «អ៊ីជ្មាអ៊» ដែលរារាំងដល់ការធ្វើអ៊ីជទីហាត (ការវិនិច្ឆ័យ) នោះមានពីរទស្សនៈសម្រាប់សិស្សរបស់យើង៖ មួយគឺវាជា «អ៊ីជ្មាអ៊» ដែលមិនអនុញ្ញាតឱ្យមានការធ្វើអ៊ីជទីហាតជាមួយវាឡើយ។ ទីពីរគឺវាមិនមែនជា «អ៊ីជ្មាអ៊» នោះទេ មិនថាពាក្យសម្តីនោះជាការវិនិច្ឆ័យ ឬជាការផ្តល់ហ្វត្វាក៏ដោយ។ អាប៊ូ អាលី ប៊ីន អាប់ប៊ី ហ៊ូហៃរ៉ូហ៍ បានបែងចែកដោយធ្វើឱ្យវាជា «អ៊ីជ្មាអ៊» ប្រសិនបើវាជាការផ្តល់ហ្វត្វា ហើយមិនធ្វើឱ្យវាជា «អ៊ីជ្មាអ៊» ប្រសិនបើវាជាការវិនិច្ឆ័យ។ ចំណែកអ្នកដទៃពីក្រុមសិស្សរបស់យើងបានយល់ឃើញផ្ទុយពីនេះ។ ចប់ការលើកឡើងរបស់លោក។ អ៊ីម៉ាម អាល់ហារ៉ាម៉ៃន បានជ្រើសរើសនៅចុងបញ្ចប់នៃបញ្ហានេះថា៖ ប្រសិនបើវាជារឿងដែលកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់ និងកើតឡើងដដែលៗ ហើយមានការពិភាក្សាលើរឿងនោះ នោះភាពស្ងៀមស្ងាត់គឺជា «អ៊ីជ្មាអ៊»។ ហើយរូបភាពនៃភាពខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងបញ្ហានេះ គឺនៅពេលដែលភាពស្ងៀមស្ងាត់នោះកើតឡើងក្នុងរយៈពេលខ្លី។

បានបញ្ជាក់រួចមកហើយថា ការកំណត់បញ្ហានេះគឺសម្រាប់គ្រប់សម័យកាល មិនមែនសម្រាប់តែសម័យកាលរបស់ក្រុមសហាបះ (សហការីរបស់ព្យាការី) តែមួយប៉ុណ្ណោះទេ។ នេះគឺស្រដៀងទៅនឹងការជ្រើសរើសរបស់ អ៊ីបនូ អាល់ខតីប (Ibn អាល់-Khatib) អំពីទស្សនៈរបស់សហាបះ ដែលថាប្រសិនបើទស្សនៈនោះមិនត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយ ហើយវាជាបញ្ហាដែលកើតឡើងជាទូទៅ (តាំមលបាលវា) នោះវាគឺជាភស្តុតាងមួយ ដូចដែលនឹងមានការបកស្រាយនៅពេលក្រោយ បើអល់ឡោះសព្វព្រះហឫទ័យ។ ការថ្លឹងថ្លែង (តារជីហ៍) គោលបំណងគឺថា វិធីសាស្ត្រទីពីរ ដែលជាការកំណត់បញ្ហាចំពោះសម័យកាលរបស់ក្រុមសហាបះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេ) គឺច្បាស់លាស់ជាងវិធីសាស្ត្រទីមួយ។ មូលហេតុគឺដោយសារតែអ្នកដែលលើកឡើងថា វាជាភស្តុតាង (ហុជ្ជៈ) ប៉ុន្តែមិនមែនជាការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ្មា) នោះ គឺអាចអនុវត្តបានតែក្នុងករណីសហាបះប៉ុណ្ណោះ។ នេះដោយសារតែឋានៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់ពួកគេ មិនអនុញ្ញាតឱ្យមានការស្ងៀមស្ងាត់ចំពោះបញ្ហាបែបនេះឡើយ ប្រសិនបើពួកគេមានទស្សនៈផ្ទុយពីនេះ យោងទៅតាមទម្លាប់ដែលយើងបានដឹងពីពួកគេ។ រីឯចំពោះអ្នកដែលមិនមែនជាសហាបះវិញ គឺមិនអាចយកមកអនុវត្តដូចនេះបានទេ។ ម្យ៉ាងទៀត ការពឹងផ្អែកក្នុងករណីនេះគឺផ្អែកទៅលើពាក្យសម្តីរបស់អ្នកប្រាជ្ញ (មូហ្វទី) ឬអ្នកដឹកនាំ (ហាកឹម) តែប៉ុណ្ណោះ ព្រោះវាផ្អែកលើគោលការណ៍ដែលថា «អ្នកដែលស្ងៀមស្ងាត់មិនអាចចាត់ទុកថាមានទស្សនៈអ្វីមួយឡើយ» ដូចដែលបានដកស្រង់ចេញពី អ៊ីមាំ អាល់-ស្ហាហ្វីអី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក)។ ហើយគ្មានភស្តុតាងណាមួយនៅក្នុងទស្សនៈរបស់មូជតាហ៊ីត (អ្នកប្រាជ្ញដែលធ្វើការវិនិច្ឆ័យ) ណាម្នាក់បន្ទាប់ពីសម័យសហាបះនោះទេ ដោយមានការឯកភាពគ្នា។ ដូច្នេះ ប្រសិនបើវាមិនមែនជាការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ្មា) តើវានឹងក្លាយជាភស្តុតាង (ហុជ្ជៈ) ដោយរបៀបណា? ផ្ទុយទៅវិញ ប្រសិនបើវាជាទស្សនៈរបស់សហាបះ នោះទោះបីជាការស្ងៀមស្ងាត់របស់ពួកគេចំពោះបញ្ហាបែបនេះមិនមែនជាការឯកភាពគ្នាក៏ដោយ ក៏វាអាចយកមកធ្វើជាភស្តុតាងបាន ដូចដែលនឹងមានការបកស្រាយនៅពេលក្រោយ បើអល់ឡោះសព្វព្រះហឫទ័យ។ បន្ទាប់មក អ៊ីមាំ អាល់-ស្ហាហ្វីអី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានលើកយកភស្តុតាងនៅក្នុងសៀវភៅ «អារីសាឡះ» ដើម្បីបញ្ជាក់ពីការអនុវត្តតាម «ខបារុល វ៉ាហ៊ីត» (ហាឌីសដែលរាយការណ៍ដោយបុគ្គលម្នាក់) និងការប្រើប្រាស់ «គីយ៉ាស» (ការប្រៀបធៀប) ដោយលើកឡើងថា សហាបះមួយចំនួនបានអនុវត្តតាមវា ហើយមិនមានការជំទាស់ណាមួយពីសហាបះដទៃទៀតឡើយ ដូច្នេះវាចាត់ទុកជាការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ្មា)។ នេះគឺជាអត្ថន័យនៃសម្តីរបស់លោក។ ដូច្នេះ វាអាចទៅរួចដែលថា៖ ក្នុងបញ្ហានេះមានពីរទស្សនៈ ដូចដែល អ៊ីបនូ អាល់ហាច៊ីប បានរៀបរាប់។ ហើយក៏អាចទៅរួចដែរដែលថា ទស្សនៈទាំងពីរនេះត្រូវបានបកស្រាយតាមស្ថានភាពពីរផ្សេងគ្នា ដោយប្រើវិធីសាស្ត្រមួយក្នុងចំណោមវិធីសាស្ត្រទាំងពីរ៖ ទីមួយ៖ ក្នុងករណីដែលលោកបញ្ជាក់ថាវាជាការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ្មា) លោកចង់សំដៅទៅលើសម័យកាលរបស់សហាបះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេ) ដូចដែលលោកបានប្រើវាជាភស្តុតាងសម្រាប់ «ខបារុល វ៉ាហ៊ីត» និង «គីយ៉ាស»។ ហើយក្នុងករណីដែលលោកនិយាយថា «អ្នកដែលស្ងៀមស្ងាត់មិនអាចចាត់ទុកថាមានទស្សនៈអ្វីមួយឡើយ» លោកចង់សំដៅទៅលើអ្នកដែលនៅក្រោយសម័យសហាបះ។ នេះគឺប្រសើរជាងការសន្មតថា លោកមានទស្សនៈពីរផ្ទុយគ្នាក្នុងបញ្ហាតែមួយ។ ទីពីរ៖ ការបកស្រាយការបដិសេធរបស់លោក ចំពោះករណីដែលមិនកើតឡើងដដែលៗ ឬមិនមែនជាបញ្ហាដែលកើតឡើងជាទូទៅ ហើយបកស្រាយទស្សនៈមួយទៀតនៅក្នុងសៀវភៅ «អារីសាឡះ» ចំពោះករណីដែលកើតឡើងដដែលៗ និងជាបញ្ហាទូទៅ ដូចដែល អ៊ីមាំ អាល់-ហារ៉ាម៉ៃន និង អ៊ីបនូ អាល់ខតីប បានជ្រើសរើស។ នេះដោយសារតែការអនុវត្តតាម «ខបារុល វ៉ាហ៊ីត» ដោយប្រើ «គីយ៉ាស» គឺជាអ្វីដែលកើតឡើងដដែលៗ និងជាបញ្ហាដែលកើតឡើងជាទូទៅ។ វិធីសាស្ត្រទាំងពីរនេះ សុទ្ធតែអាចទទួលយកបាន។

ភស្តុតាងនៃទស្សនៈនានាដែលបានលើកឡើងពីមុន បច្ចុប្បន្ន យើងនឹងពិភាក្សាអំពីភស្តុតាងដែលអ្នកប្រាជ្ញនីមួយៗបានលើកឡើង ដើម្បីគាំទ្រដល់ទស្សនៈរបស់ពួកគេដែលបានរៀបរាប់ពីមុនមក។ ទីមួយ៖ អ្នកដែលយល់ថាវា (ការស្ងៀមស្ងាត់របស់ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញចំពោះទស្សនៈណាមួយ) មិនមែនជាការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ់ម៉ាអ៍) ហើយក៏មិនមែនជាភស្តុតាង (ហ៊ុជ្ជៈ) នោះ បានលើកហេតុផលថា ការស្ងៀមស្ងាត់របស់អ្នកដែលមិនបានបញ្ចេញមតិ មិនបង្ហាញពីការយល់ព្រមនោះទេ ទាំងដោយផ្ទាល់ និងទាំងដោយប្រយោល។ ចំពោះការបដិសេធថាវាមិនមែនជាការយល់ព្រមដោយផ្ទាល់នោះ គឺជារឿងច្បាស់លាស់ស្រាប់។ ចំណែកការបដិសេធថាវាមិនមែនជាការយល់ព្រមដោយប្រយោលនោះ គឺដោយសារតែការស្ងៀមស្ងាត់អាចមានន័យច្រើនយ៉ាង៖ ១. ការយល់ព្រម និងពេញចិត្តចំពោះទស្សនៈនោះ។ ២. អ្នកនោះមិនបានធ្វើការវិនិច្ឆ័យ (អ៊ីជ់តិហាត) លើបញ្ហានោះ។ ៣. អ្នកនោះបានធ្វើការវិនិច្ឆ័យហើយ ប៉ុន្តែមិនមានអ្វីលេចចេញមកក្នុងគំនិតរបស់គាត់។ ៤. អ្នកនោះបានរកឃើញភស្តុតាងដែលផ្ទុយពីទស្សនៈនោះ ប៉ុន្តែគាត់មិនបានបញ្ចេញវា ដោយសារគាត់ជឿថាអ្នកវិនិច្ឆ័យគ្រប់រូបសុទ្ធតែត្រូវ ឬដោយសារគាត់គិតថាអ្នកដទៃបានបំពេញកាតព្វកិច្ចជំនួសគាត់ហើយ ឬដោយសារការកោតខ្លាចចំពោះអ្នកដែលបានបញ្ចេញទស្សនៈនោះ ដូចដែលលោក អ៊ីបនុ អាប់បាស (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ក្នុងបញ្ហា «អាល់-អៅល» (ការបែងចែកមរតក) នៅពេលដែលមានគេសួរលោកថា៖ «ហេតុអ្វីលោកមិនជំទាស់នឹង អ៊ូម៉ារ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងលោក)?» លោកឆ្លើយថា៖ «ខ្ញុំកោតខ្លាចលោកណាស់»។ ឬដោយសារការខ្លាចកើតមានភាពចលាចល ដូចដែលបានកើតឡើងចំពោះសហាបះជាច្រើនជាមួយក្រុមបនីអ៊ូម៉ាយ៉ះ ឬដោយសារគាត់យល់ថាការជំទាស់មិនផ្តល់ប្រយោជន៍អ្វីឡើយ។ រាល់លទ្ធភាពទាំងនេះមានទម្ងន់ស្មើគ្នា គ្មានចំណុចណាមួយដែលខ្លាំងជាងចំណុចណាមួយឡើយ ដូច្នេះការស្ងៀមស្ងាត់មិនអាចចាត់ទុកថាជាការយល់ព្រមដោយច្បាស់លាស់នោះទេ។ នៅពេលដែលវាលែងជាការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ់ម៉ាអ៍) វាក៏លែងជាភស្តុតាង (ហ៊ុជ្ជៈ) ដែរ ព្រោះនេះគ្រាន់តែជាទស្សនៈរបស់មនុស្សមួយក្រុមក្នុងសហគមន៍ប៉ុណ្ណោះ ខណៈដែលភាពគ្មានកំហុស (អ៊ិស្មះ) ត្រូវបានកំណត់សម្រាប់សហគមន៍ទាំងមូល។ គ្មានភស្តុតាងណាមួយក្រៅពីប្រភពដែលគេស្គាល់ច្បាស់នោះគឺ៖ គម្ពីរគួរអាន, ស៊ូណាន់ (សកម្មភាពព្យាការី), ការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ់ម៉ាអ៍) និងការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស) ហើយបញ្ហានេះមិនមែនជាចំណុចណាមួយក្នុងចំណោមចំណុចទាំងនេះឡើយ។ ទីពីរ៖ អ្នកដែលយល់ថាវាជាការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ់ម៉ាអ៍) បានឆ្លើយតបថា ការសន្មតថាជាការយល់ព្រមគឺមានទម្ងន់ខ្លាំងជាងលទ្ធភាពដទៃទៀត ព្រោះអល់ឡោះបានពណ៌នាថា សហគមន៍នេះគឺជាសហគមន៍ដ៏ល្អបំផុតដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់មនុស្សជាតិ ដោយពួកគេតែងតែអំពាវនាវរកសេចក្តីល្អ និងហាមឃាត់អំពើអាក្រក់។ ដូច្នេះ វាមិនសមហេតុផលទេដែលពួកគេទាំងអស់គ្នានឹងព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងការមិនហាមឃាត់អំពើអាក្រក់ ព្រោះលក្ខខណ្ឌនៃបញ្ហានេះគឺនៅពេលដែលការវិនិច្ឆ័យបានទៅដល់អ្នកវិនិច្ឆ័យ (មូជតាហ៊ីត) ទាំងអស់។ ម្យ៉ាងទៀត ទម្លាប់ដែលកើតមានក្នុងគ្រប់សម័យកាលគឺ អ្នកណាដែលមានទស្សនៈផ្ទុយក្នុងបញ្ហាវិនិច្ឆ័យណាមួយ គេតែងតែបញ្ចេញវា ហើយមិនស្ងៀមស្ងាត់ឡើយ។ ពួកគេតែងតែងាកទៅរកការវិនិច្ឆ័យ និងស្វែងរកសេចក្តីសម្រេចនៅពេលមានបញ្ហាណាមួយកើតឡើង។ ទាំងអស់នេះគឺជាអ្វីដែលធ្វើឱ្យលទ្ធភាពនៃការយល់ព្រមមានទម្ងន់ខ្លាំងជាង។ ចំណែកលទ្ធភាពដទៃទៀត ទោះបីជាអាចគិតបានតាមតក្កវិជ្ជាក៏ដោយ ក៏វាផ្ទុយពីស្ថានភាពជាក់ស្តែងរបស់អ្នកប្រាជ្ញ និងអ្នកដឹកនាំសាសនា។ ការមិនធ្វើការវិនិច្ឆ័យ គឺជាការបោះបង់ចោលសេចក្តីសម្រេចរបស់អល់ឡោះក្នុងអ្វីដែលជាកាតព្វកិច្ចរបស់ពួកគេ ហើយយើងមិនអាចសង្ស័យលើពួកគេបែបនេះបានឡើយ ព្រោះវាជាអំពើបាប ហើយមូលដ្ឋានគ្រឹះគឺពួកគេត្រូវតែរួចផុតពីអំពើបាប។ ចំពោះលទ្ធភាពដែលថាពួកគេមិនបានរកឃើញសេចក្តីសម្រេចនោះ គឺជារឿងឆ្ងាយពីការពិត និងមានទម្ងន់ស្រាល ព្រោះតាមធម្មតា គ្រប់សេចក្តីសម្រេចទាំងអស់សុទ្ធតែមានសញ្ញា និងភស្តុតាងដែលអល់ឡោះបានកំណត់។ អ្នកដែលមានសមត្ថភាពវិនិច្ឆ័យ តែងតែអាចមើលឃើញភស្តុតាងទាំងនោះ។ ការសន្មតថាពួកគេទាំងអស់គ្នាមិនដឹង នឹងនាំឱ្យសម័យកាលនោះគ្មានអ្នកការពារសាសនារបស់អល់ឡោះ ជាពិសេសក្នុងសម័យកាលដំបូងៗ មុនពេលដែលមហ្សហាប់នានាត្រូវបានបង្កើតឡើង និងមុនពេលដែលអ្នកដើរតាម (មូកលីដ) មានចំនួនច្រើន។ ចំពោះលទ្ធភាពដែលថាគាត់គិតថាអ្នកដទៃបាននិយាយជំនួសគាត់ហើយនោះ ទោះបីជាអាចទៅរួចក៏ដោយ ប៉ុន្តែវាមិនអាចទៅរួចទេដែលមនុស្សទាំងអស់នឹងគិតដូចគ្នា។ ទម្លាប់ជាក់ស្តែងគឺផ្ទុយពីនេះ ជាពិសេសនៅពេលដែលពួកគេនៅជិតគ្នា និងដឹងពីអ្វីដែលអ្នកដទៃបាននិយាយ។ ចំពោះការជឿថា «អ្នកវិនិច្ឆ័យគ្រប់រូបសុទ្ធតែត្រូវ» នោះមិនមែនជាទស្សនៈរបស់សហាបះណាម្នាក់ឡើយ វាគ្រាន់តែជាទស្សនៈរបស់អ្នកជំនាន់ក្រោយៗប៉ុណ្ណោះ។ ដូចគ្នានេះដែរ លទ្ធភាពដទៃទៀតដូចជា ការកោតខ្លាច, ការខ្លាចកើតមានភាពចលាចល, ការលាក់បាំង (តាក់គីយ៉ះ) ឬការគិតថាការជំទាស់មិនផ្តល់ប្រយោជន៍អ្វីឡើយ ទាំងអស់នេះសុទ្ធតែជាការសន្មតដែលខ្សោយ បើធៀបនឹងស្ថានភាពរបស់សហាបះ។ ពួកគេធ្លាប់បានជំទាស់នឹងអ្នកដឹកនាំ និងអ្នកដទៃជាច្រើនក្នុងបញ្ហាមរតក និងបញ្ហាផ្សេងៗទៀត។ អាលី (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងលោក) បាននិយាយទៅកាន់ អ៊ូម៉ារ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងលោក) នៅពេលដែលលោកចង់វាយដំស្ត្រីមានផ្ទៃពោះថា៖ «លោកគ្មានសិទ្ធិលើអ្វីដែលនៅក្នុងផ្ទៃរបស់នាងឡើយ»។ ពួកគេក៏បានជំទាស់នឹង អ៊ូស្មាន (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងលោក) ក្នុងបញ្ហាការហាមឃាត់ការធ្វើអ៊ុំរ៉ោះក្នុងរដូវហជ្ជ។ ស្ត្រីម្នាក់ក៏បានជំទាស់នឹង អ៊ូម៉ារ ក្នុងរឿងការកំណត់ថ្លៃបណ្ណាការ។ ព្រឹត្តិការណ៍បែបនេះមានច្រើនណាស់ សូម្បីតែក្នុងចំណោមអ្នកជំនាន់តាប៊ីអីនក៏មានដែរ។ ចំពោះការស្ងៀមស្ងាត់ចំពោះបនីអ៊ូម៉ាយ៉ះ គឺជារឿងដែលទាក់ទងនឹងរដ្ឋអំណាច ហើយវាមិនមែនជាប្រធានបទដែលយើងកំពុងពិភាក្សានោះទេ។ ទាំងអស់នេះបញ្ជាក់ថាបញ្ហានេះមានលក្ខណៈពិសេសសម្រាប់សម័យកាលសហាបះ ព្រោះអល់ឡោះបានផ្តល់ឱ្យពួកគេនូវភាពក្លាហានក្នុងការនិយាយការពិត និងភាពរឹងមាំក្នុងសាសនា ដោយពួកគេមិនខ្លាចការរិះគន់ពីអ្នកណាម្នាក់ឡើយ។ ប្រសិនបើយើងយល់ព្រមថាវាមិនមែនជាការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ់ម៉ាអ៍) ដ៏ដាច់ខាតក៏ដោយ ក៏វាមិនអាចប្រកែកបានថាវាជាការឯកភាពគ្នាដោយការសន្មត (ហ្សន់នី) ដូច្នេះវាក៏ជាភស្តុតាងមួយដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ទម្លាប់របស់អ្នកជំនាន់តាប៊ីអីន និងអ្នកជំនាន់ក្រោយៗមកទៀត គឺការប្រើប្រាស់ភស្តុតាងបែបនេះ នៅពេលដែលពួកគេទទួលបានដំណឹងថា សហាបះម្នាក់បាននិយាយអ្វីមួយ ហើយវាបានផ្សព្វផ្សាយទៅដល់អ្នកដទៃទៀតដោយគ្មានការជំទាស់។ គ្មានអ្នកវិនិច្ឆ័យណាម្នាក់ដែលមិនបានលើកយកភស្តុតាងបែបនេះមកដាក់ក្នុងសៀវភៅរបស់ពួកគេឡើយ។ ដូច្នេះ ប្រសិនបើការឯកភាពគ្នាដោយការស្ងៀមស្ងាត់មិនមែនជាភស្តុតាងទេ នោះមានន័យថាពួកគេទាំងអស់គ្នាបានព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងរឿងមិនត្រឹមត្រូវ។ ទីបី៖ ចំពោះអ្នកដែលនិយាយថាវាជាភស្តុតាង ប៉ុន្តែមិនមែនជាការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ់ម៉ាអ៍) នោះ គឺពួកគេផ្អែកលើមូលដ្ឋានថា ការឯកភាពគ្នាគឺ...

