ភាពយុត្តិធម៌ក្នុងការដាស់តឿនសតិ

ជំពូកទីមួយ៖ ស្តីពីការខ្វែងគំនិតគ្នាដែលកើតឡើងដោយសារភាពពហុអត្ថន័យនៃពាក្យ និងលទ្ធភាពនៃការបកស្រាយបានច្រើនយ៉ាង ជំពូកនេះត្រូវបានបែងចែកជាបីផ្នែក៖ ផ្នែកទីមួយ៖ ភាពពហុអត្ថន័យនៅក្នុងខ្លឹមសារនៃពាក្យទោល។ ផ្នែកទីពីរ៖ ភាពពហុអត្ថន័យនៅក្នុងស្ថានភាពនៃពាក្យនោះ ដែលកើតឡើងពីការផ្លាស់ប្តូរវេយ្យាករណ៍ (អេរ៉ាប) ឬកត្តាផ្សេងទៀត។ ផ្នែកទីបី៖ ភាពពហុអត្ថន័យដែលបង្កឡើងដោយការផ្សំគ្នានៃពាក្យ និងការតម្រៀបពាក្យមួយលើពាក្យមួយទៀត។ ចំពោះភាពពហុអត្ថន័យដែលកើតឡើងក្នុងខ្លឹមសារនៃពាក្យទោល មានពីរប្រភេទ៖ ប្រភេទទីមួយ៖ ភាពពហុអត្ថន័យដែលប្រមូលផ្តុំអត្ថន័យខុសៗគ្នាដែលផ្ទុយគ្នា។ ប្រភេទទីពីរ៖ ភាពពហុអត្ថន័យដែលប្រមូលផ្តុំអត្ថន័យខុសៗគ្នាដែលមិនផ្ទុយគ្នា។ ចំពោះប្រភេទទីមួយ ឧទាហរណ៍ដូចជាពាក្យ «អល់-គួរូអ៍» (القرء)៖ អ្នកប្រាជ្ញផ្នែកហ្វិកហ៍នៅតំបន់ហ៊ីចាហ្ស៍ (Hijaz) មានទស្សនៈថា វាមានន័យថា «ភាពបរិសុទ្ធ» (ពីការមករដូវ) ចំណែកអ្នកប្រាជ្ញនៅតំបន់អ៊ីរ៉ាក់ (Iraq) មានទស្សនៈថា វាមានន័យថា «ការមករដូវ»។ ទាំងពីរក្រុមសុទ្ធតែមានភស្តុតាងគាំទ្រពីហាឌីស និងពីភាសាអារ៉ាប់។ ភស្តុតាងរបស់ក្រុមហ៊ីចាហ្ស៍ពីហាឌីស គឺអ្វីដែលត្រូវបានរាយការណ៍ពីអ៊ុម្ពើរ, អ៊ូស្មង់, អាយ៉ិសះ និងហ្សៃដ៍ ប៊ីន ថាប៊ីត (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះពួកគេ) ដែលពួកគេបាននិយាយថា៖ «អល់-គួរូអ៍ គឺភាពបរិសុទ្ធ»។ ភស្តុតាងរបស់ពួកគេពីភាសាអារ៉ាប់ គឺពាក្យរបស់កវី អាល់-អាអ៍ស្ហះ (អាល់-A'sha) ដែលបានប្រើពាក្យនេះក្នុងន័យភាពបរិសុទ្ធ។ ចំណែកភស្តុតាងរបស់ក្រុមអ៊ីរ៉ាក់ពីហាឌីស គឺពាក្យរបស់ព្យាការី (ស.ល.វ) ដែលបានមានប្រសាសន៍ទៅកាន់ស្ត្រីដែលមានឈាមរដូវមិនទៀងទាត់ (មូស្តាហាដោះ) ថា៖ «ចូរឈប់ធ្វើសឡាតក្នុងថ្ងៃនៃអល់-គួរូអ៍ (ការមករដូវ) របស់នាង»។ ភស្តុតាងរបស់ពួកគេពីភាសាអារ៉ាប់ គឺពាក្យរបស់កវីម្នាក់ដែលបានប្រើពាក្យនេះក្នុងន័យការមករដូវ។ អ្នកប្រាជ្ញភាសាអារ៉ាប់ដូចជា យ៉ាកូប ប៊ីន អައް-ស៊ីកគីត និងអ្នកដទៃទៀត បានរៀបរាប់ថា ជនជាតិអារ៉ាប់និយាយថា «អាក់រ៉អត» (أقرأت) នៅពេលស្ត្រីម្នាក់បរិសុទ្ធ និងនិយាយថា «អាក់រ៉អត» នៅពេលនាងមករដូវ។ នេះដោយសារតែពាក្យ «គួរូអ៍» ក្នុងភាសាអារ៉ាប់មានន័យថា «ពេលវេលា» ដូច្នេះវាអាចប្រើបានទាំងសម្រាប់ភាពបរិសុទ្ធ និងការមករដូវ។ អ្នកប្រាជ្ញហ៊ីចាហ្ស៍ខ្លះបានលើកយកភស្តុតាងពីគម្ពីរគួរអាន ត្រង់ពាក្យថា «ថាល៉ាថាតុ គួរូអិន» (ثلاثة قروء) ដោយអះអាងថា ការប្រើអក្សរ «ត» (ហះ) ក្នុងពាក្យ «ថាល៉ាថាតុ» (ដែលជាទម្រង់បុរស) បង្ហាញថាពួកគេចង់សំដៅលើ «ភាពបរិសុទ្ធ» (ដែលជាទម្រង់ស្រី)។ ប្រសិនបើចង់សំដៅលើ «ការមករដូវ» គេនឹងនិយាយថា «ថាល៉ាថុ គួរូអិន»។ ប៉ុន្តែសម្រាប់អ្នកប្រាជ្ញដែលពិចារណាឱ្យស៊ីជម្រៅ នេះមិនមែនជាភស្តុតាងឡើយ ព្រោះមិនអាចបដិសេធបានថាពាក្យ «គួរូអ៍» អាចជាពាក្យបុរសដែលសំដៅលើអត្ថន័យស្រី ហើយការប្រើ «ថាល៉ាថាតុ» គឺយោងទៅតាមទម្រង់ពាក្យ មិនមែនអត្ថន័យឡើយ ដូចដែលជនជាតិអារ៉ាប់និយាយថា «បានមកជួបខ្ញុំបីនាក់ (ថាល៉ាថាតុ អ័ស្ហខុស)» ដោយពួកគេសំដៅលើស្ត្រី។ ជនជាតិអារ៉ាប់តែងតែប្រើប្រាស់ភាសាខ្លះយោងតាមទម្រង់ពាក្យ និងខ្លះយោងតាមអត្ថន័យ។ ការប្រើប្រាស់ឈ្មោះសម្រាប់អ្វីដែលត្រូវបានហៅក្នុងភាសាអារ៉ាប់ មានបួនប្រភេទ៖ ១. ឈ្មោះបុរសសម្រាប់វត្ថុបុរស (ដូចជាបុរសឈ្មោះ ហ្សៃដ៍)។ ២. ឈ្មោះស្រីសម្រាប់វត្ថុស្រី (ដូចជាស្ត្រីឈ្មោះ ហ្វាត៊ីមះ)។ ៣. ឈ្មោះបុរសសម្រាប់វត្ថុស្រី (ដូចជាស្ត្រីឈ្មោះ ហ្សាក់ហ្វារ)។ ៤. ឈ្មោះស្រីសម្រាប់វត្ថុបុរស (ដូចជាបុរសឈ្មោះ តាល់ហះ ឬ ហាំហ្សះ)។ ដូចគ្នានេះដែរ គឺការប្រើប្រាស់គុណនាមសម្រាប់នាមដែលត្រូវបានពិពណ៌នា។ ជួនកាលគុណនាមត្រូវនឹងនាម (បុរសជាមួយបុរស, ស្រីជាមួយស្រី) ហើយជួនកាលវាខុសគ្នា។ ចំពោះពាក្យពហុអត្ថន័យដែលសំដៅលើវត្ថុមួយ និងផ្ទុយរបស់វា ឧទាហរណ៍ដូចជាពាក្យ «អ័ស-សរីម» (الصريم) ក្នុងគម្ពីរគួរអាន។ អ្នកបកស្រាយខ្លះថាវាមានន័យថា «ថ្ងៃដែលភ្លឺច្បាស់» ចំណែកអ្នកខ្លះទៀតថា «យប់ដែលងងឹតសូន្យ»។ ទាំងពីរន័យសុទ្ធតែមានភស្តុតាងក្នុងភាសាអារ៉ាប់។ ដូចគ្នានេះដែរ គឺពាក្យរបស់អ៊ុប៊ូ បាក់រ (រ.អ) ដែលថា៖ «សូមអបអរសាទរដល់អ្នកដែលស្លាប់ក្នុងសម័យ អាន់-ណាន់អាន់អះ (النأنأة)»។ វាអាចមានន័យថា «សម័យដើមនៃឥស្លាម» (នៅពេលដែលការយល់ដឹងនៅរឹងមាំ) ឬ «សម័យចុងក្រោយនៃឥស្លាម» (នៅពេលដែលការយល់ដឹងចុះខ្សោយ និងមានការខ្វែងគំនិតគ្នាច្រើន)។ ហើយដូចជាពាក្យរបស់ព្យាការី (ស.ល.វ) ដែលថា៖ «ចូរអ្នកកាត់ពុកមាត់ឱ្យខ្លី និងទុកពុកចង្ការឱ្យវែង (អ៊ើហ្វ៊ូ)»។ អ្នកខ្លះយល់ថា «អ៊ើហ្វ៊ូ» មានន័យថា «ទុកឱ្យច្រើន» ចំណែកអ្នកខ្លះទៀតយល់ថា «កាត់ឱ្យខ្លី»។ ទាំងពីរន័យសុទ្ធតែមានភស្តុតាងពីភាសាអារ៉ាប់។ ចំពោះពាក្យពហុអត្ថន័យដែលសំដៅលើអត្ថន័យខុសៗគ្នាដែលមិនផ្ទុយគ្នា ឧទាហរណ៍ដូចជាពាក្យ «អ័វ» (أو - ឬ) ក្នុងអាយ៉ាត់ដែលនិយាយអំពីការដាក់ទណ្ឌកម្មអ្នកដែលបង្កភាពវឹកវរ។ អ្នកខ្លះយល់ថាវាជាការ «ជ្រើសរើស» (ឱ្យអាជ្ញាធរជ្រើសរើសទណ្ឌកម្មណាមួយ) ចំណែកអ្នកខ្លះទៀតយល់ថាវាជាការ «បែងចែក» (តាមប្រភេទនៃបទល្មើសដែលបានប្រព្រឹត្ត)។ នេះគឺជាការបកស្រាយដែលមិនផ្ទុយគ្នា ប៉ុន្តែជាការបែងចែកលម្អិត។