យោងតាមការឯកភាពគ្នារបស់អ្នកប្រាជ្ញមូជតាហ៊ីត (Mujtahidin) គឺត្រូវតែមានការយល់ស្របគ្នាជាឯកច្ឆន្ទ ហើយចំណុចនេះមិនមាននៅក្នុងករណីនេះទេ ដូច្នេះវាមិនអាចចាត់ទុកថាជា «អ៊ីជ់ម៉ាអ៍» (ការឯកភាពគ្នា) បានឡើយ។ ចំណែកឯការចាត់ទុកវាជា «ហ៊ុជជៈ» (ភស្តុតាងគតិយុត្ត) វិញ គឺដោយសារតែទម្លាប់បង្ហាញថា ប្រសិនបើវាគ្មានភាពត្រឹមត្រូវទេនោះ ពួកគេទាំងអស់គ្នាមិនអាចនឹងស្ងៀមស្ងាត់ចំពោះរឿងនោះឡើយ ប្រសិនបើគ្មានឧបសគ្គអ្វីមកឃាំងឃាំងយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ ហើយប្រសិនបើមានឧបសគ្គមែននោះ វានឹងត្រូវលេចចេញជារូបរាងឡើង។ ដូច្នេះ នៅពេលដែលវាមិនលេចចេញមក ហើយក៏គ្មាននរណាម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកគេជំទាស់នឹងទស្សនៈនោះដែរ នោះវាក៏មិនអាចទៅរួចទេដែលថា សេចក្តីពិតមិនស្ថិតនៅក្នុងទស្សនៈនោះ។ ដូច្នេះ វាគឺជា «ហ៊ុជជៈ» ដើម្បីជៀសវាងនូវអ្វីដែលមិនសមរម្យសម្រាប់អ្នកប្រាជ្ញក្នុងសម័យកាលនោះ ដែលពួកគេមិនបានបង្ហាញការជំទាស់។ រីឯ អ៊ីបន អាប់ប៊ី ហ៊ូរ៉ៃរ៉ូហ៍ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ទម្លាប់ដែលតែងតែអនុវត្តគឺការជំទាស់ទៅលើការផ្តល់ «ហ្វាត់វា» (ការសម្រេចបញ្ហាផ្លូវច្បាប់) មិនមែនជំទាស់ទៅលើ «ហ៊ូកុំ» (ការសម្រេចក្តីរបស់ចៅក្រម) នោះទេ ព្រោះការជំទាស់ទៅលើចៅក្រមអាចបង្កឱ្យមានភាពវឹកវរ។ ដូច្នេះ ប្រសិនបើពួកគេស្ងៀមស្ងាត់ចំពោះការផ្តល់ហ្វាត់វា នោះការស្ងៀមស្ងាត់របស់ពួកគេបង្ហាញពីការយល់ព្រម មិនដូចទៅនឹងការស្ងៀមស្ងាត់ចំពោះការសម្រេចក្តីរបស់ចៅក្រមនោះទេ។ អ្នកខ្លះទៀតបានលើកឡើងផ្ទុយពីនេះថា៖ ការស្ងៀមស្ងាត់ចំពោះការសម្រេចក្តីរបស់ចៅក្រមគឺមានទម្ងន់ជាង ព្រោះទម្លាប់ដែលតែងតែអនុវត្តគឺចៅក្រមតែងតែពិគ្រោះយោបល់ និងត្រឡប់ទៅសួរអ្នកប្រាជ្ញជំនាញៗ ខុសពីការផ្តល់ហ្វាត់វា ដែលភាគច្រើនកើតចេញពីការសម្រេចចិត្តដោយឯកឯង។ មានការជំទាស់ទៅលើទស្សនៈទាំងពីរខាងលើថា៖ មិនមានភាពខុសគ្នារវាងហ្វាត់វានិងការសម្រេចក្តីរបស់ចៅក្រមនោះទេ ហើយក៏មានការបញ្ជាក់រួចមកហើយថា ពួកគេធ្លាប់បានជំទាស់ទៅលើពួកខាលីហ្វះ (មេដឹកនាំ) ក្នុងរឿងការសម្រេចក្តីរបស់ពួកគេជាញឹកញាប់។ នៅក្នុងបញ្ហានេះ មានការសិក្សាស្រាវជ្រាវជាច្រើនទៀតរបស់អ្នកប្រាជ្ញផ្នែក «អ៊ូសូល» (គោលការណ៍នីតិសាស្ត្រ) អំពីការសន្មតផ្សេងៗ ដែលយើងមិនចាំបាច់លើកយកមកបង្ហាញនៅទីនេះទេ។ កម្រិតនៃ «អ៊ីជ់ម៉ាអ៍ ស៊ូកូទី» (ការឯកភាពគ្នាដោយការស្ងៀមស្ងាត់) គោលបំណងគឺថា មានកម្រិតខុសៗគ្នានៅក្នុងភាពខ្លាំង និងភាពខ្សោយនៃបញ្ហានេះ៖ ១. ការសន្មតថាវាបានកើតឡើងក្នុងគ្រប់សម័យកាល៖ ប្រសិនបើវាបានកើតឡើងក្រោយពីការកំណត់ច្បាស់លាស់នៃ «ម៉ាហ្សហាប» (សាលាគំនិត) នោះការស្ងៀមស្ងាត់គឺគ្មានឥទ្ធិពលអ្វីឡើយ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើវាបានកើតឡើងមុនពេលនោះ គឺមានការខ្វែងគំនិតគ្នាដូចដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ។ ការចាត់ទុកវាជា «អ៊ីជ់ម៉ាអ៍» ដែលមានលក្ខណៈសង្ស័យ (ហ្សន់នី) គឺជារឿងដែលត្រូវពិចារណា ហើយការចាត់ទុកវាជា «ហ៊ុជជៈ» ដោយមិនមែនជា «អ៊ីជ់ម៉ាអ៍» គឺកាន់តែឆ្ងាយពីការពិតទៅទៀត។ ២. ការសន្មតថាវាបានកើតឡើងក្នុងសម័យកាលរបស់ «សហាបះ» (សាវ័ករបស់ព្យាការី)៖ នេះមានកម្លាំងខ្លាំងជាងករណីទីមួយ ហើយការស្ងៀមស្ងាត់របស់ពួកគេគឺជាភស្តុតាងនៃការយល់ព្រម ព្រោះឋានៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់ពួកគេក្នុងការអនុវត្តការងារល្អ និងការហាមឃាត់អំពើអាក្រក់ ហើយពួកគេមិនបានធ្វើតាមអ្នកដែលមកក្រោយពួកគេឡើយ។ ទោះបីជាវាមិនមែនជា «អ៊ីជ់ម៉ាអ៍» ក៏ដោយ ប៉ុន្តែតាមការវិភាគគឺវាជា «ហ៊ុជជៈ» ដូចដែលបានបញ្ជាក់រួចមកហើយ។ ៣. ការសន្មតថាវាបានកើតឡើងក្នុងរឿងដែលកើតឡើងដដែលៗ៖ នេះគឺជាករណីដែលគួរឱ្យចាត់ទុកថាជា «អ៊ីជ់ម៉ាអ៍» ឬ «ហ៊ុជជៈ» ជាងគេ ព្រោះការសន្មតផ្សេងៗដែលបានលើកឡើងពីមុន គឺមិនសូវមានទម្ងន់នៅក្នុងករណីនេះទេ។ ៤. ការសន្មតថាវាបានកើតឡើងក្នុងរឿងដែលប៉ះពាល់ដល់មនុស្សទូទៅ៖ ការចាត់ទុកវាជា «អ៊ីជ់ម៉ាអ៍» គឺមានកម្លាំងខ្លាំងជាងករណីមុនៗ។

វាបង្ហាញឱ្យឃើញនូវភាពជាភស្តុតាង (ហុជ្ជៈ) ពីព្រោះការផ្សព្វផ្សាយនៃបទបញ្ញត្តិនោះ ស្របពេលដែលបញ្ហានេះកើតឡើងជាទូទៅ (អ៊ូមូមុល បាលវា) ទាមទារឱ្យពួកគេដឹងពីបទបញ្ញត្តិនោះ ហើយយល់ស្របតាមវា បើពុំនោះសោតទេ វានឹងក្លាយជាការព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងការមិនជំទាស់ទៅវិញ។ ចំណុចទីប្រាំ៖ គឺត្រូវតែជារឿងដែលពេលវេលារបស់វាអាចកន្លងផុតទៅបាន ដូចជាបញ្ហាឈាម (ការសម្លាប់) និងបញ្ហាប្រដាប់ភេទ (អាពាហ៍ពិពាហ៍) ដូចដែលលោក អាល់ម៉ាវ៉ាឌី បានលើកឡើង។ ការដែលរឿងនោះល្បីល្បាញក្នុងចំណោមពួកគេ ហើយអ្នកដែលនៅសល់រក្សាភាពស្ងៀមស្ងាត់ គឺបង្ហាញពីការយល់ព្រម ដែលមានទម្ងន់ខ្លាំងជាងករណីមុនៗ។ ប៉ុន្តែករណីរបស់លោក គឺជារឿងដែលកើតឡើងជាទូទៅ ហើយកើតឡើងដដែលៗ ដែលវាបង្ហាញឱ្យឃើញកាន់តែច្បាស់ ឬក៏ករណីទាំងអស់មានកម្រិតស្មើគ្នា។ ការយល់ឃើញដែលថាវាជាភស្តុតាង (ហុជ្ជៈ) ទោះបីមិនមែនជាការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជម៉ា) ក៏ដោយ គឺជាទស្សនៈដ៏រឹងមាំមួយ ប្រសិនបើយើងយល់ថា ពាក្យសម្តីរបស់សហាប៊ីម្នាក់ៗមិនមែនជាភស្តុតាងនោះ។ អល់ឡោះ ស៊ុបហានាហូ វ៉ាតាអាឡា ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់បំផុត។ ផ្នែកទីពីរ៖ ពាក្យសម្តីរបស់សហាប៊ី នៅពេលដែលសហាប៊ីដទៃទៀតបានដឹង ប៉ុន្តែមិនមានការបញ្ជាក់ថាវាបានផ្សព្វផ្សាយក្នុងចំណោមពួកគេទាំងអស់គ្នានោះទេ។ គឺការដែលសហាប៊ីម្នាក់មានពាក្យសម្តី ឬការវិនិច្ឆ័យលើបញ្ហាណាមួយ ហើយគេដឹងថាមានសហាប៊ីដទៃទៀតបានដឹងពីបញ្ហានោះ ឬវាបានផ្សព្វផ្សាយក្នុងចំណោមពួកគេខ្លះ ប៉ុន្តែមិនមែនទាំងអស់គ្នា ហើយក៏មិនមានការរាយការណ៍ពីការជំទាស់របស់សហាប៊ីដទៃទៀតដែរ។ ករណីនេះមានកម្រិតទាបជាងករណីមុន ដោយសារតែវាមិនបានផ្សព្វផ្សាយក្នុងចំណោមពួកគេទាំងអស់គ្នា ទោះបីជាវាបានផ្សព្វផ្សាយខ្លះៗក៏ដោយ។ នេះជាលក្ខខណ្ឌដែលកំណត់ដោយលោក អាប់ប៊ូ អល់អាប់បាស អាល់គូរទូប៊ី ពីក្រុមម៉ាលីគី និងលោក សៃឃ់ សហ្វីអ៊ូឌីន អាល់អ៊័រម៉ាវី នៅក្នុងសៀវភៅរបស់លោក "នីហាយ៉ាតុល វូស៊ូល"។ ចំណែកអ្នកខ្លះទៀតបានលើកឡើងជាទូទៅដោយមិនកំណត់លក្ខខណ្ឌនៃការផ្សព្វផ្សាយនោះទេ។ ក្នុងរឿងនេះមានបីទស្សនៈ៖ ទីមួយ៖ វាជាការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជម៉ា)។ ទស្សនៈនេះគឺឆ្ងាយពីការពិតណាស់ ពីព្រោះការឯកភាពគ្នាគឺសំដៅលើការយល់ស្របនៃអ្នកប្រាជ្ញមូជតាហ៊ីតទាំងអស់ក្នុងសម័យកាលនោះ មិនថាដោយពាក្យសម្តី ឬដោយសកម្មភាពឡើយ។ វាអាចកើតឡើងតាមរយៈការយល់ស្របរបស់ក្រុមមួយ ហើយក្រុមដែលនៅសល់រក្សាភាពស្ងៀមស្ងាត់ទាំងដែលពួកគេបានដឹងពីពាក្យសម្តីនោះ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើពួកគេមិនបានដឹងទេ នោះវាមិនអាចទៅរួចទេដែលពួកគេយល់ព្រម ឬជំទាស់នឹងវា។ ទីពីរ៖ វាជាភស្តុតាង (ហុជ្ជៈ) ទោះបីជាយើងនិយាយថា ពាក្យសម្តីរបស់សហាប៊ីម្នាក់ៗមិនមែនជាភស្តុតាងក៏ដោយ។ ពីព្រោះនៅពេលដែលពាក្យសម្តីនោះបានផ្សព្វផ្សាយ ហើយមិនមានការជំទាស់ណាមួយលេចឡើង នោះគេដឹងថាពួកគេភាគច្រើនបានឮវា ហើយបានយល់ព្រមតាមនោះ។ ការយល់ព្រមរបស់ពួកគេមិនអាចកើតឡើងដោយគ្មានមូលដ្ឋាន និងភស្តុតាងច្បាស់លាស់នោះទេ ដោយសារតែគេដឹងពីភាពម៉ឺងម៉ាត់របស់ពួកគេក្នុងសាសនា និងការស្រាវជ្រាវដ៏ស៊ីជម្រៅរបស់ពួកគេ។ ទីបី៖ គឺជាទស្សនៈដែលជ្រើសរើសដោយលោក ហ្វាក់រូឌីន អាល់រ៉ាហ្ស៊ី គឺប្រសិនបើវាជារឿងដែលកើតឡើងជាទូទៅ ហើយមានតម្រូវការចាំបាច់ចំពោះវា នោះវាមានឋានៈស្មើនឹងការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជម៉ា) ឬវាជាភស្តុតាង (ហុជ្ជៈ)។

ផ្នែកទីបី៖ ទស្សនៈរបស់សហាបះ (មិត្តភក្តិរបស់ព្យាការី) ប្រសិនបើទស្សនៈនោះមិនមានភាពល្បីល្បាញ ហើយមិនមានសហាបះដទៃទៀតជំទាស់នឹងទស្សនៈនោះ។

ផ្នែកទីបី៖ ទស្សនៈរបស់សហាបះ (Sahabi) នៅពេលដែលវាមិនមានភាពល្បីល្បាញ និងមិនមានអ្នកជំទាស់ គឺការដែលសហាបះម្នាក់បានថ្លែងនូវទស្សនៈ ឬបានសម្រេចសេចក្តីលើបញ្ហាណាមួយ ដោយមិនមានការបញ្ជាក់ថាវាជាទស្សនៈដែលល្បីល្បាញ (មិនមែនជាការឯកភាពគ្នា) ហើយក៏មិនមានសហាបះដទៃទៀតជំទាស់នឹងទស្សនៈនោះដែរ។ ករណីនេះគឺជាករណីដែលគេរកឃើញច្រើនបំផុតពីពួកគេ។ ចំពោះបញ្ហានេះ អ្នកប្រាជ្ញមានទស្សនៈខុសៗគ្នាជាច្រើន ហើយការពិភាក្សាត្រូវបានបែងចែកជាពីរដំណាក់កាល៖ ដំណាក់កាលទីមួយ៖ ការពិភាក្សាថាតើវាជាភស្តុតាងតាមផ្លូវច្បាប់ (Hujjah) ដែលត្រូវយកមកប្រើមុនការប្រៀបធៀប (Qiyas) ឬយ៉ាងណា? ក្នុងបញ្ហានេះមានមតិជាច្រើន៖ ១. មតិទីមួយ៖ វាជាភស្តុតាង (Hujjah) ដោយដាច់ខាត។ ២. មតិទីពីរ៖ វាមិនមែនជាភស្តុតាងដោយដាច់ខាត។ ៣. មតិទីបី៖ ភស្តុតាងគឺមានតែទស្សនៈរបស់ អប៊ូ បាក្រ និង អ៊ូម៉ារ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់អ្នកទាំងពីរ) ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនអ្នកដទៃទេ។ ៤. មតិទីបួន៖ ភស្តុតាងគឺមានតែទស្សនៈរបស់ខាលីហ្វទាំងបួន (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងពួកគេ) ប៉ុណ្ណោះ។ ៥. មតិទីប្រាំ៖ ទស្សនៈរបស់សហាបះក្នុងបញ្ហាដែលមិនអាចរកឃើញតាមរយៈការប្រៀបធៀប (Qiyas) គឺចាត់ទុកជាភស្តុតាង ប៉ុន្តែបើអាចរកឃើញតាមរយៈ Qiyas គឺមិនមែនជាភស្តុតាងទេ។ នេះគឺជាអ្វីដែល អ៊ីបនូ អាល់ហាចិប (Ibn អាល់-Hajib) បានលើកឡើងថា វាជាភស្តុតាងនៅពេលដែលវាផ្ទុយនឹង Qiyas។ ៦. មតិទីប្រាំមួយ៖ ប្រសិនបើសហាបះនោះជាអ្នកប្រាជ្ញ និងជាអ្នកមានសមត្ថភាពធ្វើអ៊ីជទីហាត (Ijtihad) នោះទស្សនៈរបស់គាត់ជាភស្តុតាង បើមិនដូច្នោះទេគឺមិនមែនទេ។ នេះជាមតិរបស់ អាល់អាឡាមី (អាល់-Alami) ពីក្រុមហានហ្វី (Hanafi) ដែលបានលើកឡើងក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ដោយយោងតាមក្រុមរបស់គាត់។ ចំណែកក្រុមភាគច្រើន (Jumhur) មិនបានបែងចែកបែបនេះទេ ប៉ុន្តែពួកគេបានចាត់ទុកទស្សនៈរបស់សហាបះទាំងអស់ជាភស្តុតាងដោយមិនមានលក្ខខណ្ឌ។ ចំពោះមតិដែលថាវាជាភស្តុតាង គឺជាមតិរបស់ អ៊ីម៉ាម ម៉ាលិក (ម៉ាលីក) និងក្រុមអ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើនរបស់គាត់, ស៊ូហ្វយ៉ាន អាល់សៅរី (Sufyan អាល់-Thawri), ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញហាឌីសភាគច្រើន និងអ្នកប្រាជ្ញហានហ្វីជាច្រើនដូចជា អប៊ូ យូស៊ូហ្វ (Abu Yusuf), អប៊ូ សៃអីដ អាល់បារដាអី (Abu Sa'id អាល់-Bardha'i) និង អប៊ូ បាក្រ អាល់រ៉ាហ្ស៊ី (អាប៊ូ ប៉ាកកើ អាល់-Razi)។ ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញបានសន្មតថាវាជាមតិចាស់ (Qadim) របស់ អ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី (Shafi'i) ប៉ុន្តែវាមិនមែនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះទេ ដូចដែលនឹងបកស្រាយនៅពេលក្រោយ។ វាក៏ជាការរាយការណ៍ដ៏ល្បីល្បាញពី អះម៉ាត់ ប៊ីន ហាន់បាល (Ahmad អ៊ីប៊ីន Hanbal) ហើយអ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើនរបស់គាត់ក៏យល់ស្របតាមនេះដែរ។ ចំណែកមតិដែលថាវាមិនមែនជាភស្តុតាងដោយដាច់ខាត គឺជាមតិរបស់ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញផ្នែកគោលការណ៍ច្បាប់ (Usuli) ភាគច្រើនពីក្រុមរបស់យើង (Shafi'i) និងក្រុមមូអតាហ្ស៊ីឡា (Mu'tazila)។ នេះគឺជាអ្វីដែលក្រុមអ្នកប្រាជ្ញបានសន្មតថាជាមតិថ្មី (Jadid) របស់ អ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី។ អ៊ីម៉ាម អះម៉ាត់ ប៊ីន ហាន់បាល ក៏បានជ្រើសរើសមតិនេះដែរ ហើយចាត់ទុកវាជាការរាយការណ៍ទីពីរពីគាត់។ អ៊ីម៉ាម អាល់ហារ៉ាម៉ៃន (អ៊ីម៉ាម អាល់-Haramayn) បាននិយាយក្នុងសៀវភៅ *អាល់-Burhan* ថា៖ អ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី ក្នុងមតិចាស់ (Qadim) បានយល់ឃើញថា វាជាភស្តុតាងដែលអ្នកប្រាជ្ញ (Mujtahid) គ្រប់តំបន់ត្រូវតែប្រកាន់យក។ បន្ទាប់មកគាត់បាននិយាយថា៖ "វានឹងក្លាយជាភស្តុតាងនៅពេលដែលសហាបះមិនមានការខ្វែងគំនិតគ្នា ហើយមានការរាយការណ៍ពីម្នាក់ទៅម្នាក់ដោយមិនមានការជំទាស់ ទោះបីវាមិនល្បីល្បាញក៏ដោយ"។ សរុបមក អ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី ក្នុងសៀវភៅ *អាល់-Risalah* បានបញ្ជាក់ថា៖ នៅពេលដែលសហាបះមានមតិខុសគ្នា យើងត្រូវត្រឡប់ទៅរកអ្វីដែលស្របនឹងគម្ពីរ (អាល់គួរអាន) ឬស៊ូណាន់ (ស៊ូណាន់) ឬការឯកភាពគ្នា (Ijma') ឬអ្វីដែលត្រឹមត្រូវជាងក្នុងការប្រៀបធៀប (Qiyas)។ ហើយប្រសិនបើសហាបះម្នាក់បាននិយាយអ្វីមួយដោយយើងមិនឃើញមានអ្នកណាម្នាក់ជំទាស់ យើងត្រូវតែអនុវត្តតាមទស្សនៈនោះ ប្រសិនបើយើងមិនរកឃើញអ្វីនៅក្នុងគម្ពីរ ឬស៊ូណាន់ ឬការឯកភាពគ្នា។