ជំពូកទីពីរ៖ ស្តីពីការខ្វែងគំនិតគ្នាដែលកើតឡើងរវាងអត្ថន័យពិត (ហាគីកាត់) និងអត្ថន័យប្រៀបធៀប (ម៉ាចាហ្ស៍) ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនបានបដិសេធចំពោះអត្ថន័យប្រៀបធៀប (ម៉ាចាហ្ស៍) ខណៈក្រុមអ្នកប្រាជ្ញដទៃទៀតបានទទួលស្គាល់វា។ ការពិភាក្សារបស់យើងគឺផ្អែកលើទស្សនៈរបស់អ្នកដែលទទួលស្គាល់វា ព្រោះវាជាទស្សនៈដ៏ត្រឹមត្រូវដែលមិនអាចបដិសេធបាន ដោយយោងតាមព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ ﴿ហើយយើងមិនបានបញ្ជូនរ៉សូលណាម្នាក់ឡើយ ក្រៅពីប្រើភាសារបស់ប្រជាជាតិរបស់គេ﴾ និងព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់ថា៖ ﴿ដោយភាសាអារ៉ាប់ដ៏ច្បាស់លាស់﴾។ យើងមិនចាំបាច់ចំណាយពេលវែងឆ្ងាយដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងអ្នកដែលបដិសេធរឿងនេះឡើយ ព្រោះវាមិនមែនជាគោលបំណងនៃសៀវភៅនេះ ហើយយើងក៏មិនមានបំណងប្រកែកជាមួយអ្នកណាម្នាក់ដែរ។ យើងគ្រាន់តែចង់ពន្យល់ពីមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការខ្វែងគំនិតគ្នានេះតែប៉ុណ្ណោះ។ សូមអល់ឡោះប្រទានភាពជោគជ័យ។ អត្ថន័យប្រៀបធៀប (ម៉ាចាហ្ស៍) មានបីប្រភេទ៖ ១. ប្រភេទដែលកើតឡើងលើពាក្យតែមួយ។ ២. ប្រភេទដែលកើតឡើងលើស្ថានភាពផ្សេងៗនៃពាក្យនោះ ដូចជាការផ្លាស់ប្តូរស្រៈ (អេរ៉ាប) ឬផ្សេងៗទៀត។ ៣. ប្រភេទដែលកើតឡើងលើការផ្សំឃ្លា និងការតភ្ជាប់ពាក្យមួយទៅនឹងពាក្យមួយទៀត។ ឧទាហរណ៍នៃប្រភេទទីមួយ៖ ពាក្យថា "មីហ្សាន" (ជញ្ជីង)។ វាអាចមានន័យថាជាឧបករណ៍សម្រាប់ថ្លឹងដែលមនុស្សទូទៅប្រើប្រាស់ក្នុងជំនួញ ហើយក៏អាចមានន័យថា "យុត្តិធម៌" ផងដែរ។ ជនជាតិអារ៉ាប់និយាយថា "វ៉ាហ្សានទូ បៃន៉ាល់ សៃអ៊ីន" (ខ្ញុំបានថ្លឹងរវាងរបស់ពីរ) នៅពេលដែលគេធ្វើឱ្យវាមានតុល្យភាព។ គេហៅបុរសម្នាក់ថា "វ៉ាហ្ស៊ីន" (មានតុល្យភាព) នៅពេលដែលគាត់មានភាពវៃឆ្លាត និងចំណេះដឹង។ គេក៏ហៅវិទ្យាសាស្ត្រអារូឌ (ក្បួនកំណាព្យ) ថាជា "មីហ្សាន" នៃកំណាព្យ និងហៅវិទ្យាសាស្ត្រណាហ្វ (វេយ្យាករណ៍) ថាជា "មីហ្សាន" នៃពាក្យសម្តី។ មានរឿងនិទានថា អាប់ឌុលឡោះ ប៊ីន អ៊ូម៉ារ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះគាត់) ត្រូវបានគេបង្ហាញឧបករណ៍តន្ត្រីមួយ ហើយសួរថា "តើនេះជាអ្វី?" លោកបានឆ្លើយថា "នេះគឺជាមីហ្សានរូមី (ជញ្ជីងរ៉ូម)" ដោយលោកចង់សំដៅទៅលើជញ្ជីងនៃតន្ត្រី។ កវីម្នាក់បានសរសេរកំណាព្យកាន់ទុក្ខ អ៊ូម៉ារ ប៊ីន អាប់ឌុលអាហ្ស៊ីស (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់គាត់) ដោយប្រៀបធៀបគាត់ទៅនឹងជញ្ជីងដោយសារតែភាពយុត្តិធម៌របស់គាត់។ ឧទាហរណ៍មួយទៀតគឺពាក្យថា "សិលស៊ីឡះ" (ខ្សែសង្វាក់)។ ជនជាតិអារ៉ាប់ប្រើវាទាំងក្នុងន័យពិត និងន័យប្រៀបធៀបក្នុងបីទម្រង់៖ ទីមួយ៖ សំដៅលើការបង្ខិតបង្ខំ។ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់រ៉សូល (ស.អ.វ)៖ "ខ្ញុំមានការងឿងឆ្ងល់ចំពោះក្រុមមនុស្សដែលត្រូវបានគេនាំទៅកាន់ឋានសួគ៌ដោយមានខ្សែសង្វាក់ (ចំណង)"។ ទីពីរ៖ សំដៅលើការហាមឃាត់ និងការទប់ស្កាត់។ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះ៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ យើងបានដាក់ខ្សែសង្វាក់នៅករបស់ពួកគេ រហូតដល់ចង្ការបស់ពួកគេ ធ្វើឱ្យពួកគេងើយក្បាលឡើង﴾។ ទីបី៖ សំដៅលើអ្វីដែលបន្តបន្ទាប់គ្នាមិនដាច់។ ដូចជាគេនិយាយថា "តាសាល់សាល់ឡាល់ ហាឌីស" (ហាឌីសត្រូវបានរាយការណ៍បន្តបន្ទាប់គ្នា) ឬ "សាល់សាល់ឡាល់ ម៉ាអ៊ូ" (ទឹកហូរជាខ្សែ)។ ប្រភេទទីបី៖ ដូចជាការនិយាយថា "ហ្វុលឡាន អឡាល់ ចាបាល" (បុគ្គលនោះនៅលើភ្នំ) នេះគឺជាអត្ថន័យពិត។ ប៉ុន្តែនៅពេលគេនិយាយថា "អឡាហូ ឌីន" (គាត់មានបំណុលជំពាក់) ឬ "បុគ្គលនោះជាអមៀរ (មេដឹកនាំ) លើក្រុងបាសរ៉ា" គឺគេចង់សំដៅលើអំណាច និងការគ្រប់គ្រង។ ដូចគ្នានេះដែរ នៅពេលគេនិយាយថា "ខ្ញុំនៅក្នុងតម្រូវការរបស់អ្នក" គឺគេចង់សំដៅថា "អ្នកបានធ្វើឱ្យខ្ញុំរវល់រហូតមិនអាចធ្វើអ្វីផ្សេងបាន" ដោយប្រៀបធៀបវាទៅនឹងទីកន្លែងដែលព័ទ្ធជុំវិញមនុស្សម្នាក់។ រឿងនេះមានច្រើនណាស់ក្នុងភាសាអារ៉ាប់។ ឧទាហរណ៍ព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះ៖ ﴿អល់ឡោះបានវាយប្រហារសំណង់របស់ពួកគេពីគ្រឹះ﴾។ អ្នកខ្លះយល់ថាវាជាអត្ថន័យពិត (សំណង់ដែលហាម៉ានសាងសង់ឱ្យហ្វារ៉អូន)។ អ្នកខ្លះទៀតយល់ថាវាជាការប្រៀបធៀប ដែលមានន័យថា អល់ឡោះបានបំផ្លាញផែនការ និងល្បិចកលដែលពួកគេបានសាងសង់ឡើង។ ដូចគ្នានេះដែរ ព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះ៖ ﴿ហើយប្រសិនបើល្បិចកលរបស់ពួកគេអាចធ្វើឱ្យភ្នំរង្គើបានក៏ដោយ﴾។ អ្នកខ្លះយល់ថាភ្នំគឺជាអត្ថន័យពិត។ អ្នកខ្លះទៀតយល់ថាវាជាការប្រៀបធៀបទៅនឹងភាពរឹងមាំនៃសាសនារបស់រ៉សូល (ស.អ.វ) ដែលមិនអាចរង្គើបានដូចជាភ្នំ។ ឧទាហរណ៍មួយទៀត៖ ﴿ឱកូនចៅរបស់អាដាំអើយ! ពិតប្រាកដណាស់ យើងបានបញ្ចុះសម្លៀកបំពាក់មកឱ្យអ្នក ដើម្បីបិទបាំងភាពអៀនខ្មាសរបស់អ្នក...﴾។ គេដឹងថាអល់ឡោះមិនបានបញ្ចុះសម្លៀកបំពាក់ពីលើមេឃមកផ្ទាល់ទេ ប៉ុន្តែទ្រង់បានបញ្ចុះទឹកភ្លៀង ដែលធ្វើឱ្យរុក្ខជាតិដុះ ហើយសត្វស៊ីរុក្ខជាតិទាំងនោះ ទើបកើតជាសរសៃរោម និងកប្បាសសម្រាប់ធ្វើជាសម្លៀកបំពាក់។ ដូច្នេះអល់ឡោះហៅទឹកភ្លៀងថាជាសម្លៀកបំពាក់ ព្រោះវាជាមូលហេតុដែលនាំឱ្យមានសម្លៀកបំពាក់។ ទាក់ទងនឹងព្រះបន្ទូលរបស់រ៉សូល (ស.អ.វ)៖ "ម្ចាស់របស់យើងចុះមកកាន់មេឃជាន់ទាបបំផុតរាល់យប់..."។ ក្រុមអ្នកប្រកាន់យកទស្សនៈរូបកាយនិយម (មូជៈស៊ីមមះ) បានបកស្រាយថាជាការចុះមកពិតប្រាកដ។ ប៉ុន្តែអ្នកប្រាជ្ញដែលស្គាល់អល់ឡោះបានឯកភាពគ្នាថា ទ្រង់មិនមានការផ្លាស់ប្តូរទីកន្លែងឡើយ ព្រោះការផ្លាស់ប្តូរគឺជាលក្ខណៈរបស់សត្វលោក។ ដូច្នេះ ហាឌីសនេះមានការបកស្រាយពីរដែលត្រឹមត្រូវ៖ ១. ការបកស្រាយរបស់ អ៊ីម៉ាម ម៉ាលិក៖ "បញ្ជារបស់អល់ឡោះចុះមក"។ ២. ការបកស្រាយថា អល់ឡោះបញ្ជាឱ្យម៉ាឡាអ៊ីកាត់ចុះមកតាមបញ្ជារបស់ទ្រង់។ ជនជាតិអារ៉ាប់តែងតែសន្មតសកម្មភាពទៅលើអ្នកបញ្ជា ដូចជាការនិយាយថា "អមៀរបានសរសេរលិខិត" ឬ "អមៀរបានកាត់ដៃចោរ" ទោះបីជាគាត់មិនបានធ្វើដោយផ្ទាល់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែគាត់ជាអ្នកបញ្ជា។

ជំពូកទីបី៖ ស្តីពីការខ្វែងគំនិតគ្នាដែលកើតឡើងដោយសារការបកស្រាយដាច់ដោយឡែក និងការបកស្រាយបែបផ្សំ នេះគឺជាជំពូកដ៏សំខាន់មួយ ដែលបានបង្កឱ្យមានការខ្វែងគំនិតគ្នាយ៉ាងច្រើនរវាងមនុស្សម្នា។ វាជាជំពូកដែលទាមទារឱ្យមានការពិចារណាឱ្យបានស៊ីជម្រៅ មានជំនាញក្នុងការប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រវិភាគ (គីយ៉ាស់) និងការយល់ដឹងពីរបៀបនៃការតម្រៀបពាក្យពេចន៍ និងការតភ្ជាប់អត្ថន័យមួយទៅនឹងមួយទៀត។ រឿងនេះគឺថា អ្នកនឹងឃើញអាយ៉ាត់ខ្លះនៃគម្ពីរគួរអាន ដែលគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់គោលបំណងនៃការគោរពប្រតិបត្តិ ដោយមិនចាំបាច់ត្រូវការអាយ៉ាត់ផ្សេងទៀតមកបំពេញបន្ថែមឡើយ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ «ឱមនុស្សលោកទាំងឡាយ! ចូរអ្នករាល់គ្នាគោរពកោតខ្លាចម្ចាស់របស់ពួកអ្នកចុះ» និង «ឱអស់អ្នកដែលមានជំនឿ! ចូរអ្នករាល់គ្នាមានជំនឿចំពោះអល់ឡោះ និងរ៉សូលរបស់ទ្រង់» និងព្រះបន្ទូលដែលថា៖ «ចូរអ្នករាល់គ្នាគោរពប្រតិបត្តិអល់ឡោះ និងគោរពប្រតិបត្តិរ៉សូល»។ ព្រោះថាអាយ៉ាត់នីមួយៗទាំងនេះ គឺមានអត្ថន័យពេញលេញដោយខ្លួនឯងសម្រាប់គោលបំណងនៃការគោរពប្រតិបត្តិ។ ដូចគ្នានេះដែរ ចំពោះហាឌីសខ្លះដែលបានមកដល់យើង ដូចជាពាក្យរបស់ព្យាការី ﷺ ដែលថា៖ «អ្នកធានាត្រូវទទួលខុសត្រូវ» និង «ភស្តុតាងត្រូវដាក់បន្ទុកលើអ្នកប្តឹង ហើយការស្បថត្រូវដាក់លើអ្នកដែលត្រូវគេប្តឹង»។ ប៉ុន្តែជួនកាល អាយ៉ាត់ខ្លះបានចុះមកដោយមិនទាន់គ្រប់គ្រាន់សម្រាប់គោលបំណងនៃការគោរពប្រតិបត្តិ ហើយអត្ថន័យពេញលេញត្រូវបានបញ្ជាក់នៅក្នុងអាយ៉ាត់មួយទៀត។ ដូចគ្នានេះដែរចំពោះហាឌីស ឧទាហរណ៍ព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ «អ្នកណាដែលចង់បានផលដំណាំនៃថ្ងៃបរលោក យើងនឹងបន្ថែមផលដំណាំនោះដល់គេ ហើយអ្នកណាដែលចង់បានផលដំណាំនៃលោកិយនេះ យើងនឹងផ្តល់ឱ្យគេខ្លះពីវា ហើយគេនឹងគ្មានចំណែកអ្វីឡើយនៅក្នុងថ្ងៃបរលោក»។ តាមន័យត្រង់នៃអាយ៉ាត់នេះ គឺអ្នកណាដែលចង់បានផលដំណាំលោកិយ គេនឹងទទួលបានវា ប៉ុន្តែយើងសង្កេតឃើញមនុស្សជាច្រើនខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីលោកិយនេះ ប៉ុន្តែពួកគេមិនទទួលបានអ្វីសោះឡើយ។ ដូច្នេះ វាជាអត្ថបទដែលត្រូវការការពន្យល់ និងការបកស្រាយ។ បន្ទាប់មក ទ្រង់បានមានព្រះបន្ទូលនៅក្នុងអាយ៉ាត់មួយទៀតថា៖ «អ្នកណាដែលចង់បានជីវិតរហ័ស (លោកិយ) យើងនឹងផ្តល់ឱ្យគេភ្លាមៗនូវអ្វីដែលយើងចង់បាន