ខាងក្រោមនេះគឺជាការបកប្រែអត្ថបទដែលលោកអ្នកបានផ្តល់ឱ្យ៖ ផ្នែកទីពីរ ស្តីពីការអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើតាក់លីដ (ការអនុវត្តតាម) ចំពោះមូជតាហ៊ីដ (អ្នកប្រាជ្ញដែលសម្រេចបញ្ហា) ដែលជាសហាបះ (សាវ័ក) ក្នុងករណីដែលពាក្យសម្តីរបស់គាត់មិនមែនជាភស្តុតាង (ហ៊ុជ្ជៈ) អ៊ីម៉ាម អាល់-ហ្កាហ្សាលី បានលើកយកបញ្ហានេះមកពិភាក្សាបន្ទាប់ពីបាននិយាយអំពីប្រធានបទដែលថា «ពាក្យសម្តីរបស់សហាបះគឺជាភស្តុតាង»។ លោកបានមានប្រសាសន៍នៅក្នុងសៀវភៅ *អាល់-មុស្តាសហ្វា* ថា៖ «ប្រសិនបើមានអ្នកសួរថា៖ នៅពេលដែលមិនចាំបាច់ត្រូវធ្វើតាក់លីដចំពោះពួកគេ តើវាអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើតាក់លីដចំពោះពួកគេដែរឬទេ? យើងឆ្លើយថា៖ ចំពោះអ្នកធម្មតា (អាម៊ី) គឺអាចធ្វើតាក់លីដចំពោះពួកគេបាន។ ចំណែកឯអ្នកប្រាជ្ញវិញ ប្រសិនបើការធ្វើតាក់លីដរវាងអ្នកប្រាជ្ញនិងអ្នកប្រាជ្ញត្រូវបានអនុញ្ញាត នោះមានការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងពាក្យសម្តីរបស់អ៊ីម៉ាម អាល់-ស្ហាហ្វីអី ជុំវិញការធ្វើតាក់លីដចំពោះសហាបះ។ លោកបានមានប្រសាសន៍នៅក្នុងមតិចាស់ (កូឌីម) ថា៖ អនុញ្ញាតឱ្យធ្វើតាក់លីដចំពោះសហាបះ ប្រសិនបើគាត់បាននិយាយអ្វីមួយ ហើយពាក្យនោះបានផ្សព្វផ្សាយចេញទៅដោយគ្មានអ្នកជំទាស់។ ហើយលោកបានមានប្រសាសន៍នៅកន្លែងមួយទៀតថា៖ ត្រូវធ្វើតាក់លីដ ទោះបីជាពាក្យនោះមិនបានផ្សព្វផ្សាយក៏ដោយ។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងមតិថ្មី (ជ៉ាឌីដ) លោកបានត្រឡប់មកវិញដោយយល់ថា៖ អ្នកប្រាជ្ញមិនត្រូវធ្វើតាក់លីដចំពោះសហាបះឡើយ ដូចដែលអ្នកប្រាជ្ញមិនត្រូវធ្វើតាក់លីដចំពោះអ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ទៀតដែរ។ អ៊ីម៉ាម អាល់-មុហ្សានី បានរាយការណ៍ពីលោកនូវរឿងនេះ ហើយថាគោលការណ៍គឺត្រូវផ្អែកលើភស្តុតាងដែលសហាបះប្រើសម្រាប់ធ្វើការវិនិច្ឆ័យ (ហ្វត្វា)។ នេះគឺជាមតិដែលត្រឹមត្រូវ និងត្រូវបានជ្រើសរើសដោយពួកយើង»។ ចប់ប្រសាសន៍របស់អ៊ីម៉ាម អាល់-ហ្កាហ្សាលី។ ហ្វាក់រុឌីន និងអ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើនដែលដើរតាមលោក ក៏ដូចជា អល់-អាម៊ីឌី នៅក្នុងសៀវភៅ *អាល់-អ៊ិហ៍កាម* បានយល់ស្របតាមលោកក្នុងរឿងនេះ។ ចំណែក អ៊ីបនុល ហាជិប បានរំលងការលើកយកចំណុចនេះមកពិភាក្សាដោយឡែក ហើយនោះគឺជាការពិតដែលយើងនឹងបញ្ជាក់នៅពេលក្រោយ។ អ្វីដែលបង្ហាញឱ្យឃើញច្បាស់គឺថា នៅពេលដែលអ៊ីម៉ាម អាល់-ស្ហាហ្វីអី បានបញ្ជាក់អំពីការធ្វើតាក់លីដចំពោះសហាបះ លោកមិនបានមានបំណងចង់សំដៅលើ «ការធ្វើតាក់លីដ» ដែលជាការយល់ដឹងទូទៅក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញនោះទេ (គឺការទទួលយកពាក្យសម្តីរបស់អ្នកដទៃដែលមិនចាំបាច់ត្រូវគោរពតាមដោយគ្មានភស្តុតាង)។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលលោកចង់មានន័យនោះគឺថា៖ ពាក្យសម្តីរបស់សហាបះគឺជាភស្តុតាងដែលចាំបាច់ត្រូវគោរពតាម។ ព្រោះលោកបានមានប្រសាសន៍នៅក្នុងសៀវភៅ *អាដាប៊ុល កូឌី* (ក្រមសីលធម៌ចៅក្រម) អំពីការពិគ្រោះយោបល់ថា៖ អល់ឡោះបានមានបន្ទូលថា៖ «ហើយកិច្ចការរបស់ពួកគេគឺពិគ្រោះយោបល់គ្នារវាងពួកគេ» ហើយទ្រង់បានមានបន្ទូលទៅកាន់ព្យាការីរបស់ទ្រង់ ﷺ ថា៖ «ហើយចូរពិគ្រោះយោបល់ជាមួយពួកគេក្នុងកិច្ចការនោះ»។ លោក អាល់-ហាសាន់ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ទោះបីជាព្យាការី ﷺ មិនចាំបាច់ត្រូវពិគ្រោះយោបល់ជាមួយពួកគេក៏ដោយ ប៉ុន្តែលោកចង់ឱ្យវាជាគំរូសម្រាប់អ្នកជំនាន់ក្រោយក្នុងការកំណត់ច្បាប់។ ហើយចៅក្រមមិនត្រូវពិគ្រោះយោបល់នៅពេលមានបញ្ហាកើតឡើង ក្រៅពីអ្នកដែលស្មោះត្រង់ និងមានចំណេះដឹងអំពីគម្ពីរ (កូរ៉ាន), ស៊ូណាន់ន់ន់ន់ន់ន់ន់ន់ន់ន់, អាត្សារ (រឿងរ៉ាវពីសហាបះ), ពាក្យសម្តីរបស់មនុស្ស និងភាសាអារ៉ាប់ឡើយ។ ហើយគាត់មិនត្រូវទទួលយកពាក្យរបស់នរណាម្នាក់ ទោះបីជាអ្នកនោះមានចំណេះដឹងជាងគាត់ក៏ដោយ រហូតទាល់តែគាត់ដឹងច្បាស់ដូចដែលអ្នកនោះដឹងថា វាជាកាតព្វកិច្ចសម្រាប់គាត់ ដោយសារតែមិនមានការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងការរាយការណ៍ ឬដោយសារមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ ឬដោយសារវាមិនអាចបកស្រាយជាផ្លូវផ្សេងបាន។ ចំណែកឯការធ្វើតាក់លីដ (ដោយងងឹតងងុល) នោះ អល់ឡោះមិនបានផ្តល់សិទ្ធិនេះដល់នរណាម្នាក់ឡើយ បន្ទាប់ពីសម័យកាលរបស់រ៉សូល ﷺ។ នេះគឺជាអត្ថបទដើមរបស់លោកនៅក្នុងសៀវភៅ *មុខតាស័រ អាល់-មុហ្សានី*។ លោកបានប្រើពាក្យ «តាក់លីដ» សំដៅលើការយកភស្តុតាងពីពាក្យសម្តីរបស់ព្យាការី ﷺ ប៉ុន្តែលោកចង់សំដៅលើការយកភស្តុតាងពីពាក្យសម្តីរបស់គាត់។ ដូចគ្នានេះដែរ ចំពោះពាក្យសម្តីរបស់លោកអំពីការធ្វើតាក់លីដចំពោះសហាបះ ជាពិសេសនៅពេលដែលវាផ្ទុយនឹងពាក្យសម្តីរបស់លោកដែលបានលើកឡើងដដែលៗនៅកន្លែងជាច្រើន ដែលហាមឃាត់ការធ្វើតាក់លីដ។ លើសពីនេះ ប្រសាសន៍របស់អ៊ីម៉ាម អាល់-ហ្កាហ្សាលី ដែលថាវាមានតែនៅក្នុងសៀវភៅចាស់ៗរបស់លោក ហើយលោកបានត្រឡប់មកវិញនៅក្នុងសៀវភៅថ្មីៗ គឺត្រូវបានបដិសេធដោយអ្វីដែលលោកបានបញ្ជាក់នៅក្នុងសៀវភៅ *អាល់-អ៊ុំ* នៅកន្លែងជាច្រើនអំពីការធ្វើតាក់លីដចំពោះសហាបះ។ ក្នុងនោះរួមមានប្រសាសន៍របស់លោកអំពីករណីលក់ដូរដោយមានលក្ខខណ្ឌរួចផុតពីការទទួលខុសត្រូវលើគុណវិបត្តិ៖ «អ្វីដែលខ្ញុំយល់ឃើញក្នុងរឿងនេះ គឺការវិនិច្ឆ័យរបស់ អ៊ូស្មង់ ﵁ គឺថាអ្នកលក់នឹងរួចផុតពីគុណវិបត្តិគ្រប់យ៉ាងដែលគាត់បានដឹង ប៉ុន្តែមិនបានបញ្ជាក់ប្រាប់...»។ នេះមិនមែនជាការធ្វើតាក់លីដនោះទេ។ ប្រសិនបើអ៊ីម៉ាម អាល់-ស្ហាហ្វីអី ចង់សំដៅលើការធ្វើតាក់លីដចំពោះសហាបះក្នុងមតិចាស់តាមន័យដែលគេស្គាល់ នោះវាក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរនៅក្នុងមតិថ្មី។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលច្បាស់ជាងនេះគឺថា លោកចង់សំដៅលើការយកភស្តុតាងពីពាក្យសម្តីរបស់សហាបះ ហើយលោកបានប្រើពាក្យ «តាក់លីដ» ជាការប្រៀបធៀប (ម៉ាចាហ្ស៍) ដូចដែលលោកបានប្រើវាក្នុងការយកភស្តុតាងពីពាក្យសម្តីរបស់ព្យាការី ﷺ ដែរ។

លោកបានសន្មតថាភាពខុសគ្នានេះជារឿងចាស់ ហើយបានចាត់ទុកថាវាជាមតិដែលត្រូវបានដកថយវិញ។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងរឿងនេះមានការពិចារណាដូចដែលយើងបានលើកឡើងរួចមកហើយ ដោយសារតែអ្វីដែលលោកបានបញ្ជាក់នៅក្នុងសៀវភៅថ្មីៗរបស់លោក ដូចដែលយើងបានរៀបរាប់។ ភស្តុតាងនៃមតិដែលបានលើកឡើងខាងលើ៖ នេះគឺជាអ្វីដែលទាក់ទងនឹងការដកស្រង់មតិក្នុងបញ្ហានេះ ក្នុងន័យជាការលើកយកមកធ្វើជាភស្តុតាង ឬជាការធ្វើតាម (តាក់លីដ)។ ឥឡូវនេះ យើងនឹងនិយាយអំពីអ្វីដែលត្រូវបានគេយកមកធ្វើជាភស្តុតាងសម្រាប់មតិនីមួយៗ ជាមួយនឹងការបកស្រាយនូវអ្វីដែលទាក់ទងនឹងភស្តុតាងទាំងនោះដោយសង្ខេប ប្រសិនបើអល់ឡោះតអាឡាមានបំណង។ ការពិចារណាគឺស្ថិតនៅលើកម្រិតចំនួនប្រាំ ដែលយើងបានលើកឡើងរួចមកហើយ៖ ទីមួយ៖ ការឯកភាពគ្នារបស់មេដឹកនាំទាំងបួន (ខុលឡាហ្វាអ័ររ៉ាស៊ីឌីន) សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេ។ ទីពីរ៖ ការឯកភាពគ្នារបស់មេដឹកនាំទាំងពីរ គឺអាប៊ូ បាករ និងអ៊ូម៉ារ សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេទាំងពីរ។ ទីបី៖ មតិរបស់មេដឹកនាំម្នាក់ក្នុងចំណោមមេដឹកនាំទាំងបួនរូប មិនថារូបណាក៏ដោយ សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេ។ ទីបួន៖ មតិរបស់សហាបះ (អ្នករួមជំនាន់ព្យាការី) ម្នាក់ក្រៅពីមេដឹកនាំទាំងបួនរូប សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេ។ ទីប្រាំ៖ មតិរបស់សហាបះម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកគេ នៅពេលដែលវាផ្ទុយនឹងការវិនិច្ឆ័យដោយហេតុផល (គីយ៉ាស់) ឬនៅពេលដែលការវិនិច្ឆ័យដោយហេតុផលនោះគាំទ្រដល់មតិរបស់គាត់ ហើយតើការវិនិច្ឆ័យដោយហេតុផលនោះជាអ្វី គឺយើងនឹងបកស្រាយតាមក្រោយ ប្រសិនបើអល់ឡោះមានបំណង។

កម្រិតទីមួយ៖ ការឯកភាពគ្នារបស់ខាលីហ្វទាំងបួន ចំពោះការឯកភាពគ្នារបស់ខាលីហ្វទាំងបួន (អាប៊ូ បាក្រិ, អ៊ូម្មាន, អ៊ូស្មាន និងអាលី) ទៅលើការវិនិច្ឆ័យ ឬការផ្តល់ហ្វត្វា (ការសម្រេចបញ្ហាផ្លូវច្បាប់) នោះ មានអ្នកប្រាជ្ញខ្លះចាត់ទុកថាវាជា «អ៊ីជ្មាអ៍» (ការឯកភាពគ្នារបស់អ្នកប្រាជ្ញ) ដូចទៅនឹងការឯកភាពគ្នារបស់មេដឹកនាំ (អ៊ីម៉ាំ) ទាំងអស់ដែរ។ នេះគឺជាទស្សនៈរបស់ អាប់ប៊ូ ហ្ស៊ីម (Abu Hazim) ដែលជាអ្នកប្រាជ្ញនៃមហ្សហាបហាន់ណាហ្វី ហើយក្រុមអ្នកនិពន្ធមួយចំនួនបានរាយការណ៍ថា វាជាទស្សនៈមួយដែលដកស្រង់ចេញពី អ៊ីម៉ាំ អះម៉ាត់ ប៊ីន ហាន់បាល់។ ស៊ៃឃ៍ អាល់មូហ្វាក់ បានមានប្រសាសន៍នៅក្នុងសៀវភៅ «អារ៉ោដហ៍» ថា៖ បានដកស្រង់ពី អ៊ីម៉ាំ អះម៉ាត់ នូវអ្វីដែលបង្ហាញថា លោកមិនចេញក្រៅពីទស្សនៈរបស់ពួកគេ (ខាលីហ្វទាំងបួន) ទៅកាន់ទស្សនៈរបស់អ្នកដទៃឡើយ។ ប៉ុន្តែទស្សនៈដែលត្រឹមត្រូវគឺថា ការឯកភាពគ្នារបស់ពួកគេមិនមែនជា «អ៊ីជ្មាអ៍» នោះទេ។ សម្តីរបស់ អ៊ីម៉ាំ អះម៉ាត់ នៅក្នុងការរាយការណ៍មួយក្នុងចំណោមការរាយការណ៍ទាំងពីរអំពីលោក បង្ហាញថាទស្សនៈរបស់ពួកគេគឺជា «ហ៊ុជ្ជៈ» (ភស្តុតាង) ប៉ុន្តែមិនមែនមានន័យថា រាល់អ្វីដែលជាភស្តុតាងសុទ្ធតែជា «អ៊ីជ្មាអ៍» នោះទេ។ ខ្ញុំសូមជម្រាបថា ដូចគ្នានេះដែរ អ្វីដែលបានលើកឡើងពី អ៊ីម៉ាំ អះ-ស្ហាហ្វីអី នៅក្នុងទស្សនៈចាស់របស់លោក និងនៅក្នុងសៀវភៅ «អ៊ីខ់តិលាហ្វ» របស់លោកជាមួយ អ៊ីម៉ាំ ម៉ាលិក នៅក្នុងទស្សនៈថ្មី នៅពេលដែលមានការខ្វែងគំនិតគ្នារវាងក្រុមសហាបះ (សាវ័ករបស់ព្យាការី) គឺលោកតែងតែងាកទៅរកទស្សនៈរបស់ខាលីហ្វទាំងបួន។ ដូច្នេះ ការយកភស្តុតាងតាមរយៈអ្វីដែលពួកគេបានឯកភាពគ្នា គឺកាន់តែមានទម្ងន់ជាងទៅទៀត។ ចំណែកឯការចាត់ទុកថាវាជា «អ៊ីជ្មាអ៍» ដូចទៅនឹងការឯកភាពគ្នារបស់ប្រជាជាតិឥស្លាមទាំងមូលនោះ គឺជារឿងឆ្ងាយពីការពិត ពីព្រោះភស្តុតាងដែលគេយកមកប្រើដើម្បីបញ្ជាក់ថា «អ៊ីជ្មាអ៍» ជាភស្តុតាង (ទាំងភស្តុតាងពីគម្ពីរ និងហេតុផល) គឺសំដៅទៅលើប្រជាជាតិឥស្លាមទាំងមូល ហើយគ្មានការសង្ស័យទេថា ខាលីហ្វទាំងបួនមិនមែនជាប្រជាជាតិឥស្លាមទាំងមូលនោះទេ។ អ្នកប្រាជ្ញផ្នែកមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃនីតិសាស្ត្រ (អ៊ូស៊ូល) បានលើកឡើងថា អាប់ប៊ូ ហ្ស៊ីម បានយកភស្តុតាងដែលថាវាជា «អ៊ីជ្មាអ៍» ដោយផ្អែកលើប្រសាសន៍របស់ព្យាការី ﷺ ដែលថា៖ «ចូរអ្នកទាំងឡាយកាន់តាមស៊ូណាន់របស់ខ្ញុំ និងស៊ូណាន់របស់ខាលីហ្វដ៏ត្រឹមត្រូវដែលទទួលបានការណែនាំ (ខាលីហ្វារ៉ាស៊ីឌីន) ចូរអ្នកទាំងឡាយខាំជាប់នឹងវាដោយធ្មេញថ្គាម»។ ដូច្នេះ លោកបានតម្រូវឱ្យអនុវត្តតាមស៊ូណាន់របស់ពួកគេ ដូចដែលលោកបានតម្រូវឱ្យអនុវត្តតាមស៊ូណាន់របស់លោកដែរ។ អ្នកណាដែលប្រឆាំងនឹងស៊ូណាន់របស់ព្យាការី ﷺ គឺពាក្យសម្តីរបស់គេមិនត្រូវបានគេយកជាការទេ ដូច្នេះអ្នកដែលប្រឆាំងនឹងស៊ូណាន់របស់ខាលីហ្វទាំងបួនក៏ដូចគ្នាដែរ។ បន្ទាប់មក ពួកគេបានឆ្លើយតបនឹងរឿងនេះតាមពីរផ្លូវ៖ ១. ថាប្រសាសន៍នោះមានលក្ខណៈទូទៅសម្រាប់ខាលីហ្វដ៏ត្រឹមត្រូវទាំងអស់ ហើយគ្មានភស្តុតាងណាមួយដែលកំណត់ថាវាមានតែខាលីហ្វទាំងបួននាក់នោះទេ។ ២. ការប្រឆាំងដោយអ្វីដែលបានរាយការណ៍ពីព្យាការី ﷺ ថា៖ «សហាបះរបស់ខ្ញុំប្រៀបដូចជាផ្កាយ មិនថាអ្នកដើរតាមនរណាក៏ដោយ អ្នកនឹងទទួលបានការណែនាំ»។ ដូច្នេះ ស៊ូណាន់របស់ខាលីហ្វទាំងបួននៅក្នុងហាឌីស ត្រូវបានបកស្រាយថា សំដៅទៅលើអ្វីដែលទាក់ទងនឹងការដឹកនាំ (ខាលីហ្វាហ៍) តែប៉ុណ្ណោះ ដើម្បីឱ្យស្របគ្នាជាមួយហាឌីសដទៃទៀត។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងចំណោមស៊ូណាន់របស់ពួកគេ គឺការអនុញ្ញាតឱ្យមានការខ្វែងគំនិតជាមួយពួកគេ ដូចដែលបានលើកឡើងពីករណីស្ត្រីម្នាក់បានជំទាស់នឹង អ៊ូម្មាន ជុំវិញការកំណត់ថ្លៃបណ្ណាការខ្ពស់ពេក និងករណីផ្សេងៗទៀត។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើយើងចាត់ទុកថាវាជាភស្តុតាង នោះវានឹងតម្រូវឱ្យទស្សនៈរបស់ខាលីហ្វម្នាក់ៗក្លាយជាភស្តុតាងដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ហើយនៅពេលនោះទស្សនៈរបស់ពួកគេនឹងមានការខ្វែងគំនិតគ្នា ដូចដែលខាលីហ្វទាំងពីរ (អាប៊ូ បាក្រិ និង អ៊ូម្មាន) បានខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងរឿងការផ្តល់ប្រាក់ឧបត្ថម្ភ។ អាប៊ូ បាក្រិ យល់ថាត្រូវផ្តល់ស្មើៗគ្នាដល់សហាបះទាំងអស់ ចំណែក អ៊ូម្មាន យល់ថាត្រូវផ្តល់តាមកម្រិតនៃការចូលរួមមុនគេ និងភាពជិតស្និទ្ធជាមួយព្យាការី ﷺ។ ដូច្នេះ ការអនុវត្តតាមស៊ូណាន់របស់ពួកគេក្នុងករណីនេះគឺមិនអាចទៅរួចទេ។ ហេតុនេះហើយ ទើបគេបកស្រាយថាវាសំដៅទៅលើកិច្ចការដឹកនាំ ការបញ្ជូនកងទ័ពទៅកាន់តំបន់នានា និងអ្វីដែលស្រដៀងគ្នានេះ។ ការជំទាស់ទាំងនេះសុទ្ធតែខ្សោយ។ យើងនឹងចាប់ផ្តើមដោយការពន្យល់អំពីហាឌីសដែលបានលើកឡើងខាងលើ និងការបញ្ជាក់ពីភាពត្រឹមត្រូវរបស់វា រួមទាំងរបៀបនៃការប្រើវាជាភស្តុតាង រួចទើបយើងត្រឡប់ទៅដោះស្រាយការជំទាស់ទាំងនេះវិញ។ ខាលីដ ប៊ីន ម៉ាអ៍ដាន បានរាយការណ៍ពី អាប់ឌុលរ៉ះម៉ាន់ ប៊ីន អាំរ អាល់ស៊ុលមី ពី អ៊ីរ៍បាត ប៊ីន សារីយ៉ះ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះលោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ថ្ងៃមួយ ព្យាការី ﷺ បានដឹកនាំពួកយើងធ្វើសឡាតហ្វជរ រួចលោកបានផ្តល់ឱវាទដ៏ជ្រាលជ្រៅមួយ ដែលធ្វើឱ្យភ្នែកស្រក់ទឹកភ្នែក និងបេះដូងញាប់ញ័រ។ មានអ្នកម្នាក់បានសួរថា៖ ឱ រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ! ហាក់ដូចជាឱវាទនេះជាឱវាទលាគ្នា ចូរលោកផ្តល់ការផ្តាំផ្ញើដល់ពួកយើង។ លោកមានប្រសាសន៍ថា៖ ខ្ញុំសូមផ្តាំផ្ញើអ្នកទាំងឡាយឱ្យកោតខ្លាចអល់ឡោះ និងស្តាប់បង្គាប់ (មេដឹកនាំ) ទោះបីជាគាត់ជាទាសករជនជាតិហាបាស៊ីក៏ដោយ។ អ្នកណាដែលរស់នៅក្រោយពីខ្ញុំ នឹងឃើញការខ្វែងគំនិតគ្នាជាច្រើន។ ដូច្នេះ ចូរអ្នកទាំងឡាយកាន់តាមស៊ូណាន់របស់ខ្ញុំ និងស៊ូណាន់របស់ខាលីហ្វដ៏ត្រឹមត្រូវដែលទទួលបានការណែនាំ ចូរអ្នកទាំងឡាយកាន់ជាប់នឹងវា ហើយខាំជាប់នឹងវាដោយធ្មេញថ្គាម។ ចូរជៀសវាងរឿងដែលបង្កើតថ្មី (ប៊ីដអះ) ព្រោះរាល់ការបង្កើតថ្មីគឺជាការវង្វេង»។ (រាយការណ៍ដោយ អាប់ប៊ូ ដាវូដ និង ទ្រីមមីហ្ស៊ី ដោយលោកបានបញ្ជាក់ថាជាហាឌីស ហាសាន់ សហ៊ីហ៍)។ ហាគីម អាប់ប៊ូ អាប់ឌុលឡោះ បានកត់ត្រាវានៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់មូស្តាដ្រក់» ហើយបានបញ្ជាក់ថាវាជាហាឌីសសហ៊ីហ៍តាមលក្ខខណ្ឌរបស់ ប៊ូខូរី និង មូស្លីម។ អ្នកប្រាជ្ញដទៃទៀតដូចជា អាល់ហាហ្វីហ្ស អាប់ប៊ូ នូអៃម៍ និង អាប់ប៊ូ អាល់អាបបាស អាល់ដូហ្គូលី ក៏បានបញ្ជាក់ថាវាជាហាឌីសសហ៊ីហ៍ផងដែរ។ របៀបនៃការប្រើវាជាភស្តុតាងគឺច្បាស់លាស់ មិនមែនតាមផ្លូវដែលគេអះអាងថាវាជា «អ៊ីជ្មាអ៍» នោះទេ ប៉ុន្តែគឺដោយសារព្យាការី ﷺ បានបញ្ជាឱ្យកាន់តាមស៊ូណាន់របស់ពួកគេ។ ការបញ្ជានេះគឺស្មើនឹងការបញ្ជាឱ្យកាន់តាមស៊ូណាន់របស់លោកផ្ទាល់ ដូច្នេះវាមានតម្លៃជាភស្តុតាងស្មើគ្នា។ មិនអាចនិយាយបានថា ស៊ូណាន់របស់ពួកគេស្មើនឹងស៊ូណាន់របស់ព្យាការី ﷺ រហូតដល់មានការខ្វែងគំនិតគ្នា ហើយត្រូវជ្រើសរើសយកស៊ូណាន់របស់ពួកគេជំនួសស៊ូណាន់របស់ព្យាការី ﷺ នោះទេ។ ព្រោះយើងនិយាយថា ការដែលស៊ូណាន់របស់ពួកគេជាភស្តុតាង មិនមានន័យថាវាមានកម្រិតស្មើគ្នានោះទេ ប៉ុន្តែវាជាអ្វីដែលត្រូវបានបញ្ជាឱ្យអនុវត្តតាម ក្នុងលក្ខខណ្ឌដែលមិនមានស៊ូណាន់របស់ព្យាការី ﷺ ដែលត្រូវផ្តល់អាទិភាពជាង។ ដូចទៅនឹង «គីយ៉ាស» (ការប្រៀបធៀប) ដែលជាភស្តុតាងស្របច្បាប់ ប៉ុន្តែមានកម្រិតទាបជាងគម្ពីរ និងស៊ូណាន់។ ចំណែកការដែលវាត្រូវបានកំណត់ចំពោះខាលីហ្វទាំងបួន គឺដោយសារការឯកភាពគ្នារបស់អ្នកប្រាជ្ញទាំងអស់ថា ពួកគេគឺជាអ្នកដែលទទួលបានលក្ខណៈពិសេសដែលបានរៀបរាប់ក្នុងហាឌីស។ សាហ្វីណះ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះលោក) បានរាយការណ៍ពីព្យាការី ﷺ ថា៖ «ការដឹកនាំ (ខាលីហ្វាហ៍) នៅក្នុងប្រជាជាតិរបស់ខ្ញុំមានរយៈពេលសាមសិបឆ្នាំ បន្ទាប់ពីខ្ញុំ រួចវានឹងក្លាយជារាជាធិបតេយ្យ»។ នេះគឺជាភស្តុតាងដែលអ្នកប្រាជ្ញប្រើដើម្បីកំណត់ថា ខាលីហ្វទាំងបួនគឺជាអ្នកដែលត្រូវបានសំដៅក្នុងហាឌីស។ ចំណែកហាឌីស «សហាបះរបស់ខ្ញុំប្រៀបដូចជាផ្កាយ...» គឺជាហាឌីសខ្សោយ (ដហ្វ) ដែលមិនអាចយកមកប្រៀបធៀបនឹងហាឌីសរបស់ អ៊ីរ៍បាត បានឡើយ។ ហើយទោះបីជាវាជាភស្តុតាងក៏ដោយ ក៏ការបកស្រាយឱ្យស្របគ្នាគឺអាចធ្វើទៅបាន ដោយចាត់ទុកថាទស្សនៈរបស់ពួកគេទាំងអស់គឺជាភស្តុតាង ប៉ុន្តែនៅពេលមានការខ្វែងគំនិតគ្នា ត្រូវផ្តល់អាទិភាពដល់ទស្សនៈរបស់ខាលីហ្វទាំងបួន។ នេះគឺជាការប្រសើរជាងការកំណត់អត្ថន័យនៃពាក្យ «ស៊ូណាន់» ទៅលើរឿងជាក់លាក់ណាមួយ។

ការប្រកាន់ខ្ជាប់នូវអ្វីដែលពួកគេបានឯកភាពគ្នា គឺជារឿងដែលយើងកំពុងពិភាក្សា។ ចំណែកអ្វីដែលពួកគេមានការខ្វែងគំនិតគ្នានោះ គឺស្ថិតនៅក្នុងលំដាប់ថ្នាក់ដែលនឹងត្រូវលើកឡើងបន្តទៀត មិនមែនជារឿងដែលយើងកំពុងពិភាក្សានៅពេលនេះទេ។ អ្វីដែលពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងនេះនឹងត្រូវលើកឡើងនៅពេលក្រោយ ប្រសិនបើអល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់មានបំណង ហើយអល់ឡោះគឺជាអ្នកដឹងច្បាស់បំផុត។ លំដាប់ថ្នាក់ទីពីរ៖ ការឯកភាពគ្នារបស់អាប៊ូ បាករ និងអ៊ូម៉ារ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់អ្នកទាំងពីរ) ការលើកឡើងអំពីការឯកភាពគ្នារបស់បុគ្គលឆ្នើមទាំងពីរ គឺអាប៊ូ បាករ និងអ៊ូម៉ារ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់អ្នកទាំងពីរ) ហើយថាវាជាភស្តុតាង (ហុជ្ជៈ) តែមួយគត់ក្រៅពីភស្តុតាងដទៃទៀតនោះ ត្រូវបានរាយការណ៍ដោយអ្នកនិពន្ធមួយក្រុមដោយមិនបានបញ្ជាក់ឈ្មោះអ្នកនិយាយនោះទេ។ ពួកគេបានយកហាតីសរបស់ហ៊ូហ្សៃហ្វាហ៍ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងគាត់) មកធ្វើជាភស្តុតាង ដែលថាព្យាការី (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ចូរអ្នកទាំងឡាយដើរតាមបុគ្គលពីរនាក់ដែលនៅបន្ទាប់ពីខ្ញុំ គឺអាប៊ូ បាករ និងអ៊ូម៉ារ»។ អាត់-ទីរមីហ្ស៊ី និងអ៊ីប្នុ ម៉ាហ៍ បានកត់ត្រាហាតីសនេះនៅក្នុងសៀវភៅរបស់ពួកគេ ដោយមានខ្សែសង្វាក់រាយការណ៍ (អ៊ីស្ណាត) ដែលមានកម្រិត «ហាសាន់» (ល្អ) ទៅដល់ហ៊ូហ្សៃហ្វាហ៍ ហើយអាត់-ទីរមីហ្ស៊ីបានចាត់ទុកវាជាហាតីសហាសាន់។ អាប៊ូ ហាតីម អ៊ីប្នុ ហ៊ីបបាន ក៏បានកត់ត្រាហាតីសនេះនៅក្នុងសៀវភៅ «សហ៊ីហ៍» របស់លោកផងដែរ។ ហាតីសនេះត្រូវបានរាយការណ៍តាមរយៈខ្សែសង្វាក់ពីរផ្សេងទៀតទៅកាន់ព្យាការី (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់លោក) ប៉ុន្តែនៅក្នុងខ្សែសង្វាក់ទាំងពីរនោះមានអ្នករាយការណ៍ដែលត្រូវបានគេរិះគន់។ ដូច្នេះ គោលដៅសំខាន់គឺហាតីសរបស់ហ៊ូហ្សៃហ្វាហ៍ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងគាត់)។ ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញផ្នែកនីតិសាស្ត្រ (អ៊ូស៊ូល) បានជំទាស់នឹងហាតីសនេះ ដោយផ្អែកលើទស្សនៈពីរដែលបានលើកឡើងពីមុនក្នុងហាតីសរបស់ អ៊ីរ៍បាត គឺការជំទាស់ដោយប្រើហាតីស «សហាប៊ី កាន់នូជូម» (សហាបះរបស់ខ្ញុំប្រៀបដូចជាផ្កាយ) និងការបកស្រាយពាក្យ «ដើរតាម» ថាមានន័យត្រឹមតែការដើរតាមពួកគេក្នុងរឿងរដ្ឋបាល (ខាលីហ្វាហ៍) និងអ្វីដែលស្រដៀងគ្នាទៅនឹងនេះប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានន័យទូលំទូលាយក្នុងគ្រប់រឿងទាំងអស់នោះទេ។ អ្វីដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការជំទាស់ដោយប្រើហាតីស «សហាបះរបស់ខ្ញុំប្រៀបដូចជាផ្កាយ» ត្រូវបានលើកឡើងរួចហើយ។ ចំណែកឯការមិនបកស្រាយឱ្យមានន័យទូលំទូលាយនោះ គឺជារឿងដែលសមហេតុផលក្នុងករណីនេះ ព្រោះពាក្យថា «ចូរដើរតាម» គឺជាកិរិយាសព្ទបញ្ជាដែលមិនមានន័យទូលំទូលាយ (អ៊ូមូម) នោះទេ។ ដូច្នេះ ប្រសិនបើគេដើរតាមពួកគេក្នុងករណីណាមួយ នោះការអនុវត្តតាមបញ្ជាត្រូវបានសម្រេចរួចហើយ។ ប៉ុន្តែបរិបទនៃសាច់រឿងបង្ហាញថា វាជាការបញ្ជាឱ្យដើរតាមដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌ។ នៅក្នុងការរាយការណ៍របស់អាត់-ទីរមីហ្ស៊ី ព្យាការី (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ខ្ញុំមិនដឹងថាខ្ញុំនឹងនៅជាមួយអ្នកទាំងឡាយបានយូរប៉ុណ្ណាឡើយ ដូច្នេះចូរអ្នកទាំងឡាយដើរតាមបុគ្គលពីរនាក់ដែលនៅបន្ទាប់ពីខ្ញុំ គឺអាប៊ូ បាករ និងអ៊ូម៉ារ»។ ដូច្នេះ ជាក់ស្តែងគឺវាមានន័យទូលំទូលាយក្នុងគ្រប់រឿងទាំងអស់។ រឿងនេះត្រូវបានគាំទ្រដោយប្រសាសន៍របស់ព្យាការី (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់លោក) នៅក្នុងហាតីសរបស់អាប៊ូ កាតាដាហ៍ នៅពេលដែលពួកគេធ្វើដំណើរនៅពេលយប់ថា៖ «ប្រសិនបើក្រុមមនុស្សគោរពតាមអាប៊ូ បាករ និងអ៊ូម៉ារ ពួកគេនឹងទទួលបានការណែនាំ»។ ហាតីសនេះមានភាពត្រឹមត្រូវនៅក្នុងសៀវភៅ «សហ៊ីហ៍» ទាំងពីរ (ប៊ូខូរី និងមូស្លីម)។ ពាក្យនេះមានន័យទូលំទូលាយជាង ទោះបីជាវាមានន័យក្នុងន័យធៀបតាមរយៈលក្ខខណ្ឌដែលតម្រូវឱ្យមានការគោរពតាមក៏ដោយ។ គេមិនអាចនិយាយថា សម្តីនេះត្រូវបានលើកឡើងក្នុងករណីពិសេសមួយ ដែលជាការខ្វែងគំនិតគ្នារបស់ក្រុមមនុស្សអំពីការដែលព្យាការី (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់លោក) នៅពីមុខពួកគេ ឬនៅពីក្រោយពួកគេ ទើបព្យាការីមានប្រសាសន៍បែបនោះឡើយ។ ព្រោះយើងនិយាយថា៖ ប្រសិនបើពាក្យទូទៅ (អាម៍) ត្រូវបានលើកឡើងដោយសារមូលហេតុជាក់លាក់ណាមួយ នោះវាត្រូវតែអនុវត្តតាមន័យទូទៅរបស់វា ហើយមិនត្រូវកម្រិតត្រឹមតែមូលហេតុនោះទេ។ ប៉ុន្តែវាបង្ហាញថា អក្សរ «អាល់» (Al) នៅក្នុងពាក្យ «ក្រុមមនុស្ស» (អាល់-Qawm) គឺសម្រាប់សំដៅលើក្រុមមនុស្សជាក់លាក់មួយ (លីល-អះឌី) មិនមែនសម្រាប់ក្រុមមនុស្សទូទៅ (លីល-ជិនស៍) នោះទេ ព្រោះព្យាការី (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍បែបនេះ បន្ទាប់ពីលោកបានរៀបរាប់ពីការខ្វែងគំនិតគ្នារបស់ក្រុមមនុស្សដែលនៅពីមុខលោក រួចលោកក៏មានប្រសាសន៍ថា៖ «ប្រសិនបើក្រុមមនុស្សគោរពតាមអាប៊ូ បាករ និងអ៊ូម៉ារ ពួកគេនឹងទទួលបានការណែនាំ»។ ដូច្នេះ ការកំណត់អត្តសញ្ញាណគឺសំដៅទៅលើក្រុមមនុស្សដែលបានដឹងឮនោះ ហើយវាមិនមានន័យទូលំទូលាយឡើយ លើកលែងតែការយកវាទៅប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស) ជាមួយបុគ្គលទាំងពីរដែលបានលើកឡើងនោះ។

កម្រិតទីបី៖ ទាក់ទងនឹងប្រសាសន៍របស់ព្យាការី ﷺ ដែលថា៖ «ម្នាក់ៗក្នុងចំណោមខាលីហ្វទាំងបួន (អាប៊ូ បាករ, អ៊ូម៉ារ, អ៊ូស្មង់, អាលី) ប្រសិនបើពួកគេនៅដាច់ដោយឡែកពីគ្នា»។ បន្ទាប់មក អត្ថន័យនៃប្រសាសន៍របស់ព្យាការី ﷺ ដែលថា៖ «ចូរអ្នកទាំងឡាយដើរតាមបុគ្គលពីរនាក់ដែលនៅក្រោយខ្ញុំ» គឺជាការបង្គាប់ឱ្យដើរតាមម្នាក់ៗក្នុងចំណោមពួកគេ ប្រសិនបើពួកគេនៅដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។ នេះគឺខុសពីអ្វីដែលបានលើកឡើងពីមុនមក គឺប្រសាសន៍ដែលថា៖ «និងស៊ូណាន់របស់ខាលីហ្វដ៏ត្រឹមត្រូវទាំងឡាយ»។ នៅពេលដែលអ្នកដែលត្រូវបានគេបង្គាប់ដោយបញ្ជាទាំងនេះ គឺជាក្រុមសហាបះ (មិត្តភក្តិរបស់ព្យាការី) នោះវាមានន័យថា ប្រសិនបើមានការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងចំណោមប្រសាសន៍របស់សហាបះ នោះត្រូវតែត្រឡប់ទៅរកប្រសាសន៍របស់ខាលីហ្វទាំងបួនរូបនោះវិញ ដោយមិនមែនអ្នកដទៃក្រៅពីពួកគេឡើយ។ ហើយរឿងនេះក៏ត្រូវបានអ៊ីម៉ាំ អាប់-ស្ហាហ្វីអី បានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់នៅក្នុងសៀវភៅរបស់លោក «អ៊ីខតិឡាហ្វ» (ការខ្វែងគំនិតគ្នា) ជាមួយម៉ាលិក និងអ្នកដទៃទៀតផងដែរ។ ក្នុងចំណោមភស្តុតាងដែលគេយកមកយោងសម្រាប់រឿងនេះផងដែរ គឺនៅពេលដែលព្យាការី ﷺ បានបង្គាប់ឱ្យអាប៊ូ បាករ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ដឹកនាំសឡាតដល់ប្រជាជនក្នុងអំឡុងពេលដែលលោកឈឺមុនពេលទទួលមរណភាព។ ហើយមានការស្នើសុំឱ្យផ្លាស់ប្តូរការសម្រេចចិត្តនេះច្រើនដង ប៉ុន្តែលោកបានបដិសេធមិនព្រមឱ្យអ្នកណាម្នាក់ដឹកនាំសឡាតក្រៅពីលោកឡើយ ហើយលោកក៏បានស្តីបន្ទោសអ្នកដែលមកស្នើសុំឱ្យលោកផ្លាស់ប្តូរនោះ។ ហើយវាត្រូវបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ពីព្យាការី ﷺ ថា៖ «អ្នកដែលដឹកនាំក្រុមមនុស្ស គឺត្រូវតែជាអ្នកដែលចេះអានគម្ពីរអល់ឡោះ (គម្ពីរគួរអាន) ច្រើនជាងគេ។ ប្រសិនបើពួកគេស្មើគ្នាក្នុងការអាន នោះត្រូវតែជាអ្នកដែលយល់ដឹងច្រើនជាងគេអំពីស៊ូណាន់»។ ដូច្នេះ ពីចំណុចទាំងពីរនេះ បញ្ជាក់ថា អាប៊ូ បាករ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) គឺជាសហាបះដែលយល់ដឹងច្រើនជាងគេអំពីស៊ូណាន់។ នៅក្នុងសៀវភៅ «ចាមិអ៍ អត្តីរមីហ្ស៊ី» ដោយមានខ្សែសង្វាក់រាយការណ៍ (សាន់ណាត) ដ៏កម្រមួយថា ព្យាការី ﷺ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «មិនសមរម្យឡើយសម្រាប់ក្រុមមនុស្សដែលមានអាប៊ូ បាករ នៅទីនោះ ហើយឱ្យអ្នកដទៃដឹកនាំពួកគេ»។ នៅក្នុងសៀវភៅ «អស្សហ៊ីហៃន» (ប៊ូខូរី និងមូស្លីម) ព្យាការី ﷺ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ខណៈពេលដែលខ្ញុំកំពុងដេក ខ្ញុំបានឃើញគេយកពែងមួយដែលមានទឹកដោះគោមកឱ្យខ្ញុំ ហើយខ្ញុំក៏បានផឹកវា រហូតដល់ខ្ញុំឃើញភាពស្រស់ថ្លានោះហូរចេញតាមក្រចកដៃរបស់ខ្ញុំ។ បន្ទាប់មក ខ្ញុំក៏បានឱ្យចំណែកដែលនៅសល់ទៅ អ៊ូម៉ារ ប៊ីន អាល់ខាតតប ហើយលោកក៏បានផឹកវា»។ ពួកគេបានសួរថា៖ «ឱ រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ តើលោកបកស្រាយរឿងនេះដូចម្តេច?» លោកឆ្លើយថា៖ «វាគឺចំណេះដឹង»។ នៅក្នុងសៀវភៅ «ស៊ូណាន់ អាប់ប៊ី ដាវូដ» ពីអាប៊ូហ្សារ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ថា ព្យាការី ﷺ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ពិតប្រាកដណាស់ អល់ឡោះបានដាក់សច្ចធម៌នៅលើអណ្តាត និងបេះដូងរបស់អ៊ូម៉ារ»។ ហើយលោកអាល់ហាក៊ីម បានបញ្ជាក់ថាជាហាឌីសដ៏ត្រឹមត្រូវ (សហ៊ីហ៍) នៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់មូស្តាត់ដារ៉ក់»។ អត្តីរមីហ្ស៊ី និងអាល់ហាក៊ីម ក៏បានរាយការណ៍ពី អ៊ូកបះ ប៊ីន អាមៀរ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ថា លោកបានឮរ៉សូលរបស់អល់ឡោះ ﷺ មានប្រសាសន៍ថា៖ «ប្រសិនបើមានព្យាការីម្នាក់ទៀតបន្ទាប់ពីខ្ញុំ នោះគឺប្រាកដជា អ៊ូម៉ារ ប៊ីន អាល់ខាតតប (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក)»។ នៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់មូស្តាត់ដារ៉ក់» របស់អាល់ហាក៊ីម ពីអ៊ីបនូ ម៉ាសអ៊ូដ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ថា លោកបាននិយាយថា៖ «ប្រសិនបើចំណេះដឹងរបស់អ៊ូម៉ារ ត្រូវបានដាក់នៅលើជញ្ជីងម្ខាង ហើយចំណេះដឹងរបស់មនុស្សទាំងអស់នៅលើជញ្ជីងម្ខាងទៀត នោះចំណេះដឹងរបស់អ៊ូម៉ារ នឹងមានទម្ងន់ធ្ងន់ជាង»។ អាលី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បាននិយាយថា៖ «ពួកយើងមិនដែលសង្ស័យឡើយថា សន្តិភាព (អាល់សាក៊ីណះ) តែងតែនិយាយតាមរយៈអណ្តាតរបស់អ៊ូម៉ារ»។ នៅក្នុងសៀវភៅ «អស្សហ៊ីហៃន» និងសៀវភៅដទៃទៀត ព្យាការី ﷺ បានមានប្រសាសន៍ទៅកាន់ អ៊ូម៉ារ ប៊ីន អាល់ខាតតប ថា៖ «សូមស្បថដោយព្រះនាមអល់ឡោះដែលព្រលឹងរបស់ខ្ញុំស្ថិតក្នុងកណ្តាប់ដៃរបស់ទ្រង់ គ្មានទេដែលសាតាំងជួបអ្នកកំពុងដើរតាមផ្លូវមួយ ក្រៅពីវានឹងគេចទៅដើរផ្លូវផ្សេងពីផ្លូវរបស់អ្នក»។ អ៊ីបនូ ម៉ាសអ៊ូដ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំមិនដែលឃើញអ៊ូម៉ារ ក្រៅពីមានអារម្មណ៍ថាដូចជាមានទេវតានៅចន្លោះភ្នែករបស់លោក ដែលតែងតែណែនាំលោក»។ វាត្រូវបានបញ្ជាក់ពីព្យាការី ﷺ ថា លោកបានមានប្រសាសន៍ទៅកាន់ អាលី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) នៅពេលដែលលោកបញ្ជូនទៅកាន់ប្រទេសយេមែនថា៖ «ពិតប្រាកដណាស់ អល់ឡោះនឹងណែនាំបេះដូងរបស់អ្នក និងធ្វើឱ្យអណ្តាតរបស់អ្នកនិយាយតែសេចក្តីពិត»។ អាលី បាននិយាយថា៖ «ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ខ្ញុំមិនដែលសង្ស័យក្នុងការកាត់ក្តីរវាងមនុស្សពីរនាក់ឡើយ»។ នៅក្នុងសៀវភៅរបស់ អត្តីរមីហ្ស៊ី ដោយមានខ្សែសង្វាក់រាយការណ៍មួយដែលមានការពិភាក្សាថា ព្យាការី ﷺ បានមានប្រសាសន៍អំពី អាលី ថា៖ «ឱអល់ឡោះ សូមឱ្យសច្ចធម៌ស្ថិតនៅជាមួយអាលី គ្រប់ទីកន្លែងដែលគាត់ទៅ»។ អាល់ហាក៊ីម បានរាយការណ៍នៅក្នុងសៀវភៅ «មូស្តាត់ដារ៉ក់» របស់លោក ដោយមានខ្សែសង្វាក់រាយការណ៍ដ៏ល្អ (ហាសាន់) ពី អ៊ុំមូ សាឡាម៉ះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោកស្រី) ថា ព្យាការី ﷺ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អាលី នៅជាមួយគម្ពីរគួរអាន ហើយគម្ពីរគួរអាន នៅជាមួយអាលី ពួកគេនឹងមិនបែកគ្នាឡើយ រហូតដល់ពួកគេមកជួបខ្ញុំនៅមាត់ស្រះ (ហៅដ៍)»។ លោកក៏បានរាយការណ៍ពីព្យាការី ﷺ ផងដែរនូវប្រសាសន៍ដែលថា៖ «ខ្ញុំជាទីក្រុងនៃចំណេះដឹង ហើយអាលី គឺជាទ្វាររបស់វា» ប៉ុន្តែខ្សែសង្វាក់រាយការណ៍នេះមានភាពខ្សោយ។