សម្រាប់អ្នកណាដែលយើងចង់ឱ្យ»។ នៅពេលដែលអាយ៉ាត់នេះត្រូវបានយកមកផ្សំជាមួយអាយ៉ាត់ទីមួយ នោះបំណងរបស់អល់ឡោះក៏ច្បាស់លាស់ ហើយភាពស្រពិចស្រពិលក៏រលាយបាត់ទៅ។ ដូចគ្នានេះដែរ ព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ «ហើយនៅពេលដែលបាវបម្រើរបស់ខ្ញុំសួរអ្នកអំពីខ្ញុំ នោះខ្ញុំពិតជានៅជិត ខ្ញុំឆ្លើយតបនឹងការអង្វរកររបស់អ្នកអង្វរករ នៅពេលដែលគេអង្វរករខ្ញុំ»។ ប៉ុន្តែយើងឃើញអ្នកអង្វរករអង្វរករហើយ តែមិនត្រូវបានឆ្លើយតប។ បន្ទាប់មក ទ្រង់បានមានព្រះបន្ទូលក្នុងអាយ៉ាត់មួយទៀតថា៖ «ផ្ទុយទៅវិញ គឺទ្រង់នោះហើយដែលពួកអ្នកអង្វរករ ហើយទ្រង់នឹងដកចេញនូវអ្វីដែលពួកអ្នកអង្វរករសុំ ប្រសិនបើទ្រង់មានព្រះបំណង»។ ដូច្នេះ ការកំណត់លក្ខខណ្ឌនៃ «ព្រះបំណង» នៅក្នុងអាយ៉ាត់ទីពីរនេះ បានបង្ហាញថាវាគឺជាអ្វីដែលត្រូវបានកំណត់នៅក្នុងអាយ៉ាត់ទីមួយ។ ជួនកាល អាយ៉ាត់មួយចុះមកដោយសង្ខេប (មូជមាល) ហើយហាឌីសមកពន្យល់វា ដូចជាអាយ៉ាត់ដែលនិយាយសង្ខេបអំពី សឡាត (ការអធិស្ឋាន), ហ្សាកាត់ (ការបរិច្ចាគ), ស៊ីយ៉ាម (ការถือសីល/តមអាហារ) និង ហជ្ជ។ បន្ទាប់មក ស៊ូណាន់ និងការរាយការណ៍ផ្សេងៗបានពន្យល់រឿងទាំងអស់នោះ។ ឧទាហរណ៍ព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ «ហើយស្ត្រីណាដែលប្រព្រឹត្តអំពើអសីលធម៌ក្នុងចំណោមស្ត្រីរបស់ពួកអ្នក ចូរពួកអ្នករកសាក្សីបួននាក់មកលើពួកគេ។ ប្រសិនបើពួកគេធ្វើសាក្សី នោះចូរឃុំឃាំងពួកគេនៅក្នុងផ្ទះ រហូតដល់សេចក្តីស្លាប់មកដល់ពួកគេ ឬអល់ឡោះកំណត់ផ្លូវមួយសម្រាប់ពួកគេ»។ បន្ទាប់មក ព្យាការី ﷺ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ចូរទទួលយកពីខ្ញុំចុះ អល់ឡោះបានកំណត់ផ្លូវមួយសម្រាប់ពួកគេហើយ៖ អ្នកដែលមិនទាន់រៀបការជាមួយអ្នកមិនទាន់រៀបការ គឺត្រូវវាយ ១០០ ដំបង និងនិរទេសមួយឆ្នាំ។ ចំណែកអ្នកដែលរៀបការហើយជាមួយអ្នករៀបការហើយ គឺត្រូវវាយ ១០០ ដំបង និងត្រូវគប់នឹងដុំថ្មរហូតដល់ស្លាប់»។ ដោយសារហេតុនេះហើយ ទើបអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ (អ្នកច្បាប់ឥស្លាម) ចាំបាច់ត្រូវប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រវិភាគ (គីយ៉ាស់) ដើម្បីប្រមូលផ្តុំអាយ៉ាត់ដែលនៅដាច់ដោយឡែក និងហាឌីសដែលខុសៗគ្នា ហើយយកវាទៅតភ្ជាប់គ្នា។ មូលហេតុនៃការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងរឿងនេះ គឺដោយសារអ្នកប្រាជ្ញខ្លះយកតែអាយ៉ាត់ ឬហាឌីសដាច់ដោយឡែកមួយមកអនុវត្ត ខណៈអ្នកខ្លះទៀតកសាងការវិភាគរបស់ខ្លួនលើការផ្សំអត្ថបទដែលយើងបានរៀបរាប់ ដោយយកអាយ៉ាត់ពីរ ឬហាឌីសពីរ ឬច្រើនជាងនេះមកផ្សំគ្នា។ នេះនាំឱ្យពួកគេខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងអ្វីដែលពួកគេសម្រេច។ ជួនកាលវាឈានទៅដល់ការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងជំនឿ ឬក្នុងមូលហេតុនៃច្បាប់តែប៉ុណ្ណោះ ដូចជាការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងមូលហេតុនៃការហាមឃាត់ស្រា។ អ្នកខ្លះយកភស្តុតាងពីព្រះបន្ទូលថា៖ «អ្វីដែលរ៉សូលបានផ្តល់ឱ្យពួកអ្នក ចូរពួកអ្នកយកវាចុះ ហើយអ្វីដែលទ្រង់បានហាមឃាត់ពួកអ្នក ចូរពួកអ្នកបញ្ឈប់ចុះ»។ អ្នកខ្លះទៀតយកភស្តុតាងពីព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱអស់អ្នកដែលមានជំនឿ! តាមពិតស្រា ល្បែងស៊ីសង... គឺជាអំពើស្មោកគ្រោកពីការងាររបស់ស្ាតាន ដូច្នេះចូរពួកអ្នកជៀសវាងវាចុះ... តើពួកអ្នកនឹងបញ្ឈប់ឬ?»។ ចំណែកអ្នកខ្លះទៀតមើលឃើញតាមវិធីសាស្ត្រផ្សំអត្ថបទ ដោយយកព្រះបន្ទូលថា៖ «ពួកគេសួរអ្នកអំពីស្រា និងល្បែងស៊ីសង ចូរអ្នកនិយាយថា នៅក្នុងនោះមានបាបកម្មដ៏ធំ និងមានប្រយោជន៍ខ្លះសម្រាប់មនុស្ស» បន្ទាប់មកយកទៅផ្សំជាមួយអាយ៉ាត់ថា៖ «ចូរអ្នកនិយាយថា ម្ចាស់របស់ខ្ញុំបានហាមឃាត់តែអំពើអសីលធម៌ទាំងឡាយ ទាំងអ្វីដែលបើកចំហ និងអ្វីដែលលាក់កំបាំង និងបាបកម្មប៉ុណ្ណោះ»។ ពីការផ្សំអាយ៉ាត់ទាំងពីរនេះ ពួកគេបានវិភាគថា៖ «រាល់បាបកម្មគឺហាមឃាត់ ហើយស្រាគឺជាបាបកម្ម ដូច្នេះស្រាគឺហាមឃាត់»។ ដូចគ្នានេះដែរ ព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះអំពីប្រជាជនរបស់លូដថា៖ «តើពួកអ្នកប្រព្រឹត្តអំពើអសីលធម៌ ដែលគ្មាននរណាម្នាក់ក្នុងលោកនេះធ្លាប់ធ្វើពីមុនពួកអ្នកឬ?» ផ្សំជាមួយអាយ៉ាត់ដែលថា៖ «ម្ចាស់របស់ខ្ញុំបានហាមឃាត់អំពើអសីលធម៌...» នោះគេនឹងបានលទ្ធផលថា៖ «រាល់អំពើអសីលធម៌គឺហាមឃាត់ ហើយសកម្មភាពរបស់ប្រជាជនលូដគឺជាអំពើអសីលធម៌ ដូច្នេះសកម្មភាពរបស់ពួកគេគឺហាមឃាត់»។ តាមរបៀបនេះហើយ ទើបលទ្ធផលត្រូវបានបង្កើតឡើង និងការវិភាគត្រូវបានតម្រៀប។ ការខ្វែងគំនិតគ្នាក៏កើតឡើងរវាងអ្នកប្រាជ្ញផ្នែកវិភាគ ដោយផ្អែកលើការផ្តល់អាទិភាពលើការវិភាគមួយមុនការវិភាគមួយទៀត។ ចំណែកក្រុមអ្នកដែលមិនយល់ស្របនឹងការវិភាគ (គីយ៉ាស់) ហើយយកតែន័យត្រង់នៃអត្ថបទ ក៏បានបង្កើតឱ្យមានការខ្វែងគំនិតគ្នាមួយប្រភេទទៀត។ ក្នុងចំណោមរឿងដែលអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ខ្វែងគំនិតគ្នា ដោយសារម្នាក់ៗយកហាឌីសដាច់ដោយឡែកដែលខ្លួនទទួលបាន គឺរឿងដែលរាយការណ៍ដោយ អាប់ឌុលវ៉ារីស ប៊ិន សាអីត ដែលថា៖ «ខ្ញុំបានទៅដល់ទីក្រុងម៉ាកកាស់ ហើយបានជួប អាប់ប៊ូ ហានីហ្វាហ៍។ ខ្ញុំបានសួរគាត់អំពីបុរសម្នាក់ដែលលក់ទំនិញដោយមានលក្ខខណ្ឌ។ គាត់ឆ្លើយថា៖ ការលក់នោះមិនត្រឹមត្រូវ ហើយលក្ខខណ្ឌនោះក៏មិនត្រឹមត្រូវ។ ខ្ញុំក៏ទៅជួប អ៊ីបន អាប់ប៊ី លៃឡា ហើយសួរគាត់ គាត់ឆ្លើយថា៖ ការលក់នោះត្រឹមត្រូវ ប៉ុន្តែលក្ខខណ្ឌមិនត្រឹមត្រូវ។ ខ្ញុំក៏ទៅជួប អ៊ីបន ស៊ូប៊ូរូម៉ាហ៍ ហើយសួរគាត់ គាត់ឆ្លើយថា៖ ការលក់នោះត្រឹមត្រូវ ហើយលក្ខខណ្ឌក៏ត្រឹមត្រូវ។ ខ្ញុំក៏និយាយក្នុងចិត្តថា៖ មហាអស្ចារ្យណាស់! អ្នកប្រាជ្ញអ៊ីរ៉ាក់បីនាក់មិនឯកភាពគ្នាក្នុងបញ្ហាតែមួយ។ ខ្ញុំក៏ត្រឡប់ទៅជួប អាប់ប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ ហើយប្រាប់គាត់ពីអ្វីដែលអ្នកទាំងពីរបាននិយាយ។ គាត់ឆ្លើយថា៖ ខ្ញុំមិនដឹងថាពួកគេនិយាយអ្វីជាមួយអ្នកទេ ប៉ុន្តែ អាំរូ ប៊ិន ស៊ូអៃប៍ បានរាយការណ៍ពីឪពុករបស់គាត់ ពីជីតារបស់គាត់ថា៖ រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ ﷺ បានហាមឃាត់ការលក់ដែលមានលក្ខខណ្ឌ...»។ (រឿងនេះបន្តរហូតដល់អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ៗលើកយកហាឌីសដែលខ្លួនទទួលបានមកបញ្ជាក់)។ ជួនកាល អាយ៉ាត់ ឬហាឌីសមកដោយប្រើពាក្យរួម (មូសតារ៉ក់) ដែលអាចបកស្រាយបានច្រើនន័យ បន្ទាប់មកមានអាយ៉ាត់ ឬហាឌីសផ្សេងទៀតមកកំណត់ន័យពាក្យនោះឱ្យច្បាស់លាស់ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ «ហើយទ្រង់បានរកឃើញអ្នកវង្វេង ហើយទ្រង់បានណែនាំ»។ ដោយសារពាក្យថា «វង្វេង» (ដលាល) ជាពាក្យរួមដែលមានន័យច្រើន អ្នកដែលមិនយល់ច្បាស់ពីគម្ពីរគួរអាន បានយល់ច្រឡំថាវាមានន័យថាជាការវង្វេងដែលផ្ទុយពីការណែនាំ (ការមិនជឿ)។ នេះគឺជាកំហុសដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយ ដែលយើងសូមជ្រកកោនពីអល់ឡោះឱ្យផុតពីជំនឿបែបនេះចំពោះអ្នកដែលអល់ឡោះបានធ្វើឱ្យបរិសុទ្ធសម្រាប់ភាពជាព្យាការីរបស់ទ្រង់។ តាមពិតអល់ឡោះចង់សំដៅលើ «ការភ្លេចភ្លាំង» ដូចដែលទ្រង់បានមានព្រះបន្ទូលក្នុងអាយ៉ាត់ផ្សេងទៀតថា៖ «ម្ចាស់របស់ខ្ញុំមិនវង្វេង (មិនភ្លេច) ហើយក៏មិនភ្លេចឡើយ»។ ក្រុមស៊ូហ្វីបានបកស្រាយថា៖ «ទ្រង់បានរកឃើញអ្នកមានចិត្តស្រឡាញ់ក្នុងការណែនាំ ទើបទ្រង់ណែនាំអ្នក»។ ពួកគេបកស្រាយពាក្យ «វង្វេង» នៅទីនេះថាជា «សេចក្តីស្រឡាញ់» ដែលនេះជាការបកស្រាយដ៏ល្អមួយ។ ដូចគ្នានេះដែរ ព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះក្នុងស៊ូរ៉ាត់ នូហ៍ ថា៖ «...ទ្រង់នឹងអភ័យទោសឱ្យពួកអ្នកនូវបាបកម្មខ្លះរបស់ពួកអ្នក ហើយពន្យារពេលឱ្យពួកអ្នករហូតដល់ពេលកំណត់មួយ»។ យើងដឹងថា «ពេលកំណត់» គឺមិនអាចពន្យារបានឡើយ ដូចដែលទ្រង់បានបញ្ជាក់នៅចុងអាយ៉ាត់ថា៖ «តាមពិតពេលកំណត់របស់អល់ឡោះ នៅពេលដែលវាមកដល់ វាមិនអាចពន្យារបានឡើយ»។ ដូច្នេះ ចាំបាច់ត្រូវពិចារណាលើអត្ថន័យនៃពាក្យទាំងនេះឱ្យបានត្រឹមត្រូវ។

ជំពូកទីបួន៖ ស្តីពីភាពខុសគ្នានៃការយល់ឃើញដែលកើតឡើងដោយសារភាពទូទៅ (អ៊ូមូម) និងភាពជាក់លាក់ (ឃូស៊ូស) ជំពូកនេះមានពីរប្រភេទ៖ ១. ប្រភេទដែលកើតឡើងលើពាក្យតែមួយ។ ២. ប្រភេទដែលកើតឡើងលើការរៀបរៀងឃ្លា។ ចំពោះប្រភេទដែលកើតឡើងលើពាក្យតែមួយ គឺដូចជាពាក្យថា «មនុស្ស» (អាល់-Insan) ដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ទាំងក្នុងន័យទូទៅ និងន័យជាក់លាក់។ ក្នុងន័យទូទៅ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ «ឱមនុស្សអើយ! តើអ្វីដែលធ្វើឱ្យអ្នកក្បត់នឹងម្ចាស់របស់អ្នកដ៏សប្បុរស?» ឬដូចជាព្រះបន្ទូលថា៖ «ពិតប្រាកដណាស់ មនុស្សទាំងអស់គឺស្ថិតនៅក្នុងភាពខាតបង់»។ ភស្តុតាងដែលបង្ហាញថាវាជាពាក្យទូទៅដែលមិនមែនសំដៅលើបុគ្គលណាម្នាក់ដាច់ដោយឡែកនោះ គឺព្រះបន្ទូលបន្តថា៖ «លើកលែងតែអ្នកដែលបានជំនឿ និងបានធ្វើអំពើល្អទាំងឡាយ»។ នេះគឺជាការលើកលែង (Istithna) ហើយការលើកលែងគឺមិនអាចធ្វើឡើងបានឡើយ ក្រៅពីលើកលែងចេញពីក្រុមមនុស្សទូទៅ។ ស្រដៀងគ្នានេះដែរ គឺជាពាក្យរបស់ជនជាតិអារ៉ាប់ដែលថា៖ «មាស និងប្រាក់បានបំផ្លាញមនុស្សលោក» និងពាក្យថា៖ «ស្តេចគឺប្រសើរជាងមនុស្ស ហើយមនុស្សគឺជាអ្នកគោរពប្រតិបត្តិ (ចំពោះអល់ឡោះ) ខុសពីសត្វដទៃទៀត»។ ចំណែកក្នុងន័យជាក់លាក់ គឺដូចជាពាក្យថា៖ «មនុស្សដែលអ្នកបានរៀនជាមួយបានមកជួបខ្ញុំ» ឬ «ខ្ញុំបានជួបបុរសដែលបាននិយាយជាមួយអ្នក» ឬដូចជាពាក្យថា៖ «ខ្ញុំបានផឹកទឹក និងញ៉ាំនំប៉័ង» (ដែលមិនមែនមានន័យថាផឹកទឹកទាំងអស់ ឬញ៉ាំនំប៉័ងទាំងអស់នោះទេ)។ ឧទាហរណ៍ទាំងនេះមានច្រើន និងល្បីល្បាញរហូតមិនចាំបាច់លើកមកបង្ហាញច្រើនពេកនោះទេ។ នៅក្នុងគម្ពីរគួរអាន និងហាឌីស ជួនកាលមានចំណុចដែលអ្នកប្រាជ្ញទាំងអស់ឯកភាពគ្នាថាវាមានន័យទូទៅ ឬជាក់លាក់ ហើយជួនកាលក៏មានចំណុចដែលកើតមានការខ្វែងគំនិតគ្នា។ ឧទាហរណ៍នៃភាពទូទៅដែលគ្មានការខ្វែងគំនិតគ្នា៖ ព្រះបន្ទូលអល់ឡោះថា៖ «ឱមនុស្សលោកទាំងឡាយ! ចូរអ្នករាល់គ្នាគោរពកោតខ្លាចម្ចាស់របស់អ្នក» និង «ឱមនុស្សលោកទាំងឡាយ! ពិតប្រាកដណាស់ សន្យារបស់អល់ឡោះគឺជារឿងពិត»។ ក៏ដូចជាពាក្យរបស់ព្យាការី (ស.ល.វ) ដែលថា៖ «អ្នកធានាគឺត្រូវទទួលខុសត្រូវ» «ភស្តុតាងគឺស្ថិតនៅលើអ្នកចោទប្រកាន់» និង «ការស្បថគឺស្ថិតនៅលើអ្នកដែលត្រូវគេចោទប្រកាន់» ជាដើម។ ឧទាហរណ៍នៃភាពជាក់លាក់ដែលគ្មានការខ្វែងគំនិតគ្នា៖ ព្រះបន្ទូលអល់ឡោះថា៖ «អ្នកដែលមនុស្សបាននិយាយទៅកាន់ពួកគេថា៖ ពិតប្រាកដណាស់ មនុស្សបានប្រមូលផ្តុំគ្នាដើម្បីប្រឆាំងនឹងអ្នករាល់គ្នា ដូច្នេះចូរអ្នករាល់គ្នាខ្លាចពួកគេចុះ»។ ពាក្យនេះមិនមែនមនុស្សទាំងអស់និយាយនោះទេ គឺនិយាយដោយបុរសម្នាក់ឈ្មោះ នូអៃម៍ ប៊ីន ម៉ាសអ៊ូដ ហើយក៏មិនមែនមនុស្សទាំងអស់ប្រមូលផ្តុំគ្នាប្រឆាំងនឹងពួកគេដែរ គឺមានតែមួយក្រុមតូចប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកចំណុចដែលមានការខ្វែងគំនិតគ្នា និងត្រូវការការពិចារណាឱ្យបានស៊ីជម្រៅ៖ ព្រះបន្ទូលអល់ឡោះថា៖ «ហើយប្រសិនបើអ្នករាល់គ្នាបង្ហាញអ្វីដែលនៅក្នុងចិត្តរបស់អ្នក ឬលាក់វាទុក អល់ឡោះនឹងគណនាកម្មអ្នករាល់គ្នាដោយសារវា»។ អ្នកប្រាជ្ញមួយក្រុមយល់ថា អាយ៉ានេះចុះមកក្នុងន័យទូទៅ បន្ទាប់មកត្រូវបានកំណត់ឱ្យជាក់លាក់ដោយពាក្យរបស់ព្យាការី (ស.ល.វ) ថា៖ «អល់ឡោះបានលើកលែងឱ្យប្រជាជាតិរបស់ខ្ញុំនូវអ្វីដែលចិត្តរបស់ពួកគេគិត ដរាបណាមិនទាន់និយាយចេញមក ឬធ្វើតាមវា»។ មានការរាយការណ៍ពីអ្នកស្រី អាយ៉ិសះ (រ.ដ) ថា អាយ៉ានេះជាក់លាក់ចំពោះតែអ្នកកាហ្វេរ (អ្នកមិនជឿ) ប៉ុណ្ណោះ ដែលអល់ឡោះនឹងគណនាកម្មពួកគេទាំងអ្វីដែលពួកគេលាក់ទុក និងអ្វីដែលពួកគេបង្ហាញ។ មតិទីមួយគឺត្រឹមត្រូវ និងច្បាស់លាស់ជាង ដោយសារព្រះបន្ទូលអល់ឡោះបន្ទាប់ពីនោះថា៖ «ទ្រង់នឹងអភ័យទោសដល់អ្នកដែលទ្រង់ប្រាថ្នា និងដាក់ទោសដល់អ្នកដែលទ្រង់ប្រាថ្នា»។ ហើយគ្មានការខ្វែងគំនិតគ្នាទេថា អ្នកកាហ្វេរនឹងត្រូវទទួលទោស និងមិនត្រូវបានអភ័យទោសឱ្យឡើយ។ ដូច្នេះវាបង្ហាញថា ការថ្លែងនេះគឺមានន័យទូទៅ មិនមែនជាក់លាក់ទេ រួចទើបត្រូវបានកំណត់ឱ្យជាក់លាក់ដោយហាឌីសដែលបានលើកឡើង។ ចំណែកពាក្យថា៖ «អ្វីៗទាំងអស់សុទ្ធតែគោរពប្រតិបត្តិទ្រង់»៖ អ្នកខ្លះថាវាជាក់លាក់ចំពោះតែអ្នកដែលធ្វើអំពើល្អប៉ុណ្ណោះ។ ពួកគេលើកហេតុផលថា ពាក្យថា «ទាំងអស់» (Kull) ទោះបីជាភាគច្រើនប្រើក្នុងន័យទូទៅក៏ដោយ ក៏ជួនកាលវាប្រើក្នុងន័យជាក់លាក់ដែរ ដូចជាព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្ញុំបានឃើញស្ត្រីម្នាក់គ្រប់គ្រងពួកគេ ហើយនាងត្រូវបានផ្តល់ឱ្យនូវអ្វីៗគ្រប់យ៉ាង» និងព្រះបន្ទូលថា៖ «ខ្យល់ដែលមានការដាក់ទោសដ៏ឈឺចាប់ ដែលបំផ្លាញអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងតាមបញ្ជារបស់ម្ចាស់វា» រួចព្រះអង្គក៏មានបន្ទូលថា៖ «ហើយពួកគេក៏បានក្លាយទៅជាអ្នកដែលគេមិនឃើញអ្វីទាំងអស់ក្រៅពីលំនៅដ្ឋានរបស់ពួកគេ»។ អ្នកខ្លះទៀតយល់ថាវាជាពាក្យទូទៅ ប៉ុន្តែមានការខ្វែងគំនិតគ្នាលើអត្ថន័យនៃភាពទូទៅនោះ៖ អ្នកខ្លះថាពួកគេគោរពប្រតិបត្តិទ្រង់នៅថ្ងៃបរលោក (រាយការណ៍ពី អ៊ីបនូ អាប់បាស)។ អ្នកខ្លះទៀតថា គោរពប្រតិបត្តិក្នុងលោកិយនេះ។ ចំពោះអ្នកដែលថាគោរពប្រតិបត្តិក្នុងលោកិយនេះ ក៏មានការខ្វែងគំនិតគ្នាទៀត៖ អ្នកខ្លះថាការគោរពប្រតិបត្តិរបស់អ្នកកាហ្វេរ គឺការស៊ូជូដ (ក្រាប) នៃស្រមោលរបស់ពួកគេចំពោះអល់ឡោះ។ អ្នកខ្លះទៀតថា មានន័យថាអ្វីៗដែលអល់ឡោះបានបង្កើត សុទ្ធតែមានដាននៃការបង្កើត និងសញ្ញានៃភាពជាទាសករដែលបង្ហាញថាវាមានអ្នកបង្កើតដ៏ឈ្លាសវៃ ព្រោះដើមកំណើតនៃពាក្យ «កូនូត» (Qunut) ក្នុងភាសាគឺការឈរ។ ភស្តុតាងគឺពាក្យព្យាការី (ស.ល.