នេះគឺជាការបកប្រែអត្ថបទដែលលោកបានស្នើសុំ៖ កម្រិតទីបួន៖ ទស្សនៈរបស់សហាបះ (មិត្តភក្តិរបស់ព្យាការី) ជាទូទៅ លោកអ៊ុម៉ារ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) តែងតែពោលថា៖ «ខ្ញុំសូមជ្រកកោននឹងអល់ឡោះពីបញ្ហាដែលគ្មាន អាប់ប៊ូ ហាសាន់ (គឺលោកអាលី ប៊ីន អាប៊ី តាលីប) ដោះស្រាយឱ្យ»។ លោក អាប់ឌុលឡោះ ប៊ីន អាប់ប៊ី យ៉ាស៊ីដ បាននិយាយថា៖ «នៅពេលដែលលោក អ៊ីបនូ អាប់បាស (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោកទាំងពីរ) ត្រូវបានគេសួរអំពីបញ្ហាអ្វីមួយ ប្រសិនបើមានចែងក្នុងគម្ពីររបស់អល់ឡោះ លោកនឹងឆ្លើយតាមនោះ។ បើមិនមានក្នុងគម្ពីររបស់អល់ឡោះទេ ហើយមានចែងពី រ៉សូល (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់លោក) លោកនឹងឆ្លើយតាមនោះ។ ហើយបើមិនមានពី រ៉សូល ទេ លោកនឹងឆ្លើយតាមអ្វីដែលលោក អាប់ប៊ូ បាករ និងអ៊ុម៉ារ បានពោល»។ លោក អ៊ីក-រិមះ បាននិយាយថា៖ «នៅពេលដែលលោក អ៊ីបនូ អាប់បាស ទទួលបានដំណឹងអំពីអ្វីដែលលោក អាលី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានពោល មិនថាជាការផ្តល់ហ្វិកហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ (ការវិនិច្ឆ័យច្បាប់) ឬការកាត់ក្តី លោកមិនដែលរំលងទៅរកអ្នកដទៃក្រៅពីលោក អាលី ឡើយ»។ ភស្តុតាងដែលបង្ហាញពីអត្ថន័យនេះមានច្រើន ហើយអ្វីដែលបានលើកឡើងមកនេះគឺគ្រប់គ្រាន់ហើយ។ សូមអល់ឡោះប្រទានជោគជ័យ។ កម្រិតទីបួន៖ ទស្សនៈរបស់សហាបះជាទូទៅ អ្នកដែលលើកឡើងថា ទស្សនៈរបស់សហាបះជាទូទៅគឺជាភស្តុតាង (ហុជ្ជះ) បានប្រើប្រាស់ហេតុផលជាច្រើន ប៉ុន្តែភាគច្រើននៃហេតុផលទាំងនោះមិនអាចជៀសផុតពីការជំទាស់បានឡើយ។ ហេតុផលទីមួយ៖ ព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ ﴿ពួកអ្នកគឺជាប្រជាជាតិដ៏ល្អបំផុត ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់មនុស្សជាតិ ដោយពួកអ្នកប្រើប្រាស់ឱ្យធ្វើអំពើល្អ និងហាមឃាត់ពីអំពើអាក្រក់﴾។ នេះគឺជាការសន្ទនាផ្ទាល់ដែលសំដៅទៅលើសហាបះចំពោះអ្វីដែលពួកគេបានប្រើប្រាស់ និងហាមឃាត់។ ដូច្នេះ អ្វីដែលពួកគេបានប្រើប្រាស់គឺសុទ្ធតែជាអំពើល្អ (ម៉ាក់រូហ្វ) ហើយអ្វីដែលពួកគេបានហាមឃាត់គឺសុទ្ធតែជាអំពើអាក្រក់ (មុនការ)។ ហេតុនេះ ការយកតាមទស្សនៈ ឬមជ្ឈប (សាលាគំនិត) របស់ពួកគេគឺចាំបាច់ ព្រោះការប្រើប្រាស់ឱ្យធ្វើអំពើល្អគឺជាកាតព្វកិច្ចដែលត្រូវតែទទួលយក ហើយការហាមឃាត់ពីអំពើអាក្រក់គឺជាកាតព្វកិច្ចដែលត្រូវតែអនុវត្តតាម។ មានការជំទាស់ថា៖ ទោះបីជាការសន្ទនានេះជាការសន្ទនាផ្ទាល់ក៏ដោយ ក៏វាសំដៅទៅលើប្រជាជាតិទាំងមូលរហូតដល់ថ្ងៃអវសាន ដូច្នេះវាមិនមែនសំដៅតែលើសហាបះនោះទេ។ ហើយទោះបីជាទទួលស្គាល់ថាវាសំដៅលើពួកគេក៏ដោយ ក៏វាគ្រាន់តែបង្ហាញថាការឯកភាព (អ៊ីជ-ម៉ា) របស់ពួកគេគឺជាភស្តុតាង មិនមែនមានន័យថាទស្សនៈរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ ឬមជ្ឈបរបស់ពួកគេជាភស្តុតាងនោះទេ។ អាចឆ្លើយតបចំពោះចំណុចទីពីរនេះថា៖ ការដែលពួកគេត្រូវបានពណ៌នាបែបនោះ គឺមានន័យទូលំទូលាយ មិនថាវាចេញមកពីទាំងអស់គ្នា ឬពីបុគ្គលណាម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកគេនោះទេ។ ដូច្នេះករណីនេះក៏ស្ថិតនៅក្នុងអត្ថន័យនៃខគម្ពីរនេះដែរ ជាពិសេសនៅពេលដែលមានការឯកភាពគ្នាថា ការប្រើប្រាស់ឱ្យធ្វើអំពើល្អ និងការហាមឃាត់ពីអំពើអាក្រក់ មិនចាំបាច់ត្រូវរង់ចាំការឯកភាពពីមនុស្សទាំងអស់នោះទេ ប៉ុន្តែបុគ្គលម្នាក់ៗសុទ្ធតែត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ឱ្យធ្វើអំពើល្អ និងហាមឃាត់អំពើអាក្រក់ដោយខ្លួនឯង ហើយគាត់មានកាតព្វកិច្ចត្រូវអនុវត្តវា ទោះបីជាគ្មានអ្នកណាម្នាក់ជួយគាត់ក៏ដោយ។ ចំណែកឯការជំទាស់ទីមួយវិញ គឺពិតជាមានទម្ងន់។ ហេតុផលទីពីរ៖ ការសរសើររបស់អល់ឡោះចំពោះពួកគេ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់ថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ អល់ឡោះបានពេញចិត្តចំពោះអ្នកជំនឿទាំងឡាយ នៅពេលដែលពួកគេធ្វើសច្ចាប្រណិធានចំពោះអ្នកនៅក្រោមដើមឈើ﴾ និងព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់ថា៖ ﴿ហើយក្រុមអ្នកដែលនាំមុខគេក្នុងចំណោមជនមូហ្វាជីរិន (អ្នកចំណាកស្រុក) និងជនអាន់ស័រ (អ្នកជួយជ្រោមជ្រែង) និងអ្នកដែលបានដើរតាមពួកគេដោយសេចក្តីល្អ អល់ឡោះពេញចិត្តនឹងពួកគេ ហើយពួកគេក៏ពេញចិត្តនឹងទ្រង់ដែរ﴾។ អ្នកដែលអល់ឡោះពេញចិត្ត តើហេតុអ្វីបានជាមិនយកគំរូតាមសកម្មភាពរបស់ពួកគេ និងដើរតាមទស្សនៈរបស់ពួកគេ? ដូចគ្នានេះដែរ ព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់ថា៖ ﴿មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) គឺជា រ៉សូល របស់អល់ឡោះ ហើយអ្នកដែលនៅជាមួយលោក...﴾។ ក៏ដូចជាពាក្យសម្តីរបស់ព្យាការី (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់លោក) ដែលថា៖ «មនុស្សដែលល្អបំផុតគឺជំនាន់របស់ខ្ញុំ បន្ទាប់មកជំនាន់បន្ទាប់ពីនោះ...» (ហាឌីស)។ និងពាក្យសម្តីរបស់លោកដែលថា៖ «ពិតប្រាកដណាស់ អល់ឡោះបានជ្រើសរើសខ្ញុំ ហើយបានជ្រើសរើសមិត្តភក្តិឱ្យខ្ញុំ ដោយទ្រង់បានធ្វើឱ្យពួកគេក្លាយជាជំនួយការ និងអ្នកគាំទ្រ...» (ហាឌីស) ដែលមានខ្សែសង្វាក់រាយការណ៍ (អ៊ីស្ណាត) ល្អ និងហាឌីសដទៃទៀតដែលមានន័យស្រដៀងគ្នានេះ។ មានការជំទាស់ថា៖ ខ្លឹមសារនៃអ្វីៗទាំងអស់នេះគឺការសរសើរពួកគេ និងការពណ៌នាពួកគេដោយអ្វីដែលអល់ឡោះបានផ្តល់ឱ្យពួកគេនូវកិត្តិយស ប៉ុន្តែវាមិនតម្រូវឱ្យទស្សនៈរបស់ពួកគេក្លាយជាភស្តុតាងនោះទេ ព្រោះវាត្រូវការភស្តុតាងជាក់លាក់មួយទៀតដើម្បីបញ្ជាក់។ ហេតុផលទីបី៖ ពាក្យសម្តីរបស់ព្យាការី (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់លោក) ដែលថា៖ «មិត្តភក្តិរបស់ខ្ញុំប្រៀបដូចជាផ្កាយ មិនថាអ្នកដើរតាមនរណាម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកគេ អ្នកនឹងទទួលបានការណែនាំ»។ នេះគឺជាអ្វីដែលអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ និងអ្នកប្រាជ្ញផ្នែកគោលការណ៍ច្បាប់ (អ៊ូស៊ូល) បានលើកឡើង មិនថាដើម្បីប្រើជាភស្តុតាង ឬដើម្បីជំទាស់នឹងរបៀបនៃការបង្ហាញរបស់វា។ ហាក់ដូចជាហាឌីសនេះមានភាពត្រឹមត្រូវ (សហ៊ីហ៍) ប៉ុន្តែការពិតមិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះវាមិនត្រូវបានកត់ត្រាក្នុងសៀវភៅទាំងប្រាំមួយ (គុតូប៊ូ ស៊ីត្តះ) ក៏ដូចជាក្នុងសៀវភៅមូសណាតធំៗដែរ ហើយវាត្រូវបានរាយការណ៍តាមរយៈខ្សែសង្វាក់ជាច្រើនដែលសុទ្ធតែមានចំណុចខ្វះខាត។ (អ្នកនិពន្ធបានបន្តវិភាគលើខ្សែសង្វាក់រាយការណ៍នៃហាឌីសនេះយ៉ាងលម្អិត ដោយបង្ហាញថាអ្នករាយការណ៍នីមួយៗមានភាពទន់ខ្សោយ ឬមិនគួរឱ្យទុកចិត្ត)។ សរុបមក លោក បៃហាក់គី បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ហាឌីសនេះមានអត្ថបទល្បី ប៉ុន្តែខ្សែសង្វាក់រាយការណ៍របស់វាទន់ខ្សោយ ហើយមិនមានខ្សែសង្វាក់ណាមួយដែលត្រឹមត្រូវនោះទេ»។ ខ្ញុំ (អ្នកនិពន្ធ) សូមនិយាយថា៖ នៅក្នុងសម្តីរបស់លោក អ៊ូស្មង់ ប៊ីន សាអ៊ីដ អ័ដ-ដារីមី មានអ្វីដែលបង្ហាញពីការគាំទ្រហាឌីសនេះ ប៉ុន្តែការទុកចិត្តគឺស្ថិតនៅលើខ្សែសង្វាក់រាយការណ៍របស់វា ដែលសុទ្ធតែទន់ខ្សោយ ដូចដែលយើងបានបញ្ជាក់រួចមកហើយ ព្រមទាំងមានការបញ្ជាក់ពីអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនថា មិនមានខ្សែសង្វាក់ណាមួយដែលត្រឹមត្រូវនោះទេ។ របៀបនៃការបង្ហាញភស្តុតាងពីហាឌីសនេះគឺថា៖ ព្យាការី (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់លោក) បានកំណត់ថាការដើរតាមពួកគេគឺជាកាតព្វកិច្ចដើម្បីទទួលបានការណែនាំ មិនថាដើរតាមនរណាម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកគេឡើយ។ នេះបង្ហាញថាវាជាភស្តុតាង បើមិនដូច្នោះទេ លោកនឹងបែងចែករវាងអ្នកដែលត្រូវ និងអ្នកដែលខុស ព្រោះការដើរតាមអ្នកដែលខុសមិនមែនជាការណែនាំឡើយ។ (អ្នកនិពន្ធបន្តការវិភាគ និងឆ្លើយតបទៅនឹងការជំទាស់ផ្សេងៗទៀត រហូតដល់ការសន្និដ្ឋានថា ទស្សនៈរបស់សហាបះមានកម្រិត និងមានភាពខុសគ្នានៅក្នុងចំណេះដឹង ដូចដែលបានបញ្ជាក់ក្នុងហាឌីសដែលរាយការណ៍ដោយ ទិរមីហ្ស៊ី ពីលោក អាន់ណាស (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) អំពីភាពជំនាញរបស់សហាបះម្នាក់ៗក្នុងវិស័យផ្សេងៗគ្នា)។

កម្រិតទីប្រាំ៖ ទស្សនៈរបស់សហាប៊ី (មិត្តភក្តិព្យាការី) នៅពេលដែលវាផ្ទុយនឹងការវិភាគដោយហេតុផល (គីយ៉ាស)។ អ្នកដែលលើកឡើងថា ទស្សនៈរបស់សហាប៊ីគឺជាភស្តុតាង (ហ៊ុចចៈ) លុះត្រាតែវាផ្ទុយនឹងការវិភាគដោយហេតុផល (គីយ៉ាស) បានផ្តល់ហេតុផលថា ក្នុងករណីនេះ ទស្សនៈរបស់គាត់មិនមែនកើតចេញពីអ្វីក្រៅពីការទទួលបានការបញ្ជាក់ (តៅគីហ្វ) នោះទេ ព្រោះថាបញ្ញាស្មារតីមិនមានលទ្ធភាពចូលទៅកាត់សេចក្តីក្នុងរឿងនេះបានឡើយ។ ប្រសិនបើបញ្ញាស្មារតីមានលទ្ធភាពចូលទៅកាត់សេចក្តីបាន ប៉ុន្តែសហាប៊ីរូបនោះបែរជាបោះបង់ចោលនូវអ្វីដែលការវិភាគដោយហេតុផល (គីយ៉ាស) ទាមទារ នោះការបោះបង់ចោលរបស់គាត់គឺដោយសារតែគាត់មានព័ត៌មាន (ហៈបារ) នៅក្នុងដៃ។ បើមិនដូច្នោះទេ វានឹងនាំឱ្យមានការសន្និដ្ឋានថា គាត់កំពុងនិយាយក្នុងសាសនាដោយការពេញចិត្តផ្ទាល់ខ្លួនដោយគ្មានមូលដ្ឋាន ហើយរឿងនេះនឹងធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់សាសនា និងចំណេះដឹងរបស់គាត់ ដែលមិនគួរឱ្យកើតមានឡើយ។ ដូច្នេះ ការអនុវត្តតាមទស្សនៈរបស់គាត់គឺជារឿងដែលត្រឹមត្រូវ ហើយវាជាទស្សនៈដ៏រឹងមាំ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នេះមិនមានន័យថាទស្សនៈរបស់គាត់មិនមែនជាភស្តុតាងក្នុងករណីផ្សេងទៀតនោះទេ។ ពិតមែនហើយ ប្រសិនបើមានទស្សនៈរបស់សហាប៊ីពីរផ្ទុយគ្នា ហើយយើងជ្រើសរើសយកការថ្លឹងថ្លែង (តារជីហ៍) ដូចដែលនឹងមានការបកស្រាយនៅពេលក្រោយ នោះនឹងឃើញថា ទស្សនៈដែលផ្ទុយនឹងការវិភាគដោយហេតុផល (គីយ៉ាស) គឺមានទម្ងន់ជាងទស្សនៈដែលស្របនឹងវា ដោយសារហេតុផលខាងលើនេះ។ មានការជំទាស់ទៅលើភស្តុតាងនេះតាំងពីដើមមកថា៖ វាអាចទៅរួចដែលការផ្ទុយគ្នារវាងទស្សនៈរបស់គាត់ និងការវិភាគដោយហេតុផល (គីយ៉ាស) គឺដោយសារតែគាត់យល់ច្រឡំថាមានអត្ថបទគម្ពីរ (ណាស់) ជាភស្តុតាង ខណៈដែលតាមការពិតវាមិនមែនដូច្នោះទេ។ ហើយមានការជំទាស់ដោយលើកយកមតិរបស់តាប៊ីអ៊ីន (អ្នកជំនាន់ក្រោយសហាប៊ី) និងអ្នកបន្ទាប់ពីនោះមកថា អ្វីគ្រប់យ៉ាងដែលពួកគេបានលើកឡើងអំពីសហាប៊ី ក៏អាចអនុវត្តបានចំពោះពួកគេដែរ។ ចំពោះការឆ្លើយតបទៅនឹងចំណុចទីមួយ៖ ទោះបីជាលទ្ធភាពនេះអាចកើតឡើងបានក៏ដោយ ប៉ុន្តែអ្វីដែលជាក់ស្តែងពីស្ថានភាពរបស់សហាប៊ី ចំណេះដឹងរបស់គាត់ និងភាពតឹងរ៉ឹងក្នុងការគោរពប្រតិបត្តិរបស់គាត់ គឺគាត់មិនអនុវត្តតាមការសន្និដ្ឋានដែលខ្សោយនោះទេ រហូតដល់អ្វីដែលគាត់យល់ថាជាភស្តុតាងមិនស្របនឹងការសន្និដ្ឋានរបស់គាត់។ ដូច្នេះ យើងត្រូវតែប្រកាន់ខ្ជាប់នូវអ្វីដែលជាក់ស្តែងនេះ រហូតទាល់តែមានអ្វីដែលមានទម្ងន់ជាងនេះមកជំទាស់។ ឧទាហរណ៍៖ ប្រសិនបើសហាប៊ីមានទស្សនៈផ្ទុយនឹងហៈបារ (ហាឌីស) ដែលត្រឹមត្រូវ (សហ៊ីហ៍) នោះយើងត្រូវតែអនុវត្តតាមខ្លឹមសារនៃហៈបារនោះ ហើយផ្តល់អាទិភាពលើវាជាជាងទស្សនៈរបស់សហាប៊ី ដូចដែលនឹងមានការបកស្រាយនៅពេលក្រោយ ព្រោះថាខ្លឹមសារនៃហៈបារនោះមានទម្ងន់ជាងលទ្ធភាពនៃការយល់ច្រឡំនេះ។ ចំណែកក្នុងករណីនេះ មិនមានអ្វីដែលមានទម្ងន់ជាងនេះមកជំទាស់នឹងអ្វីដែលជាក់ស្តែងពីស្ថានភាពរបស់សហាប៊ីនោះទេ។ ចំណែកការជំទាស់ដោយលើកយកមតិរបស់តាប៊ីអ៊ីន៖ យើងបានបកស្រាយរួចមកហើយអំពីភាពខុសគ្នារវាងសហាប៊ី និងអ្នកជំនាន់ក្រោយ ដែលមានភាពគ្រប់គ្រាន់រួចទៅហើយ។ អ្វីដែលគាំទ្រដល់ចំណុចខាងលើគឺថា អ្នកប្រាជ្ញមួយក្រុមបានពោលអំពីការបកស្រាយរបស់សហាប៊ីចំពោះអាយ៉ាត់គម្ពីរ ក្នុងរឿងដែលមិនមានលទ្ធភាពសម្រាប់ការប្រើការវិនិច្ឆ័យ (អ៊ីជទីហាត) ថា វាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការបញ្ជូនបន្តពីព្យាការី (ស.អ.វ) ឬស្ថិតក្នុងឋានៈនៃការបញ្ជូនបន្ត ព្រោះថាអ្វីដែលជាក់ស្តែងគឺគាត់មិននិយាយរឿងនោះក្រៅពីការទទួលបានការបញ្ជាក់ (តៅគីហ្វ) ឡើយ។ ដូច្នេះ វាក៏ដូចគ្នានឹងករណីនេះដែរ ចំពោះទស្សនៈរបស់គាត់នៅពេលដែលវាផ្ទុយនឹងការវិភាគដោយហេតុផល (គីយ៉ាស) ឬក្នុងរឿងដែលមិនមានលទ្ធភាពសម្រាប់ការវិភាគដោយហេតុផល (គីយ៉ាស) នោះទេ។

ដូចដែលបានលើកឡើងពីមុនមកថា រឿងនេះត្រូវបានដកស្រង់ចេញពីប្រសាសន៍របស់ អ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ទាក់ទងនឹងការសឡាតរបស់ អាលី (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងលោក) ដែលមានប្រាំមួយរ៉ាកាត និងក្នុងមួយរ៉ាកាតមានប្រាំមួយស៊ូជូដ។ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ប្រសិនបើការណ៍នេះមានភស្តុតាងត្រឹមត្រូវពី អាលី នោះខ្ញុំនឹងយល់ស្របតាមនោះ»។ ហើយ អ៊ីម៉ាម អាល់-ហ្គាហ្សាលី បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «មូលហេតុដែលលោកយល់ឃើញបែបនេះ គឺដោយសារតែលោកយល់ថា ការថ្លែងបែបនេះមិនអាចកើតឡើងបានឡើយ ប្រសិនបើគ្មានការបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់ (តៅហ្វ៊ី) ពីព្រោះវាមិនមែនជាកន្លែងសម្រាប់ប្រើប្រាស់ការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស) ឡើយ»។ អល់ឡោះ (ស៊ុបហានាហូ វ៉ាតាអាឡា) គឺជាអ្នកដឹងច្បាស់បំផុត។ ប្រសាសន៍របស់សហាប៊ី (មិត្តភក្តិព្យាការី) នៅពេលដែលត្រូវបានគាំទ្រដោយការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស) ចំពោះករណីដែលការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស) ត្រូវបានបន្ថែមទៅលើប្រសាសន៍របស់សហាប៊ី នោះមានចំណុចពិភាក្សាពីរ៖ ទីមួយ៖ ក្នុងករណីដែលប្រសាសន៍របស់សហាប៊ីពីររូបមានភាពផ្ទុយគ្នា ហើយម្នាក់ក្នុងចំណោមនោះមានការគាំទ្រដោយការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស)។ ចំណុចនេះនឹងត្រូវលើកមកបកស្រាយនៅពេលក្រោយ ប្រសិនបើអល់ឡោះ (តអាឡា) មានបំណង។ ទីពីរ៖ ក្នុងករណីដែលការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស) ពីរមានភាពផ្ទុយគ្នា ហើយការប្រៀបធៀបមួយក្នុងចំណោមនោះត្រូវបានគាំទ្រដោយប្រសាសន៍របស់សហាប៊ី។ អ្នកដែលយល់ថាប្រសាសន៍របស់សហាប៊ីដោយឡែកគឺជាភស្តុតាង (ហ៊ុចចៈ) ដែលមានអាទិភាពជាងការប្រៀបធៀប នោះការប្រើប្រាស់ប្រសាសន៍របស់សហាប៊ីក្នុងករណីនេះ គឺកាន់តែមានទម្ងន់ខ្លាំងឡើង។ ចំណែកឯអ្នកដែលយល់ថា មហ្សហាប (គោលជំហរ) របស់សហាប៊ីមិនមែនជាភស្តុតាងនោះទេ គឺមានពីរករណី៖ តើការប្រៀបធៀបទាំងពីរនោះត្រឹមត្រូវ និងស្មើគ្នាដែរឬទេ? ប្រសិនបើវាស្មើគ្នា ហើយមិនមានកត្តាណាមួយដែលធ្វើឱ្យការប្រៀបធៀបមួយមានទម្ងន់លើសមួយទៀត ទាំងក្នុងប្រភពដើម (អាស្ល) ឬច្បាប់របស់វា ឬក្នុងមូលហេតុ (អ៊ីលឡះ) ឬភស្តុតាងរបស់វា ឬក្នុងករណីអនុវត្ត (ហ្វ័រ) នោះតាមការយល់ឃើញជាក់ស្តែង ការប្រៀបធៀបដែលត្រូវបានគាំទ្រដោយប្រសាសន៍របស់សហាប៊ី គឺត្រូវផ្តល់អាទិភាពមុន។ នេះចាត់ទុកជាការផ្តល់ទម្ងន់ដោយកត្តាខាងក្រៅ ដូចទៅនឹងការផ្តល់ទម្ងន់ដល់របាយការណ៍ (ខប) មួយក្នុងចំណោមរបាយការណ៍ពីរដែលផ្ទុយគ្នា ដោយសារមានសហាប៊ីខ្លះបានអនុវត្តតាមរបាយការណ៍នោះ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើការប្រៀបធៀបមួយមានទម្ងន់លើសមួយទៀតក្នុងចំណោមចំណុចដែលយើងបានរៀបរាប់ ហើយការប្រៀបធៀបដែលមានទម្ងន់ស្រាលជាងនោះមានការគាំទ្រពីប្រសាសន៍របស់សហាប៊ី នោះគឺជាចំណុចដែលត្រូវពិចារណាសម្រាប់អ្នកដែលយល់ថា មហ្សហាបរបស់សហាប៊ីមិនមែនជាភស្តុតាង ហើយលទ្ធភាពនៃការពិចារណានេះគឺអាចទៅរួច។ កន្លងមក អ៊ីបនូ ស៊ីបបាក បានរៀបរាប់ពីអ្នកប្រាជ្ញរបស់យើងមួយចំនួនថា ការប្រៀបធៀបដែលខ្សោយ ប្រសិនបើមានការគាំទ្រពីប្រសាសន៍របស់សហាប៊ី នោះវាត្រូវផ្តល់អាទិភាពលើការប្រៀបធៀបដែលខ្លាំង។ ក្នុងករណីនេះ គឺកាន់តែមានអាទិភាពថែមទៀត។ ម្យ៉ាងទៀត ក៏មានការលើកឡើងពី កូឌី អាល់-ម៉ាវ៉ាឌី ពី អ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ ថា លោកយល់ឃើញនៅក្នុងមហ្សហាបថ្មី (ជឌីដ) ថា ការប្រៀបធៀបបែប «តាក់រីប» (ការប្រៀបធៀបបែបជិតស្និទ្ធ) នៅពេលដែលរួមផ្សំជាមួយប្រសាសន៍របស់សហាប៊ី គឺមានអាទិភាពជាងការប្រៀបធៀបបែប «តាហ៊ីក» (ការប្រៀបធៀបបែបផ្ទៀងផ្ទាត់)។ អាល់-ម៉ាវ៉ាឌី បានលើកឧទាហរណ៍នៃការប្រៀបធៀបបែប «តាក់រីប» តាមរយៈអ្វីដែល ស៊ីហ្វៃ បានលើកឡើងក្នុងបញ្ហានៃការលក់ដូរដោយមានលក្ខខណ្ឌរួចផុតពីការទទួលខុសត្រូវលើគុណវិបត្តិ៖ សត្វមានលក្ខណៈខុសពីអ្វីៗផ្សេងទៀត ព្រោះវាអាចមានសុខភាពល្អ ឬឈឺ ហើយធម្មជាតិរបស់វាអាចប្រែប្រួល ហើយកម្រនឹងរួចផុតពីគុណវិបត្តិណាស់ ទោះបីជាវាលាក់កំបាំងក៏ដោយ។ ដូច្នេះ មិនអាចការពារពីគុណវិបត្តិលាក់កំបាំងរបស់វាដោយគ្រាន់តែចង្អុលបង្ហាញ ឬពិនិត្យមើលបានឡើយ។ ចំណែកឯអ្វីៗក្រៅពីសត្វគឺមិនដូចនេះទេ ព្រោះវាអាចរួចផុតពីគុណវិបត្តិ ហើយអាចការពារពីវាបានដោយការចង្អុលបង្ហាញព្រោះវាមានភាពច្បាស់លាស់។ នេះបង្ហាញពីភាពខុសគ្នារវាងសត្វ និងអ្វីៗផ្សេងទៀតក្នុងន័យនេះ រួមជាមួយអ្វីដែលត្រូវបានរាយការណ៍ពីករណីរបស់ អ៊ូស្មង់ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងលោក)។ អ៊ីម៉ាម អាល់-ហារ៉ាម៉ៃន បានរៀបរាប់ពីការប្រៀបធៀបបែប «តាក់រីប» យ៉ាងលម្អិត ដែលសរុបសេចក្តីមកគឺការស្វែងរកភស្តុតាងដោយមិនចាំបាច់ផ្អែកលើករណីអនុវត្ត (ហ្វ័រ) ទៅលើប្រភពដើម (អាស្ល)។ ក្នុងចំណោមប្រសាសន៍របស់លោក លោកបាននិយាយថា៖ «ប្រភពដើមខ្លះត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយមានមូលហេតុ (អ៊ីលឡះ) ដែលអ្នកប្រៀបធៀបទាំងអស់យល់ស្របលើមូលហេតុនោះ។ ស៊ីហ្វៃ បាននិយាយថា ខ្ញុំយកប្រភពដើមទាំងនោះមកធ្វើជាគោល ហើយខ្ញុំធ្វើការស្វែងរកភស្តុតាងឱ្យមានភាពជិតស្និទ្ធនឹងវា ប្រសិនបើវាមិនមែនជាប្រភពដើមទាំងនោះដោយផ្ទាល់ទេ នោះវាប្រៀបដូចជាប្រភពដើមដែលត្រូវបានគេទុកចិត្ត... ហើយការពិចារណាលើអត្ថន័យមួយទៅនឹងអត្ថន័យមួយទៀតដោយភាពជិតស្និទ្ធ គឺប្រសើរជាងការពិចារណាលើរូបភាពមួយទៅនឹងរូបភាពមួយទៀតដោយសារមានមូលហេតុរួម»។ បន្ទាប់មក អ៊ីម៉ាម បានលើកឧទាហរណ៍រឿងនេះជាមួយនឹងការហាមឃាត់ការរួមភេទជាមួយស្ត្រីដែលត្រូវបានលែងលះក្នុងរយៈពេលរង់ចាំ (រ៉ូជៃ)។ យោងតាម ស៊ីហ្វៃ មូលហេតុគឺដោយសារតែនាងកំពុងស្ថិតក្នុងរយៈពេលរង់ចាំដើម្បីបញ្ជាក់ពីភាពស្អាតនៃស្បូន ហើយការអនុញ្ញាតឱ្យស្វាមីរួមភេទក្នុងពេលដែលនាងត្រូវបានបង្គាប់ឱ្យរង់ចាំដើម្បីបញ្ជាក់ភាពស្អាតនោះ គឺជារឿងផ្ទុយគ្នា។ នេះគឺជាអត្ថន័យដែលសមហេតុផល ព្រោះប្រសិនបើស្ត្រីបានរង់ចាំមុនពេលលែងលះ ហើយស្វាមីបាននៅឆ្ងាយពីនាង នោះវាមិនត្រូវបានរាប់ថាជាការរង់ចាំ (អ៊ីដដ) ឡើយ។ លោកបាននិយាយថា៖ «ប្រសិនបើ ស៊ីហ្វៃ ស្វែងរកប្រភពដើមសម្រាប់អត្ថន័យនេះ លោកនឹងមិនរកឃើញឡើយ ប៉ុន្តែវាជិតស្និទ្ធនឹងគោលការណ៍នានា។ អ្នកណាដែលប្រៀបធៀបស្ត្រីរ៉ូជៃ ទៅនឹងស្ត្រីដែលលែងលះដាច់ស្រេច (បាអ៊ីន) នោះវាមិនត្រឹមត្រូវឡើយ ព្រោះអ្នកប្រឆាំងនឹងនិយាយថា ការលែងលះដាច់ស្រេចគឺជាមូលហេតុឯករាជ្យក្នុងការហាមឃាត់ការរួមភេទ ចំណែកឯស្ត្រីរ៉ូជៃមិនដូចគ្នាឡើយ»។ នេះគឺជាសេចក្តីសង្ខេបនៃប្រសាសន៍របស់ អ៊ីម៉ាម (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក)។ សរុបសេចក្តីមក យោងតាមអ្វីដែល អាល់-ម៉ាវ៉ាឌី បានរាយការណ៍ពីមហ្សហាបថ្មី (ជឌីដ) របស់ ស៊ីហ្វៃ គឺថា ការប្រៀបធៀបដែលមានទម្ងន់ស្រាលជាង ប្រសិនបើមានការគាំទ្រពីប្រសាសន៍របស់សហាប៊ី នោះវាត្រូវផ្តល់អាទិភាពលើការប្រៀបធៀបដែលមានទម្ងន់ខ្លាំងជាង។ ដូច្នេះ វាអាចទៅរួចដែលថា នេះគឺជាការបែកខ្នែងចេញពីគោលជំហរដែលថា ប្រសាសន៍របស់សហាប៊ីគឺជាភស្តុតាង ដូចដែលបានលើកឡើងពីលោកក្នុងសៀវភៅ «អារីសាឡះ» ថ្មី និងសៀវភៅ «អ៊ីខតិឡាហ្វ» របស់លោកជាមួយ អ៊ីម៉ាម ម៉ាលីក។ ហើយក៏អាចទៅរួចដែរថា វាផ្អែកលើគោលជំហរមួយទៀតដែលល្បីល្បាញក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញថា វាមិនមែនជាភស្តុតាងឡើយ ហើយនេះគឺជាអត្ថន័យជាក់ស្តែងនៃប្រសាសន៍របស់ អាល់-ម៉ាវ៉ាឌី។ អល់ឡោះ គឺជាអ្នកដឹងច្បាស់បំផុត។

ចំណុចទីបួន៖ ការដែលក្រុមសហាបះ (មិត្តភក្តិរបស់ព្យាការី) មានទស្សនៈខុសគ្នាលើការវិនិច្ឆ័យមួយ ចាប់ពីពីរមតិឡើងទៅ។ លោកអាមិឌី (អាល់-Amidi) បានលើកឡើងនៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់-អ៊ិហ៍កាម» (អាល់-Ihkam) ថា៖ អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយបានឯកភាពគ្នាថា ទស្សនៈរបស់សហាបះម្នាក់ៗក្នុងបញ្ហាដែលត្រូវធ្វើការវិនិច្ឆ័យ (អ៊ីជទីហាត) មិនមែនជាភស្តុតាងដែលត្រូវបង្ខំឱ្យសហាបះដទៃទៀតត្រូវតែអនុវត្តតាមនោះទេ។ អ្នកនិពន្ធជាច្រើនក៏បានយល់ស្របតាមការឯកភាពនេះដែរ។ រឿងនេះមិនមានអ្វីគួរឱ្យសង្ស័យឡើយ បើនិយាយពីសហាបះម្នាក់ៗចំពោះគ្នាទៅវិញទៅមក។ ប៉ុន្តែចំពោះអ្នកដែលមកក្រោយពួកគេវិញ ប្រសិនបើសហាបះមានមតិខុសគ្នា មានក្រុមមួយយល់ថា ភាពជាភស្តុតាងនៃពាក្យសម្តីរបស់សហាបះម្នាក់នឹងត្រូវបាត់បង់ ប្រសិនបើសហាបះម្នាក់ទៀតមានមតិផ្ទុយពីគាត់ ព្រោះថាការអនុវត្តតាមមតិរបស់នរណាម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកគេ មិនមានភាពប្រសើរជាងការអនុវត្តតាមមតិរបស់ម្នាក់ទៀតឡើយ។ អ្នកខ្លះប្រហែលជាយោងទៅលើការឯកភាព (អ៊ីជម៉ា) ដែលបានលើកឡើងខាងលើ ប៉ុន្តែវាជាមតិដែលខ្សោយ។ ពីព្រោះថា លោកអ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានលើកឡើងនៅក្នុងមតិថ្មីរបស់លោកថា៖ គេត្រូវផ្តល់ទម្ងន់ (តារជីហ៍) ទៅលើមតិរបស់ខាលីហ្វះទាំងបួនរូប លើអ្នកដែលមកក្រោយពួកគេ។ ហើយនៅកន្លែងមួយទៀត លោកបានលើកឡើងថា គេត្រូវផ្តល់ទម្ងន់ទៅលើមតិណាដែលមានភស្តុតាងគីយ៉ាស់ (ការប្រៀបធៀប) គាំទ្រ។ រឿងនេះគឺច្បាស់លាស់ ព្រោះថាប្រសិនបើមានការខ្វែងគំនិតគ្នារវាងពួកគេ ហើយគេនិយាយថាពាក្យសម្តីរបស់សហាបះម្នាក់គឺជាភស្តុតាង នោះវាក៏ដូចទៅនឹងការដែលហាឌីសពីរមានន័យផ្ទុយគ្នាដែរ។ នៅពេលនោះ គេត្រូវត្រឡប់ទៅរកការផ្តល់ទម្ងន់ (តារជីហ៍) ដោយប្រើកត្តាណាមួយដែលពាក់ព័ន្ធ។ ដូច្នេះហើយ នៅពេលដែលគេយល់ថាពាក្យសម្តីរបស់ពួកគេជាភស្តុតាង គេត្រូវតែប្រើការផ្តល់ទម្ងន់។ ក្នុងចំណោមកត្តាទាំងនោះគឺ នៅពេលដែលការគីយ៉ាស់គាំទ្រមតិណាមួយ ដូចដែលលោកអ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ បានលើកឡើង។ លោកស៊ៃខ៍ មូវ៉ាហ្វាក់ អ៊ីឌ-ឌីន បានលើកឡើងនៅក្នុងសៀវភៅ «រ៉ាវដ៍» (Rawdah) ថា៖ ប្រសិនបើសហាបះមានមតិខុសគ្នាជាពីរមតិ នោះអ្នកធ្វើការវិនិច្ឆ័យ (មូជតាហ៊ីដ) មិនអាចជ្រើសរើសយកមតិណាមួយដោយគ្មានភស្តុតាងឡើយ។ ទោះបីជាមានអ្នកប្រាជ្ញហានាហ្វីខ្លះ និងអ្នកប្រាជ្ញផ្នែកទ្រឹស្តីខ្លះយល់ថា វាអាចធ្វើទៅបានដរាបណាគ្មានការជំទាស់ពីអ្នកដទៃក៏ដោយ ព្រោះថាការខ្វែងគំនិតគ្នារបស់ពួកគេគឺជាភស្តុតាងដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានការខ្វែងគំនិតគ្នា និងការជ្រើសរើសយកមតិណាមួយក្នុងចំណោមមតិទាំងពីរនោះ។ ហេតុនេះហើយបានជាលោកអ៊ូម៉ារ បានត្រឡប់មកអនុវត្តតាមមតិរបស់លោកមូអាហ្ស (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះលោក)។ លោកបានបន្តថា៖ មតិនេះគឺខុសឆ្គង ព្រោះថាពាក្យសម្តីរបស់សហាបះមិនអាចលើសពីគម្ពីរគួរអាន និងស៊ូណាន់ឡើយ។ ប្រសិនបើមានភស្តុតាងពីរពីគម្ពីរ ឬស៊ូណាន់ផ្ទុយគ្នា គេមិនអាចយកមតិណាមួយដោយគ្មានការផ្តល់ទម្ងន់ (តារជីហ៍) ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត យើងដឹងថា មតិមួយក្នុងចំណោមមតិទាំងពីរគឺត្រឹមត្រូវ ហើយមួយទៀតគឺខុស ប៉ុន្តែយើងមិនអាចដឹងថាវាត្រឹមត្រូវឬខុសបានឡើយ បើគ្មានភស្តុតាង។ ការខ្វែងគំនិតគ្នារបស់ពួកគេគ្រាន់តែបង្ហាញថា ការធ្វើអ៊ីជទីហាត (ការវិនិច្ឆ័យ) គឺអាចធ្វើទៅបានក្នុងមតិទាំងពីរ ប៉ុន្តែមិនមែនមានន័យថាអាចជ្រើសរើសយកមតិណាមួយដោយគ្មានភស្តុតាងគាំទ្រនោះទេ។ ចំពោះការដែលលោកអ៊ូម៉ារ ត្រឡប់មកតាមមតិរបស់លោកមូអាហ្ស គឺដោយសារតែលោកបានឃើញសច្ចភាពតាមរយៈភស្តុតាងរបស់លោកមូអាហ្ស ទើបលោកត្រឡប់មកតាម។ សរុបមក នៅពេលដែលពាក្យសម្តីរបស់សហាបះ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះពួកគេ) មានការខ្វែងគំនិតគ្នា មានបីមតិ៖ ១. ភាពជាភស្តុតាងត្រូវបាត់បង់ ហើយមិនអាចយកមតិណាមួយមកធ្វើជាគោលបានឡើយ។ ២. អាចជ្រើសរើសយកមតិណាមួយក៏បាន ដោយមិនចាំបាច់មានការផ្តល់ទម្ងន់។ ៣. ត្រូវត្រឡប់ទៅរកការផ្តល់ទម្ងន់ (តារជីហ៍) ហើយនេះគឺជាមតិដែលត្រឹមត្រូវបំផុត។ លោកអ៊ីប៊ុន អាប់ឌុល បារ បានរៀបរាប់ពីមតិដែលអនុញ្ញាតឱ្យជ្រើសរើសយកមតិណាមួយដែលអ្នកវិនិច្ឆ័យចង់បាន ពីមតិរបស់លោក កាស៊ីម ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) និង អ៊ូម៉ារ ប៊ីន អាប់ឌុល អាហ្ស៊ីហ្ស។ លោកក៏បានលើកឡើងពីលោក ស៊ូហ្វយ៉ាន អត្ថៅរី ផងដែរ ប្រសិនបើការរាយការណ៍នោះត្រឹមត្រូវ។ បន្ទាប់មក លោកបានរាយការណ៍ពីលោក កាស៊ីម ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ថា៖ «អល់ឡោះបានផ្តល់ភាពធូរស្រាលដល់មនុស្សជាតិ តាមរយៈការខ្វែងគំនិតគ្នារបស់សហាបះរបស់មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) (ស.ល.វ)។ មិនថាអ្នកយកមតិណាមួយក្នុងចំណោមពួកគេទេ វាមិនមានអ្វីនៅក្នុងចិត្តរបស់ខ្ញុំឡើយ»។ ហើយពីលោក អ៊ូម៉ារ ប៊ីន អាប់ឌុល អាហ្ស៊ីហ្ស ថា៖ «ខ្ញុំមិនចង់ឱ្យសហាបះរបស់មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) (ស.ល.វ) មិនមានការខ្វែងគំនិតគ្នានោះទេ ព្រោះប្រសិនបើពួកគេមានតែមតិមួយ នោះមនុស្សជាតិនឹងជួបការលំបាក។ ពួកគេគឺជាអ្នកដឹកនាំដែលគេត្រូវយកគំរូតាម ហើយប្រសិនបើបុគ្គលណាម្នាក់យកមតិរបស់ពួកគេម្នាក់ នោះគេនឹងមានភាពធូរស្រាល»។ អ្នកខ្លះបានសន្មតមតិនេះទៅឱ្យលោក អាប់ប៊ូ ហានីហ្វះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ដោយលោកបាននិយាយថា៖ «អ្វីដែលត្រឹមត្រូវពីព្យាការី (ស.ល.វ) គឺយើងត្រូវតែគោរពប្រតិបត្តិ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើសហាបះមានមតិខ្វែងគ្នា យើងនឹងជ្រើសរើសយកមតិណាមួយក្នុងចំណោមពួកគេ។ ចំណែកឯប្រសិនបើវាជាមតិរបស់ពួកតាប៊ីអីន នោះពួកគេក៏ជាមនុស្ស ហើយយើងក៏ជាមនុស្សដែរ»។ មតិនេះអាចមានន័យថា «យើងជ្រើសរើសយកមតិរបស់ពួកគេ» គឺសំដៅលើមតិណាដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រខ្លាំងជាង ដូចដែលបានលើកឡើងពីលោកអ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ។ លោកស៊ៃខ៍ អាប់ប៊ូ អ៊ីស្ហាក អ័ស-ស៊ីរ៉ាហ្ស៊ី បានលើកឡើងនៅក្នុងសៀវភៅ «ស៊ើរហ៍ អាល់-លូម៉ា» ថា៖ ប្រសិនបើសហាបះមានមតិខុសគ្នាជាពីរមតិ ហើយយើងនិយាយថាពាក្យសម្តីរបស់សហាបះមិនមែនជាភស្តុតាង នោះមតិរបស់ពួកគេម្នាក់ៗមិនមែនជាភស្តុតាងលើគ្នាទៅវិញទៅមកឡើយ ហើយក្រុមទាំងពីរមិនអាចធ្វើការតាក់លីដ (អនុវត្តតាម) គ្នាទៅវិញទៅមកបានទេ។ ប្រសិនបើយើងនិយាយថា ពាក្យសម្តីរបស់សហាបះគឺជាភស្តុតាង នោះវាក្លាយជាភស្តុតាងពីរដែលផ្ទុយគ្នា ដូច្នេះគេត្រូវផ្តល់ទម្ងន់ទៅលើមតិណាមួយដោយផ្អែកលើចំនួនអ្នកគាំទ្រ។ ប្រសិនបើមតិមួយមានអ្នកគាំទ្រច្រើនជាងមតិមួយទៀត គេត្រូវយកមតិដែលមានអ្នកគាំទ្រច្រើនជាង។ ប្រសិនបើចំនួនស្មើគ្នា គេត្រូវផ្តល់អាទិភាពដល់អ្នកដឹកនាំ (អៃម៉ាក់)។ ប្រសិនបើមតិមួយមានអ្នកដឹកនាំគាំទ្រ ហើយមតិមួយទៀតគ្មាន គេត្រូវយកមតិដែលមានអ្នកដឹកនាំគាំទ្រ យោងតាមប្រសាសន៍របស់ព្យាការី (ស.ល.វ)៖ «ចូរអ្នកទាំងឡាយប្រកាន់ខ្ជាប់នូវស៊ូណាន់របស់ខ្ញុំ និងស៊ូណាន់របស់ខាលីហ្វះដែលត្រឹមត្រូវទាំងបួនរូបបន្ទាប់ពីខ្ញុំ»។ ប្រសិនបើមតិមួយមានអ្នកគាំទ្រច្រើន ប៉ុន្តែអ្នកដឹកនាំស្ថិតនៅខាងមតិដែលមានអ្នកគាំទ្រតិច នោះគេត្រូវពិចារណា។ ប្រសិនបើចំនួនស្មើគ្នា ហើយអ្នកដឹកនាំក៏ស្មើគ្នា ប៉ុន្តែមតិមួយមានការគាំទ្រពីសហាបះជាន់ខ្ពស់ម្នាក់ក្នុងចំណោមពីររូប (អាប់ប៊ូ បាករ និង អ៊ូម៉ារ) នោះមានពីរមតិ៖ ១. ស្មើគ្នា យោងតាមហាឌីស «សហាបះរបស់ខ្ញុំប្រៀបដូចជាផ្កាយ»។ ២. មតិដែលមានការគាំទ្រពីសហាបះជាន់ខ្ពស់ម្នាក់ក្នុងចំណោមពីររូបនោះគឺប្រសើរជាង យោងតាមហាឌីស «ចូរអ្នកទាំងឡាយយកគំរូតាមអ្នកទាំងពីរដែលបន្ទាប់ពីខ្ញុំ»។ បន្ទាប់មក លោកបានបញ្ជាក់ថា ភាពខុសគ្នារវាងការខ្វែងគំនិតគ្នារបស់សហាបះ និងការខ្វែងគំនិតគ្នានៃហាឌីស គឺថា៖ គេមិនអាចយកមតិរបស់សហាបះមកបូកបញ្ចូលគ្នាដោយការកំណត់លក្ខខណ្ឌ ឬការបកស្រាយផ្សេងៗ ដូចដែលគេធ្វើចំពោះហាឌីសរបស់ព្យាការី (ស.ល.វ) បានឡើយ។ ព្រោះថាហាឌីសទាំងអស់សុទ្ធតែមកពីប្រភពតែមួយ គឺព្យាការីដែលជាអ្នកមានភាពបរិសុទ្ធ (ម៉ាស៊ូម) ដូច្នេះវាមិនអាចមានការផ្ទុយគ្នាបានឡើយ។ គេត្រូវព្យាយាមបកស្រាយឱ្យវាស្របគ្នា ហើយប្រសិនបើមិនអាច នោះហាឌីសដែលមកក្រោយនឹងលុបចោលហាឌីសដែលមកមុន។ ចំណែកឯពាក្យសម្តីរបស់សហាបះវិញ ប្រសិនបើមានការខ្វែងគំនិតគ្នា វាមិនមែនដូចគ្នានឹងហាឌីសឡើយ ព្រោះគោលបំណងរបស់ពួកគេខុសគ្នា ហើយវាមិនមែនចេញពីអ្នកនិយាយតែម្នាក់ឡើយ។ លោកអ៊ីប៊ុន អាប់ឌុល បារ បានលើកឡើងដើម្បីគាំទ្រមតិរបស់ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើនថា៖ គេមិនអាចជ្រើសរើសយកមតិណាមួយតាមចិត្តចង់បានឡើយនៅពេលសហាបះមានមតិខុសគ្នា ប៉ុន្តែត្រូវត្រឡប់ទៅរកការផ្តល់ទម្ងន់ (តារជីហ៍) ពីខាងក្រៅ។ នេះដោយសារតែសហាបះរបស់ព្យាការី (ស.ល.វ) តែងតែចាត់ទុកមតិរបស់គ្នាទៅវិញទៅមកថាខុស ហើយពួកគេតែងតែត្រឡប់មកតាមមតិរបស់គ្នាទៅវិញទៅមកនៅពេលដែលឃើញភស្តុតាង។ ដូចជារឿងស្ត្រីម្នាក់ដែលលោកអ៊ូម៉ារ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះលោក) បានបញ្ជូនទៅ ហើយនាងមានការភ័យខ្លាចរហូតដល់រលូតកូន។ លោកបានពិគ្រោះជាមួយសហាបះដទៃទៀត ពួកគេបាននិយាយថា៖ «យើងមិនឃើញមានកំហុសអ្វីលើលោកទេ លោកគ្រាន់តែចង់ធ្វើរឿងល្អប៉ុណ្ណោះ»។ ប៉ុន្តែលោកអាលី (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះលោក) បាននិយាយទៅកាន់លោកអ៊ូម៉ារថា៖ «ប្រសិនបើពួកគេបានធ្វើការវិនិច្ឆ័យដោយអស់ពីសមត្ថភាព នោះពួកគេបានបំពេញកាតព្វកិច្ចហើយ ប៉ុន្តែប្រសិនបើពួកគេនិយាយលួងលោមលោក នោះពួកគេបានក្បត់លោក។ ចំពោះអំពើបាប ខ្ញុំសង្ឃឹមថាអល់ឡោះនឹងលើកលែងឱ្យលោកដោយសារចេតនាល្អរបស់លោក ប៉ុន្តែចំពោះកូននោះ លោកត្រូវតែទទួលខុសត្រូវ»។ លោកអ៊ូម៉ារ បាននិយាយថា៖ «សូមស្បថនឹងអល់ឡោះ លោកបាននិយាយការពិតដល់ខ្ញុំ»។ ដូចគ្នានេះដែរ លោកអ៊ូម៉ារ បានត្រឡប់មកតាមមតិរបស់លោកមូអាហ្ស (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះលោក) នៅពេលដែលលោកចង់ដាក់ទណ្ឌកម្មស្ត្រីមានផ្ទៃពោះម្នាក់។ លោកមូអាហ្ស បាននិយាយថា៖ «លោកគ្មានសិទ្ធិលើអ្វីដែលនៅក្នុងផ្ទៃរបស់នាងឡើយ»។ លោកអ៊ូម៉ារ ក៏បានទុកនាងរហូតដល់នាងសម្រាលកូន ហើយលោកបាននិយាយថា៖ «ប្រសិនបើគ្មានមូអាហ្ស នោះអ៊ូម៉ារប្រហែលជាវិនាសហើយ»។ លោកក៏បានត្រឡប់មកតាមមតិរបស់លោកអាលី (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះលោក) ក្នុងករណីស្ត្រីដែលសម្រាលកូនក្នុងរយៈពេលប្រាំមួយខែ ដោយលោកអាលីបានលើកយកអាយ៉ាត់គួរអានពីរមកបញ្ជាក់ថា រយៈពេលតិចបំផុតនៃការមានផ្ទៃពោះគឺប្រាំមួយខែ។ ម្យ៉ាងទៀត លោកអាប់ប៊ូ មូសា និងលោកអ៊ីប៊ុន អាប់បាស បានជំទាស់នឹងលោកអាលី ក្នុងរឿងការដុតបំផ្លាញក្រុមមនុស្សមួយចំនួន ហើយពួកគេក៏បានជំទាស់នឹងលោកអ៊ីប៊ុន អាប់បាស ក្នុងរឿងការដោះដូរប្រាក់ (ស័រហ្វ៍) ផងដែរ។

និងរឿងរ៉ាវដទៃទៀតដែលមិនអាចរាប់អស់បាន។ ទាំងអស់នេះគឺជាភស្តុតាងដ៏ច្បាស់លាស់មួយ ដែលបង្ហាញថាការខ្វែងគំនិតគ្នារបស់ពួកគេ (ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញ) គឺមានទាំងចំណុចខុស និងចំណុចត្រូវ។ ប្រសិនបើមិនមែនដូច្នោះទេ នោះម្នាក់ៗក្នុងចំណោមពួកគេនឹងនិយាយថា៖ «អ្វីដែលខ្ញុំបាននិយាយគឺត្រឹមត្រូវ ហើយអ្វីដែលអ្នកបាននិយាយក៏ត្រឹមត្រូវដែរ ហើយយើងទាំងពីរគឺជាផ្កាយដែលគេយកជាគោលដៅក្នុងការណែនាំ ដូច្នេះការខ្វែងគំនិតគ្នារបស់យើងមិនមានបញ្ហាអ្វីឡើយ»។ ខ្ញុំសូមជម្រាបថា៖ ដោយសារចំណុចនេះហើយ ទើបអ្នកដែលយល់ឃើញថា «ពាក្យសម្តីរបស់សហាបះ (Sahabi) មិនមែនជាភស្តុតាងដាច់ខាត (Hujjah)» បានយកមកធ្វើជាមូលដ្ឋាន ហើយយើងក៏បានបកស្រាយរួចមកហើយនូវចម្លើយតបចំពោះរឿងនេះ។ អល់ឡោះគឺជាអ្នកដឹងច្បាស់បំផុត។ នេះគឺជាទីបញ្ចប់នៃកិច្ចពិភាក្សាអំពីពាក្យសម្តីរបស់សហាបះ ក្នុងករណីដែលវាគ្មានភស្តុតាងផ្ទុយពីស៊ូណាន់ (ស៊ូណាន់)។ ពាក្យសម្តីរបស់សហាបះដែលផ្ទុយនឹងហាឌីស ការបញ្ចប់នៃគម្ពីរនេះ គឺនិយាយអំពីករណីដែលពាក្យសម្តីរបស់សហាបះមានផ្ទុកនូវហាឌីសមួយ ដែលគាត់ផ្ទាល់ជាអ្នករាយការណ៍ ឬអ្នកដទៃជាអ្នករាយការណ៍។ ករណីនេះត្រូវបានបែងចែកជាច្រើនផ្នែក៖ ព្រោះថាហាឌីសនោះ អាចជាអត្ថបទដែលមានន័យច្បាស់លាស់ (Qat'i) ឬជាអត្ថបទដែលមានន័យទូទៅ (Zhahir) ដែលសហាបះបានបកស្រាយទៅជាអត្ថន័យផ្សេង ឬជាអត្ថបទដែលអាចបកស្រាយបានពីរយ៉ាង ឬច្រើនជាងនេះ ដែលមានទម្ងន់ស្មើគ្នា ហើយសហាបះបានជ្រើសរើសយកការបកស្រាយណាមួយក្នុងចំណោមនោះ។ ចំណែកឯអត្ថបទដែលមានន័យទូទៅ (Zhahir) នោះ អាចជាអត្ថបទដែលមានន័យទូលំទូលាយ (General) ហើយសហាបះបានកំណត់វាឱ្យនៅត្រឹមតែផ្នែកខ្លះប៉ុណ្ណោះ (Takhsis) ឬជាអត្ថបទដែលមិនមានការកំណត់ (Mutlaq) ហើយសហាបះបានកំណត់វាឱ្យនៅត្រឹមតែលក្ខខណ្ឌណាមួយ (Taqyid) ឬជាអត្ថបទដែលមានន័យត្រង់ (Haqiqah) ហើយសហាបះបានបកស្រាយវាទៅជាន័យប្រៀបធៀប (Majaz) ឬបកស្រាយវាទៅតាមអត្ថន័យដែលមានទម្ងន់ស្រាលជាង (Marjuh)។