វ) នៅពេលគេសួរថាការសឡាតណាដែលប្រសើរបំផុត? លោកឆ្លើយថា៖ «ការឈរ (Qunut) ឱ្យបានយូរ»។ ដូច្នេះការបង្កើតទាំងអស់ ទាំងអ្នកមានជំនឿ និងអ្នកកាហ្វេរ សុទ្ធតែឈរក្នុងភាពជាទាសករ មិនថាដោយការសារភាពតាមមាត់ ឬដោយដាននៃការបង្កើតដែលបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់លើពួកគេ។ ក្នុងចំណោមនោះដែរ គឺព្រះបន្ទូលអល់ឡោះថា៖ «គ្មានការបង្ខិតបង្ខំនៅក្នុងសាសនាឡើយ»។ អ្នកខ្លះថាវាជាក់លាក់ចំពោះតែអ្នកគម្ពីរ (យូដា និងគ្រិស្ត) ដែលពួកគេមិនត្រូវបានបង្ខំឱ្យចូលសាសនាឥស្លាមទេ ប្រសិនបើពួកគេបង់ពន្ធ (ជិហ្សយ៉ះ)។ នេះជាមតិរបស់ អះ-ស៊ែអប៊ី។ អ៊ីបនូ អាប់បាស ក៏យល់ថាវាជាក់លាក់ដែរ ដោយលោកពន្យល់ថា៖ ស្ត្រីម្នាក់ពីក្រុមអាន់ស័រ ដែលកូនរបស់នាងមិនដែលរស់ នាងបានបន់ស្រន់ថាបើកូននាងរស់ នាងនឹងឱ្យកូននោះកាន់សាសនាយូដា។ នៅពេលកុលសម្ព័ន្ធ បានូណាឌីរ ត្រូវបានបណ្តេញចេញ មានកូនៗរបស់ជនជាតិអាន់ស័រនៅជាមួយពួកគេ។ ក្រុមអាន់ស័របាននិយាយថា៖ «ឱរ៉សូលរបស់អល់ឡោះ! កូនៗរបស់យើង!» ទើបអល់ឡោះទម្លាក់អាយ៉ានេះមក។ អ្នកខ្លះទៀតថា វាជាពាក្យទូទៅ ប៉ុន្តែត្រូវបានលុបចោល (Mansukh) ដោយព្រះបន្ទូលថា៖ «ចូរអ្នកធ្វើសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងពួកកាហ្វេរ និងពួកមូណាហ្វិក»។ ក្នុងចំណោមនោះដែរ គឺព្រះបន្ទូលអល់ឡោះថា៖ «ទ្រង់បានបង្រៀនមនុស្សនូវអ្វីដែលគេមិនដឹង»។ អ្នកខ្លះយល់ថាវាជាក់លាក់ ដោយខ្វែងគំនិតគ្នាថាវាសំដៅលើនរណា៖ អ្នកខ្លះថា អាដាំ (អ.ស) ដោយលើកហេតុផលថា៖ «ហើយទ្រង់បានបង្រៀន អាដាំ នូវឈ្មោះទាំងអស់»។ អ្នកខ្លះថា មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) (ស.ល.វ) ដោយលើកហេតុផលថា៖ «ហើយទ្រង់បានបង្រៀនអ្នកនូវអ្វីដែលអ្នកមិនធ្លាប់ដឹង»។ អ្នកខ្លះទៀតថា វាជាពាក្យទូទៅសម្រាប់មនុស្សទាំងអស់ ហើយនេះគឺជាមតិដែលត្រឹមត្រូវបំផុត ចំណែកមតិមុនៗមិនមានភស្តុតាងរឹងមាំឡើយ។ ក្នុងចំណោមនោះដែរ គឺពាក្យព្យាការី (ស.ល.វ) ថា៖ «អ្នកមានជំនឿញ៉ាំក្នុងពោះវៀនមួយ ចំណែកអ្នកកាហ្វេរញ៉ាំក្នុងពោះវៀនប្រាំពីរ»។ អ្នកខ្លះថាវាជាក់លាក់ចំពោះ ចាហ៍ចាហ៍ អាល់-ហ្គីហ្វារី ដែលបានតបតនឹងព្យាការី (ស.ល.វ) ពេលលោកអញ្ជើញឱ្យចូលសាសនាឥស្លាម។ គេបានពូតទឹកដោះគោចៀមប្រាំពីរពពែឱ្យគាត់ផឹកអស់ រួចក្រោយមកគាត់ក៏ចូលសាសនាឥស្លាម ហើយផឹកទឹកដោះគោចៀមតែមួយពពែគឺឆ្អែត។ គាត់បានរាយការណ៍រឿងនេះដល់ព្យាការី (ស.ល.វ) ទើបលោកមានបន្ទូលពាក្យនេះ។ អ្នកខ្លះទៀតថា វាជាពាក្យទូទៅសម្រាប់អ្នកកាហ្វេរគ្រប់រូប ហើយពួកគេខ្វែងគំនិតគ្នាលើអត្ថន័យពិតប្រាកដ៖ អ្នកខ្លះថា អ្នកមានជំនឿបានរំលឹកឈ្មោះអល់ឡោះលើអាហាររបស់គាត់ ទើបមានភាពបារ៉ាកាត់ (ពរជ័យ) ចំណែកអ្នកកាហ្វេរគឺផ្ទុយពីនេះ។ អ្នកខ្លះទៀតថា លោកបានលើកជាឧទាហរណ៍អំពីការមិនលោភលន់ក្នុងលោកិយ និងការលោភលន់ចំពោះវា។ អ្នកមានជំនឿដោយសារគាត់ពេញចិត្តនឹងអ្វីដែលតិចតួច ទើបប្រៀបដូចជាអ្នកញ៉ាំក្នុងពោះវៀនមួយ ចំណែកអ្នកកាហ្វេរដោយសារការចង់បានខ្លាំង ទើបប្រៀបដូចជាអ្នកញ៉ាំក្នុងពោះវៀនប្រាំពីរ។ មតិក្រោយនេះគឺជាមតិដែលត្រឹមត្រូវបំផុត ដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រពីហាឌីសរបស់ អាប់ប៊ូ សាអីដ អាល់-ឃូឌ្រី (រ.ដ) ដែលព្យាការី (ស.ល.វ) បានប្រៀបធៀបទ្រព្យសម្បត្តិលោកិយទៅនឹងស្មៅបៃតងដែលសត្វស៊ីរហូតដល់ឆ្អែតខ្លាំងពេកអាចបណ្តាលឱ្យស្លាប់ ឬឈឺ។ ក្នុងចំណោមនោះដែរ គឺពាក្យរបស់ អាប់ប៊ូហ្សារ (រ.ដ) ថា៖ «អ្នករាល់គ្នាញ៉ាំដោយលោភលន់ (Khidham) ហើយយើងញ៉ាំដោយសន្សំសំចៃ (Qadham) ហើយការជួបជុំគឺនៅចំពោះអល់ឡោះ»។ «Khidham» គឺការញ៉ាំដោយពេញមាត់ (ប្រៀបធៀបនឹងការលោភលន់លោកិយ) ចំណែក «Qadham» គឺការញ៉ាំដោយចុងធ្មេញ (ប្រៀបធៀបនឹងការពេញចិត្តនឹងអ្វីដែលមាន)។ ជួនកាលមានពាក្យដែលក្នុងភាសាមានន័យទូទៅ ប៉ុន្តែច្បាប់ឥស្លាមកំណត់ឱ្យជាក់លាក់ ដូចជាពាក្យ «មូតអះ» (Mut'ah)។ ក្នុងភាសាអារ៉ាប់ វាជាឈ្មោះសម្រាប់អ្វីៗគ្រប់យ៉ាងដែលគេទទួលបានផលប្រយោជន៍ពីវា។ បន្ទាប់មកវាត្រូវបានប្រើក្នុងច្បាប់ឥស្លាមពីរប្រភេទ៖ ១. មូតអះ ដែលធ្លាប់អនុញ្ញាតនៅដើមសម័យឥស្លាម រួចត្រូវបានហាមឃាត់ និងលុបចោលដោយការរៀបការ និងការមានអ្នកអាណាព្យាបាល (វ៉ាលី)។ ២. មូតអះ ដែលស្ត្រីទទួលបានពីថ្លៃបណ្ណាការរបស់នាង ដូចជាព្រះបន្ទូលថា៖ «ហើយចូរផ្តល់ផលប្រយោជន៍ (មូតអះ) ដល់ពួកគេ អ្នកដែលមានលទ្ធភាពតាមលទ្ធភាពរបស់គាត់...»។ ដោយសារហេតុនេះហើយ ទើបមានការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងព្រះបន្ទូលអល់ឡោះថា៖ «ដូច្នេះ ស្ត្រីណាដែលអ្នករាល់គ្នាបានទទួលផលប្រយោជន៍ពីនាង នោះចូរផ្តល់ថ្លៃឈ្នួល (បណ្ណាការ) របស់ពួកគេដល់ពួកគេជាកាតព្វកិច្ច»។ អ៊ីបនូ អាប់បាស យល់ថាវាសំដៅលើ «មូតអះ» ប្រភេទទីមួយ ចំណែកក្រុមអ្នកប្រាជ្ញយល់ថា «មូតអះ» ប្រភេទទីមួយត្រូវបានលុបចោល ហើយអាយ៉ានេះមានន័យដូចអាយ៉ាក្នុងស៊ូរ៉ះអាល់បាការ៉ះ ដែលមានន័យថា «ថ្លៃបណ្ណាការ»។ ភស្តុតាងបញ្ជាក់ថា មតិរបស់ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញគឺត្រឹមត្រូវ គឺព្រះបន្ទូលថា៖ «ដូច្នេះ ចូរអ្នករាល់គ្នារៀបការជាមួយពួកគេដោយការអនុញ្ញាតពីអាណាព្យាបាលរបស់ពួកគេ» ដែលនេះគឺជាការបញ្ជាក់ពីថ្លៃបណ្ណាការដោយឯកច្ឆន្ទ។