យើងនឹងលើកយកនូវអ្វីដែលទាក់ទងនឹងប្រភេទទាំងនេះមកបកស្រាយ ប្រសិនបើអល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់មានបំណង ទោះបីជាវាស្ថិតក្នុងលំដាប់នៃការបែងចែកនេះក៏ដោយ។ ផ្នែកទីមួយ៖ ការធ្វើតាក់ស៊ីស (ការកំណត់ជាក់លាក់) ដោយពាក្យសម្តីរបស់សហាប៊ី (មិត្តភក្តិរបស់ព្យាការី) គឺការដែលដំណឹង (ហាឌីស) មានលក្ខណៈទូទៅ (អាំ) ហើយសហាប៊ីបានកំណត់វាឱ្យនៅត្រឹមតែផ្នែកខ្លះនៃដំណឹងនោះ មិនថាគាត់ជាអ្នករាយការណ៍ហាឌីសនោះ ឬមិនមែនជាអ្នករាយការណ៍ក៏ដោយ។ ឧទាហរណ៍នៃករណីទីមួយ៖ ហាឌីសរបស់អ៊ីប៊ុន អាប់បាស់ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះគាត់ទាំងពីរ) ដែលថា ព្យាការី (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្នកណាដែលប្តូរជំនឿសាសនារបស់ខ្លួន ចូរអ្នកទាំងឡាយសម្លាប់គាត់ចុះ»។ ពាក្យថា «អ្នកណា» (ម័ន) គឺជាពាក្យទូទៅដែលគ្របដណ្តប់ទាំងបុរស និងស្ត្រី យោងតាមមតិភាគច្រើននៃអ្នកប្រាជ្ញ។ ប៉ុន្តែមានការរាយការណ៍ពីអ៊ីប៊ុន អាប់បាស់ ថាគាត់បាននិយាយអំពីស្ត្រីថា៖ «ប្រសិនបើស្ត្រីម្នាក់បានធ្លាក់ចេញពីសាសនាឥស្លាម គឺត្រូវឃុំខ្លួនទុក មិនត្រូវសម្លាប់ឡើយ»។ ដូច្នេះ គាត់បានកំណត់ (តាក់ស៊ីស) ហាឌីសនោះឱ្យនៅត្រឹមតែបុរសប៉ុណ្ណោះ។ និងហាឌីសរបស់ សាអីត ប៊ីន អាល់មូសៃយីប ពី ម៉ាំម៉ារ ប៊ីន អាប់ឌុលឡោះ ប៊ីន ណាត្លះ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះគាត់) ដែលថា ព្យាការី (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «គ្មាននរណាម្នាក់ស្តុកទុកទំនិញ (ដើម្បីរង់ចាំឡើងថ្លៃ) ក្រៅពីអ្នកដែលប្រព្រឹត្តខុសនោះទេ» (កត់ត្រាដោយ មូស្លីម)។ នៅក្នុងនោះមានន័យថា៖ សាអីត ប៊ីន អាល់មូសៃយីប ខ្លួនឯងក៏ធ្លាប់ស្តុកទុកទំនិញដែរ។ នៅពេលដែលមានគេសួរគាត់ថា៖ «លោកក៏ស្តុកទុកទំនិញដែរឬ?» គាត់ឆ្លើយថា៖ «ម៉ាំម៉ារ ដែលជាអ្នករាយការណ៍ហាឌីសនេះ ក៏ធ្លាប់ស្តុកទុកទំនិញដែរ»។ អ៊ីប៊ុន អាប់ឌុលបារ បាននិយាយថា៖ ពួកគេទាំងពីរនាក់ស្តុកទុកប្រេង ហើយពួកគេយល់ថាហាឌីសនេះសំដៅលើការស្តុកទុកអាហារនៅពេលដែលមានតម្រូវការ និងមានតម្លៃថ្លៃ។ ឧទាហរណ៍នៃករណីទីពីរ៖ ហាឌីសរបស់ អាប់ប៊ូ ហូរ៉ៃរ៉ោះ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះគាត់) ដែលថា ព្យាការី (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «មិនមានកាតព្វកិច្ចបង់ហ្សាកាត់លើទាសករ និងសេះរបស់មូស្លីមឡើយ»។ ហើយនៅក្នុងហាឌីសរបស់ អាលី (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះគាត់) ថា ព្យាការី (ស.ល.វ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ខ្ញុំបានលើកលែងឱ្យអ្នកទាំងឡាយនូវហ្សាកាត់សេះ និងទាសករ»។ មានការរាយការណ៍ពី អ៊ីប៊ុន អាប់បាស់ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះគាត់) ថាបានកំណត់ (តាក់ស៊ីស) សេះ គឺសំដៅលើសេះដែលប្រើសម្រាប់ធ្វើសង្គ្រាមក្នុងផ្លូវរបស់អល់ឡោះ ចំណែកសេះក្រៅពីនោះគឺត្រូវបង់ហ្សាកាត់។ ហើយពី អ៊ូស្មង់ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះគាត់) ក៏បានកំណត់វាចំពោះសេះដែលស៊ីស្មៅក្នុងវាលស្មៅ (សាយីមះ) ហើយយកហ្សាកាត់ពីសេះដែលចិញ្ចឹមដោយចំណី (ម៉ាក់លូហ្វះ)។ ហើយពី អ៊ូម៉ារ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះគាត់) ក៏មានន័យស្រដៀងគ្នានេះដែរ។ អ្នកប្រាជ្ញមានមតិខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងរឿងនេះ ហើយអ្នកនិពន្ធខ្លះបានលើកឡើងពីការខ្វែងគំនិតគ្នាដោយមិនបានធ្វើការសម្រេច (តារជីហ៍) ឬបែងចែកឱ្យច្បាស់លាស់ឡើយ។ លោក ស៊ៃខ៍ ហ្វាក់រុឌីន ក្នុងសៀវភៅ «អាល់ម៉ាស់ហ៊្សូល» បាននិយាយថា៖ «សិទ្ធិត្រឹមត្រូវគឺមិនអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើការកំណត់ (តាក់ស៊ីស) ដោយផ្អែកលើមតិរបស់សហាប៊ីឡើយ» ហើយនេះគឺជាមតិរបស់ អ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី។ លោក អាមិឌី ក្នុងសៀវភៅ «អាល់អ៊ីហ៍កាម» បាននិយាយថា៖ មតិរបស់ អ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី ក្នុងមតិថ្មី (កៅលុល ជ៉ាឌីត) និងមតិរបស់អ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ និងអ្នកប្រាជ្ញមូលដ្ឋានគ្រឹះ (អ៊ូសូលីយីន) ភាគច្រើនគឺថា៖ ប្រសិនបើមតិរបស់សហាប៊ីផ្ទុយពីអត្ថន័យទូទៅ (អ៊ូមូម) មិនថាគាត់ជាអ្នករាយការណ៍ហាឌីសនោះ ឬមិនមែនទេ វាមិនមែនជាការកំណត់ (តាក់ស៊ីស) លើអត្ថន័យទូទៅនោះឡើយ។ នេះផ្ទុយពីមតិរបស់ក្រុម អាប់ប៊ូ ហានីហ្វះ, ហាន់បាលី, អ៊ីសា ប៊ីន អាប់បាន និងក្រុមអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនទៀត។ លោក ស៊ៃខ៍ អាប់ប៊ូ អ៊ីស្ហាក ក្នុងសៀវភៅ «ស៊ើរហ៍ អាល់លូម្អា» បាននិយាយថា៖ ចំពោះពាក្យសម្តីរបស់សហាប៊ី តើអាចយកមកធ្វើជាការកំណត់ (តាក់ស៊ីស) បានដែរឬទេ? គឺត្រូវពិនិត្យមើល៖ ប្រសិនបើមតិនោះបានផ្សព្វផ្សាយទូលំទូលាយ ហើយសហាប៊ីដទៃទៀតស្ងៀមស្ងាត់មិនជំទាស់ នោះវាគឺជាភស្តុតាង (ហ៊ុចចះ) ដែលចាំបាច់ត្រូវអនុវត្តតាម។ ហើយចំពោះការហៅវាថាជា «អ៊ីជ្មា» (ការឯកភាពគ្នា) គឺមានពីរមតិ ដូច្នេះវាអាចយកមកធ្វើជាការកំណត់ (តាក់ស៊ីស) បាន។ ប្រសិនបើវាមិនបានផ្សព្វផ្សាយក្នុងចំណោមសហាប៊ីទេ តើអាចយកមកកំណត់អត្ថន័យទូទៅបានដែរឬទេ? ប្រសិនបើយើងនិយាយតាមមតិថ្មីរបស់គាត់ (សាហ្វីអី) ថាវាមិនមែនជាភស្តុតាង នោះមិនអាចយកមកកំណត់បានឡើយ។ ប្រសិនបើយើងនិយាយតាមមតិចាស់របស់គាត់ថាវាជាភស្តុតាង ដែលត្រូវយកមកមុនការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស់) នោះក្នុងចំណោមក្រុមរបស់យើងមានអ្នកខ្លះនិយាយថា៖ មិនអាចយកមកកំណត់បានទេ ព្រោះសហាប៊ី (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះពួកគេ) តែងតែបោះបង់មតិរបស់ពួកគេ ដើម្បីយកតាមអត្ថន័យទូទៅនៃគម្ពីរ (កូរ៉ាន) និងស៊ូណាន់។ គាត់បាននិយាយថា៖ មតិដែលត្រឹមត្រូវគឺអាចកំណត់បាន ព្រោះយោងតាមមតិនេះ វាគឺជាភស្តុតាងដែលត្រូវយកមុនការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស់) ហើយការកំណត់អត្ថន័យទូទៅដោយការប្រៀបធៀបគឺអាចធ្វើទៅបាន ដូច្នេះការកំណត់ដោយអ្វីដែលខ្លាំងជាងការប្រៀបធៀបគឺកាន់តែអាចធ្វើទៅបាន។ បន្ទាប់មក គាត់បានលើកឡើងពីករណីដែលសហាប៊ីជាអ្នករាយការណ៍ហាឌីស ហើយគាត់បានសន្និដ្ឋានថា មតិរបស់គាត់មិនកំណត់អត្ថន័យទូទៅនៃហាឌីសនោះទេ ផ្ទុយពីមតិរបស់ អាប់ប៊ូ ហានីហ្វះ។ គាត់បានលើកឧទាហរណ៍ពីហាឌីស «មិនមានកាតព្វកិច្ចបង់ហ្សាកាត់លើទាសករ និងសេះរបស់មូស្លីមឡើយ» ហើយក្រុមហាន់ណាហ្វីយះ បានយល់ថាវាសំដៅលើសេះរបស់អ្នកចម្បាំង ដោយសារពាក្យសម្តីរបស់ ហ្សៃត ប៊ីន ថាប៊ីត (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះគាត់) ដែលមានន័យដូចគ្នានេះ។ រឿងនេះមានចំណុចត្រូវពិចារណាពីរ៖ ១. ហ្សៃត ប៊ីន ថាប៊ីត មិនមែនជាអ្នករាយការណ៍ហាឌីសនេះទេ ហើយវាមិនត្រូវបានគេស្គាល់តាមរយៈខ្សែសង្វាក់របស់គាត់ឡើយ។ ២. ការដោះស្រាយបញ្ហានេះលើមូលដ្ឋានថា តើពាក្យសម្តីរបស់សហាប៊ីជាភស្តុតាងឬអត់ គឺមិនមានការបែងចែករវាងការដែលគាត់ជាអ្នករាយការណ៍ហាឌីស ឬមិនមែននោះទេ ដូចដែលអ្នកប្រាជ្ញខ្លះបានបញ្ជាក់។ ព្រោះការកំណត់របស់គាត់បង្ហាញថា គាត់បានដឹងពីព្យាការី (ស.ល.វ) នូវបរិបទជាក់ស្តែងដែលតម្រូវឱ្យមានការកំណត់អត្ថន័យទូទៅនោះ ដូច្នេះវាខ្លាំងជាងការកំណត់ដោយមតិរបស់សហាប៊ីម្នាក់ទៀតដែលមិនបានរាយការណ៍ហាឌីស ហើយប្រហែលជាមិនបានដឹងពីហាឌីសនោះផង បើគាត់បានដឹង គាត់ប្រហែលជាមិនជំទាស់ដោយការដកចេញខ្លះនោះទេ។ ហើយចំពោះការបែងចែករបស់លោក ស៊ៃខ៍ អាប់ប៊ូ អ៊ីស្ហាក ដែលបានលើកឡើងខាងលើថា ប្រសិនបើពាក្យសម្តីរបស់សហាប៊ីបានផ្សព្វផ្សាយ ហើយអ្នកទាំងអស់គ្នាស្ងៀមស្ងាត់ នោះវាជាការកំណត់ (តាក់ស៊ីស) គឺជារឿងដ៏រឹងមាំ ដោយផ្អែកលើអ្វីដែលបានលើកឡើងថា វាជាការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ្មា) ឬជាភស្តុតាង។ ហើយចំពោះការកំណត់ (តាក់ស៊ីស) របស់សហាប៊ីលើហាឌីសដែលមិនមានការបែងចែក គឺដូចគ្នានឹងការកំណត់អត្ថន័យទូទៅដែរ មិនមានអ្វីខុសប្លែកគ្នាឡើយ ហើយរឿងនេះគឺច្បាស់លាស់។ ចំណែកឯការដែលលោក ស៊ៃខ៍ អាប់ប៊ូ អ៊ីស្ហាក លើកឡើងថាវាជាការកំណត់ (តាក់ស៊ីស) យោងតាមមតិចាស់ (កៅលុល កូឌីម) នោះគឺដោយសារតែអ្វីដែលបានដឹងច្បាស់ក្នុងចំណោមពួកគេថា មតិថ្មីរបស់ អ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី គឺពាក្យសម្តីរបស់សហាប៊ីមិនមែនជាភស្តុតាងឡើយ។ យើងបានបញ្ជាក់រួចហើយថា វាមានចែងក្នុងមតិថ្មីរបស់គាត់នៅច្រើនកន្លែង។ ដូច្នេះហើយ ទើបគាត់បានប្រកាន់យកមតិរបស់ ម៉ាំម៉ារ ប៊ីន ណាត្លះ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះគាត់) ក្នុងការកំណត់ការស្តុកទុកទំនិញ (ដើម្បីរង់ចាំឡើងថ្លៃ) គឺត្រឹមតែអាហារនៅពេលដែលមនុស្សជួបការលំបាកប៉ុណ្ណោះ។ ហើយគាត់មិនបានប្រកាន់យកពាក្យសម្តីរបស់ អ៊ីប៊ុន អាប់បាស់ ក្នុងការកំណត់អ្នកធ្លាក់ចេញពីសាសនាថាជាបុរសមិនមែនស្ត្រីឡើយ ហើយក៏មិនបានប្រកាន់យកពាក្យសម្តីរបស់អ្នកដែលកំណត់ការមិនបង់ហ្សាកាត់លើសេះចំពោះប្រភេទខ្លះនោះដែរ។ នេះគឺដោយសារតែមតិមួយទៀតដែលល្បីល្បាញក្នុងមតិថ្មីរបស់គាត់ថា ពាក្យសម្តីរបស់សហាប៊ីមិនមែនជាភស្តុតាង ឬដោយសារតែសហាប៊ីដទៃទៀតបានជំទាស់នឹងពួកគេក្នុងរឿងនេះ។ ព្រោះមានការរាយការណ៍ពី អាលី (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះគាត់) ថាគាត់បានសម្លាប់ស្ត្រីដែលធ្លាក់ចេញពីសាសនា ឬគាត់និយាយថា៖ «ត្រូវសម្លាប់នាង ប្រសិនបើនាងមិនត្រឡប់មកកាន់សាសនាឥស្លាមវិញ»។ ហើយពី អ៊ូម៉ារ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះគាត់) ថាគាត់បានបដិសេធមិនយកហ្សាកាត់ពីសេះ នៅពេលដែលម្ចាស់របស់វាសុំគាត់ ហើយគាត់បាននិយាយនៅពេលដែលយកវាពីពួកគេថា៖ «វាមិនមែនជាស៊ូណាន់ដែលកំណត់នោះទេ»។ ហើយនៅពេលដែលសហាប៊ីមានមតិខ្វែងគំនិតគ្នា ឬពាក្យសម្តីរបស់ពួកគេផ្ទុយគ្នា នោះអត្ថន័យទូទៅនៅតែរក្សាភាពទូទៅរបស់វា។ ហើយអល់ឡោះគឺជាអ្នកដឹងច្បាស់បំផុត។

ប្រយោជន៍មួយដែលយើងបន្ថែមលើអ្វីដែលបានរៀបរាប់ពីមុន ទាក់ទងនឹងការរាប់ចំនួនសហាបះ (សាវ័ករបស់ព្យាការី) ដែលការផ្តល់ដីកា (ហ្វត្វា) របស់ពួកគេត្រូវបានកត់ត្រាទុកក្នុងបញ្ញត្តិសាសនា លោក អាប់ប៊ូ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) អ៊ីបនូ ហ្សម បានរៀបរាប់នៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់-អ៊ិហ៍កាម» របស់លោក ដោយបែងចែកតាមលំដាប់លំដោយនៃចំនួនដីកាដែលពួកគេបានផ្តល់ឱ្យ។ ក្រុមដែលមានដីកាច្រើនបំផុត៖ គឺ អាយ៉ិសះ (មាតានៃអ្នកជំនឿទាំងឡាយ), អ៊ូម៉ារ បិន អាល់ខាត្តប, អាប់ឌុលឡោះ បិន អ៊ូម៉ារ, អាលី បិន អាប់ប៊ី តូលីប, អាប់ឌុលឡោះ បិន អាប់បាស, អាប់ឌុលឡោះ បិន ម៉ាសអ៊ូដ និង זייដ បិន ថាបិត (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេទាំងអស់គ្នា)។ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «មានតែសហាបះទាំង ៧ រូបនេះប៉ុណ្ណោះ ដែលអាចចងក្រងដីការបស់ពួកគេម្នាក់ៗឱ្យទៅជាសៀវភៅដ៏ធំមួយបាន»។ ក្រុមដែលមានដីកាកម្រិតមធ្យម៖ គឺ អ៊ូមូ សាឡាម៉ះ (មាតានៃអ្នកជំនឿទាំងឡាយ), អានាស បិន ម៉ាលិក, អាប់ប៊ូ សាអីដ អាល់ឃូឌ្រី, អាប់ប៊ូ ហូរ៉ៃរ៉ោះ, អ៊ូស្មាន បិន អ័ហ្វ្វាន, អាប់ឌុលឡោះ បិន អាំរូ បិន អាល់អាស, អាប់ឌុលឡោះ បិន អ្ស៊ូបៃរ, អាប់ប៊ូ មូសា អាល់អាស្ហអារី, សាអദ് បិន អាប់ប៊ី វ៉ាក់កោះ, សាល់ម៉ាន អាល់ហ្វារីស៊ី, ហ្សាប៊ីរ បិន អាប់ឌុលឡោះ, មូអាហ្ស បិន ហ្សាបាល និង អាប់ប៊ូ បាក់រ អាល់ស៊ីឌីក (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេទាំងអស់គ្នា)។ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ពួកគេមាន ១៣ រូប ដែលអាចចងក្រងដីការបស់ពួកគេម្នាក់ៗឱ្យទៅជាកូនសៀវភៅតូចមួយបាន»។ ហើយក៏មានបន្ថែមនូវឈ្មោះ៖ តាល់ហះ បិន អ៊ូបានិលឡោះ, អ្ស៊ូបៃរ បិន អាល់អាវ៉ាម, អាប់ឌុល រ៉ះម៉ាន់ បិន អៅហ្វ, អ៊ីមរ៉ាន់ បិន ហូសៃន, អាប់ប៊ូ បាក់រ៉ះ, អ៊ូប៊ីដះ បិន អាល់សាមិត និង មូអាវីយ៉ះ បិន អាប់ប៊ី ស៊ូហ្វ្យាន (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេទាំងអស់គ្នា)។ ក្រុមដែលមានដីកាតិចតួចបំផុត៖ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «សហាបះដែលនៅសល់ពីនេះ គឺមានដីកាតិចតួចបំផុត។ ម្នាក់ៗមិនត្រូវបានរាយការណ៍អ្វីក្រៅពីបញ្ហាមួយ ឬពីរ ឬលើសពីនេះបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។ អាចចងក្រងដីការបស់ពួកគេទាំងអស់ឱ្យទៅជាកូនសៀវភៅតូចមួយបាន បន្ទាប់ពីការស្រាវជ្រាវយ៉ាងល្អិតល្អន់»។ ពួកគេគឺ៖ អាប់ប៊ូ ដារដា, អាប់ប៊ូ អាល់យូស្រ៍ អាល់ស៊ុលមី, អាប់ប៊ូ សាឡាម៉ះ អាល់ម៉ាក់ហ្ស៊ូមី, អាប់ប៊ូ អ៊ូបាន៉ះ បិន អាល់ចារ៉ាហ៍, សាអីដ បិន זייដ, អាល់ហាសាន់ និង អាល់ហូសៃន (បុត្ររបស់អាលី), អាន់នុអ៍ម៉ាន់ បិន បាស៊ីរ, អាប់ប៊ូ ម៉ាសអ៊ូដ អាល់បាដ្រី, អ៊ូបៃ បិន កាអប, អាប់ប៊ូ អាយយូ៊ប, អាប់ប៊ូ តាល់ហះ, អាប់ប៊ូ ហ្សារ, អ៊ូមូ អះតិއްយ៉ះ, សហ្វ៊ីយ៉ះ (មាតានៃអ្នកជំនឿទាំងឡាយ), ហហ្វសះ (មាតានៃអ្នកជំនឿទាំងឡាយ), អ៊ូមូ ហាប៊ីបះ (មាតានៃអ្នកជំនឿទាំងឡាយ), អ៊ូសាម៉ះ បិន זייដ, ចាអ៍ហ្វារ បិន អាប់ប៊ី តូលីប, អាល់បារ៉ា បិន អាហ្ស៊ីប, កូរ៉ូហ្សះ បិន កាអប, អាប់ប៊ូ អាប់ឌុលឡោះ អាល់បាសរី, ណាភិអ៍ (បងប្រុសរបស់អាប់ប៊ូ បាក់រ៉ះ តាមខ្សែស្រឡាយម្តាយ), អាល់មិកដាដ បិន អាល់អាស្វ៉ាដ, អាប់ប៊ូ សាណាប៊ីល បិន បាអ៍កាក់, អាល់ចារូដ អាល់អាប់ឌី, លៃឡា បិន កានិហ្វ, អាប់ប៊ូ ម៉ាហ៍ហ្ស៊ូរ៉ះ, អាប់ប៊ូ ស៊ូរ៉ៃហ៍ អាល់កាអ៍ប៊ី, អាប់ប៊ូ បារហ្សះ អាល់អាស្លាមី, អាស្មាក់ បិន អាប់ប៊ី បាក់រ, អ៊ូមូ ស៊ូរ៉ៃក, អាល់ហៅឡា បិន តូវៃត, អ៊ូសៃដ បិន អាល់ហូឌៃរ, អាន់ដាហ៍ហាក បិន កៃស៍, ហាប៊ីប បិន ម៉ូស្លាម៉ះ, អាប់ឌុលឡោះ បិន អ៊ូណៃស៍, ហូហ្សៃហ្វះ បិន អាល់យ៉ាម៉ាន់, ស៊ូម៉ាម៉ះ បិន អ៊ូសាល, អាំម៉ារ បិន យ៉ាស៊ីរ, អាំរូ បិន អាល់អាស, អាប់ប៊ូ អាល់អាឌីយ៉ះ អាល់ស៊ុលមី, អ៊ូមូ ដារដា អាល់គូប្រា, អាន់ដាហ៍ហាក បិន ខាលីហ្វះ អាល់ម៉ាហ្ស៊ីនី, អាល់ហាកាំ បិន អាំរូ អាល់ហ្គីហ្វារី, វ៉ាប៊ីសះ បិន ម៉ាក់បាដ, អាប់ឌុលឡោះ បិន ចាអ៍ហ្វារ, អៅហ្វ បិន ម៉ាលិក, អ៊ូឌី បិន ហាតិម, អាប់ឌុលឡោះ បិន អាប់ប៊ី អៅហ្វា, អាប់ឌុលឡោះ បិន សាឡាម, អាំរូ បិន អាំបាសះ, អ៊ីតាប បិន អ៊ូសៃដ, អ៊ូស្មាន បិន អាប់ប៊ី អាល់អាស, អាប់ឌុលឡោះ បិន សារចាស, អាប់ឌុលឡោះ បិន រ៉ាវ៉ាហះ, អាក់គីល បិន អាប់ប៊ី តូលីប, អាយិហ្ស បិន អាំរូ, អាប់ប៊ូ កាតាដះ, អាប់ឌុលឡោះ បិន មូអាំម៉ារ អាល់អាដាវី, អ៊ូម៉ៃរ បិន សាអദ്, អាប់ឌុលឡោះ បិន អាប់ប៊ី បាក់រ, អាប់ឌុល រ៉ះម៉ាន់ (បងប្រុសរបស់គាត់), អាតិកះ បិន זייដ បិន អាំរូ, អាប់ឌុលឡោះ បិន អៅហ្វ អាល់ហ្ស៊ូហ៍រី, សាអദ് បិន មូអាហ្ស, អាប់ប៊ូ មូនីប, សាអദ് បិន អ៊ូប៊ីដះ, កៃស៍ (បុត្ររបស់គាត់), អាប់ឌុល រ៉ះម៉ាន់ បិន សាហ៍ល, សាមូរ៉ះ បិន ច៊ុនឌុប, សាហ៍ល បិន សាអദ്, មូអាវីយ៉ះ បិន មូករិន, ស៊ូវៃដ បិន មូករិន (បងប្រុសរបស់គាត់), មូអាវីយ៉ះ បិន អាល់ហាកាំ អាល់ស៊ុលមី, សាហ៍លះ បិន ស៊ូហៃល, អាប់ប៊ូ ហូហ្សៃហ្វះ បិន អ៊ុតបះ, សាឡាម៉ះ បិន អាល់អាក់វ៉ា, זייដ បិន អារកាំ, ចារីរ បិន អាប់ឌុលឡោះ អាល់បាចាលី, ចាប៊ីរ បិន សាមូរ៉ះ, ចូវៃរីយ៉ះ (មាតានៃអ្នកជំនឿទាំងឡាយ), ហាសាន់ បិន ថាបិត, ហាប៊ីប បិន អ៊ូឌី, កូដាម៉ះ បិន ម៉ាក់អ៊ូន, ម៉ៃមូណះ (មាតានៃអ្នកជំនឿទាំងឡាយ), ម៉ាលិក បិន អាល់ហូវៃរិស, អាប់ប៊ូ អ៊ូម៉ាម៉ះ អាល់បាហ៊ីលី, មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) បិន ម៉ូស្លាម៉ះ, ខាប់បាប បិន អាល់អារ៉ាត, ខាលីដ បិន អាល់វ៉ាលីដ, ដាំរ៉ះ បិន អាល់អាយស៍, តារិក បិន ស៊ីហាប, ហ្សូហៃរ បិន រ៉ាហ្វិអ៍, រ៉ាហ្វិអ៍ បិន ខូឌិច, ហ្វាតិមះ (បុត្រីរបស់ព្យាការី ﷺ), ហ្វាតិមះ បិន កៃស៍, ហ៊ីសាម បិន ហាក៊ីម បិន ហ៊ីហ្សាម, ហាក៊ីម (ឪពុករបស់គាត់), ស៊ូរ៉ះប៊ីល បិន អាល់ស៊ីមត, អ៊ូមូ ស៊ូឡៃម, ដិហ្យះ បិន ខាលីហ្វះ អាល់កាល់ប៊ី, ថាបិត បិន កៃស៍ បិន អាល់សាម៉ាស, ថៅបាន, សារ៉ាក់, អាល់មូហ៊ីរ៉ះ បិន ស៊ូអ៍បះ, ប៊ូរ៉ៃដះ បិន អាល់ហូសៃប, រ៉ូវៃហ្វិអ៍ បិន ថាបិត, ហ្វាដាឡះ បិន អ៊ូបៃដ, អាប់ប៊ូ ហូមៃដ, អាប់ប៊ូ អ៊ូសៃដ, អាប់ប៊ូ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) (ដែលត្រូវបានរាយការណ៍ពីគាត់អំពីកាតព្វកិច្ចនៃវីតរ), זייណាប (បុត្រីរបស់អ៊ូមូ សាឡាម៉ះ), អ៊ុតបះ បិន ម៉ាសអ៊ូដ, ប៊ីឡាល់ (អ្នកអំពាវនាវសឡាត), អ៊ូរវ៉ះ បិន អាល់ហារីស, ស៊ីយ៉ាហ៍ បិន រ៉ូហ៍ (ឬ រ៉ូហ៍ បិន ស៊ីយ៉ាហ៍), អាប់ប៊ូ សាអីដ, បុត្រីរបស់អាល់មូអ័លឡា, អាល់អាប់បាស បិន អាប់ឌុល មូថលីប, ប៊ីស្រ៍ បិន អារតាត, ស៊ូហៃប បិន ស៊ីណាន់, អ៊ូមូ អាយម៉ាន់, អ៊ូមូ យូស៊ូហ្វ និង ម៉ាហ្គារ អាល់ហ្គាមីឌីយ៉ះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេទាំងអស់គ្នា)។ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្វីដែលយើងបានរំលង ប្រសិនបើមានមែន គឺមានតិចតួចបំផុត ដែលពួកគេមិនត្រូវបានរាយការណ៍អ្វីក្រៅពីបញ្ហាមួយ ឬពីរ។ ដោយអល់ឡោះជាអ្នកផ្តល់ជោគជ័យ។ ដូច្នេះ សហាបះទាំងអស់ដែលបានរៀបរាប់ទាំងក្រុមដែលមានដីកាច្រើន និងតិច មានចំនួន ១៤៩ រូប (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេទាំងអស់គ្នា)»។