ជំពូកទីប្រាំ៖ ស្តីពីការខ្វែងគំនិតគ្នាដែលកើតឡើងដោយសារការរាយការណ៍ (រិវ៉ាយ៉ាស់) ជំពូកនេះនឹងមិនទទួលបានផលប្រយោជន៍តាមគោលដៅដែលយើងចង់បានឡើយ ប្រសិនបើមិនស្វែងយល់ពីមូលហេតុ (អ៊ិលឡាស់) ដែលកើតមានចំពោះហាឌីស ដែលធ្វើឱ្យអត្ថន័យរបស់វាប្រែប្រួល។ ជួនកាលវាអាចបង្កឱ្យមានការយល់ច្រឡំថា ហាឌីសខ្លះមានភាពផ្ទុយគ្នាទៅនឹងហាឌីសខ្លះទៀត ហើយជួនកាលវាបង្កើតឱ្យមានភាពស្មុគស្មាញ ដែលតម្រូវឱ្យអ្នកប្រាជ្ញត្រូវស្វែងរកការបកស្រាយ (តាក់វីល) ដ៏ឆ្ងាយ។ យើងនឹងលើកឡើងពីមូលហេតុទាំងនោះថាមានប៉ុន្មាន ហើយនឹងលើកយកឧទាហរណ៍មួយ ឬច្រើនសម្រាប់ប្រភេទនីមួយៗ ដើម្បីជាតឹកតាងសម្រាប់ប្រភេទផ្សេងទៀត ប្រសិនបើអល់ឡោះតៈអាឡាមានបំណង។ ចូរដឹងថា ហាឌីសដែលត្រូវបានរាយការណ៍ពី រ៉សូល (ស.អ.វ) និងពីក្រុមសហាបះ (រ.អ) ក៏ដូចជាក្រុមតាប៊ីអីនដែលបានដើរតាមពួកគេដោយសេចក្តីល្អនោះ គឺជួបប្រទះនឹងមូលហេតុចំនួនប្រាំបី៖ ១. ភាពខូចខាតនៃខ្សែសង្វាក់រាយការណ៍ (អ៊ិស្ណាដ)។ ២. ការរាយការណ៍ដោយយកតែអត្ថន័យ មិនមែនយកពាក្យសម្តីដើម។ ៣. ការខ្វះចំណេះដឹងផ្នែកវេយ្យាករណ៍អារ៉ាប់ (អ៊ិអរ៉ាប)។ ៤. ការកែប្រែអក្សរ ឬពាក្យពេចន៍ដោយអចេតនា (ត័ស្ហីហ្វ)។ ៥. ការលុបចោលផ្នែកខ្លះនៃហាឌីស ដែលអត្ថន័យមិនអាចពេញលេញបើគ្មានផ្នែកនោះ។ ៦. អ្នករាយការណ៍ហាឌីសភ្លេចរាយការណ៍ពីមូលហេតុ ឬបរិបទដែលនាំឱ្យមានការថ្លែងហាឌីសនោះ។ ៧. អ្នករាយការណ៍បានឮហាឌីសមិនពេញលេញ។ ៨. ការរាយការណ៍ហាឌីសពីសៀវភៅ ដោយមិនបានជួបផ្ទាល់ជាមួយគ្រូ (អ្នកប្រាជ្ញ)។ មូលហេតុទីមួយ៖ ភាពខូចខាតនៃខ្សែសង្វាក់រាយការណ៍ (អ៊ិស្ណាដ) នេះគឺជាមូលហេតុដែលល្បីល្បាញបំផុតក្នុងចំណោមមនុស្សទូទៅ រហូតដល់ពួកគេយល់ច្រឡំថា ប្រសិនបើខ្សែសង្វាក់រាយការណ៍ (អ៊ិស្ណាដ) ត្រឹមត្រូវ នោះហាឌីសក៏ត្រឹមត្រូវដែរ ប៉ុន្តែការពិតមិនមែនដូច្នោះទេ។ វាអាចកើតឡើងនៅពេលដែលអ្នករាយការណ៍ហាឌីសជាអ្នកដែលមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះល្អ មានសីលធម៌ និងភាពស្មោះត្រង់ ប៉ុន្តែហាឌីសរបស់ពួកគេបែរជាជួបបញ្ហាផ្សេងៗដោយមិនមានចេតនាពីពួកគេ។ ភាពខូចខាតនៃអ៊ិស្ណាដអាចកើតឡើងតាមរយៈ៖ - ការរាយការណ៍បែបមួរហ្សាល់ (ការដាច់ខ្សែសង្វាក់)។ - អ្នករាយការណ៍ខ្លះជាអ្នកបង្កើតការច្នៃប្រឌិតក្នុងសាសនា (ប៊ីដអះ) ឬជាអ្នកដែលគេសង្ស័យថាភូតកុហក ឬខ្វះភាពជឿជាក់ ឬល្ងង់ខ្លៅ។ - អ្នករាយការណ៍មានការលំអៀង (អាសាប៊ីយ៉ះ) ទៅលើសហាបះខ្លះ។ អ្នកដែលល្បីថាមានការលំអៀង ហើយបានរាយការណ៍ហាឌីសលើកតម្កើងអ្នកដែលខ្លួនលំអៀងទៅរកនោះ គឺត្រូវតែសង្ស័យ។ ព្រោះការលំអៀងហួសហេតុអាចជំរុញឱ្យមនុស្សម្នាក់បង្កើតហាឌីស ឬកែប្រែពាក្យពេចន៍។ ដូចអ្វីដែលក្រុមស៊ីអះបានធ្វើ ដោយពួកគេបានបង្កើតហាឌីសជាច្រើនដើម្បីលើកតម្កើងអាលី (រ.អ) ដែលអ្នកប្រាជ្ញស៊ុននីបដិសេធ។ ដូចគ្នានេះដែរ ក្រុមមូអ្តៈហ្ស៊ីឡះ បានព្យាយាមកែប្រែហាឌីស និងព្យាយាមកែប្រែគម្ពីរគួរអាន ប៉ុន្តែពួកគេមិនអាចធ្វើបានក្នុងគម្ពីរគួរអានដោយសារការឯកភាពគ្នារបស់ប្រជាជាតិឥស្លាម។ មូលហេតុទីពីរ៖ ការរាយការណ៍ដោយយកតែអត្ថន័យ មិនមែនយកពាក្យសម្តីដើម នេះគឺជាចំណុចដែលងាយនឹងមានការយល់ច្រឡំខ្លាំងបំផុត។ អ្នករាយការណ៍ហាឌីសភាគច្រើនមិនបានរក្សាពាក្យសម្តីដើមរបស់ រ៉សូល (ស.អ.វ) ទេ ប៉ុន្តែពួកគេរាយការណ៍តាមអត្ថន័យដែលពួកគេយល់ដោយប្រើពាក្យផ្សេង។ ហេតុនេះហើយបានជាយើងឃើញហាឌីសតែមួយដែលមានអត្ថន័យដូចគ្នា ត្រូវបានរាយការណ៍ដោយពាក្យសម្តីខុសៗគ្នា។ បញ្ហាកើតឡើងនៅពេលដែលអ្នករាយការណ៍យល់អត្ថន័យខុសពីអ្វីដែល រ៉សូល (ស.អ.វ) ចង់បាន ហើយនៅពេលពួកគេបកស្រាយតាមការយល់ឃើញរបស់ខ្លួន វាក៏ក្លាយជាការរាយការណ៍ផ្ទុយពីអ្វីដែលបានឮដោយអចេតនា។ ព្រោះពាក្យមួយអាចមានន័យច្រើនយ៉ាង ឬជាពាក្យដែលមានន័យផ្ទុយគ្នា។ រ៉សូល (ស.អ.វ) បានដឹងថាបញ្ហានេះនឹងកើតឡើងនៅពេលក្រោយ ទើបលោកបានព្រមានថា៖ «សូមអល់ឡោះប្រទានពរដល់អ្នកដែលបានឮពាក្យសម្តីរបស់ខ្ញុំ ហើយចងចាំវា រួចរាយការណ៍បន្តដូចអ្វីដែលខ្លួនបានឮ។ ព្រោះអ្នកដែលទទួលបានការរាយការណ៍បន្ត អាចយល់បានជ្រៅជ្រះជាងអ្នកដែលបានឮផ្ទាល់»។

ជំពូកទីប្រាំមួយ៖ ស្តីពីការខ្វែងគំនិតគ្នាដែលកើតឡើងដោយសារការធ្វើអ៊ីជទីហាដ (ការវិនិច្ឆ័យ) និងការធ្វើគីយ៉ាស (ការប្រៀបធៀប) ប្រភេទនេះកើតឡើងតែក្នុងករណីដែលគ្មានអត្ថបទច្បាស់លាស់ពីគម្ពីរគួរអាន ឬហាឌីសប៉ុណ្ណោះ។ នៅពេលនោះ អ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ (អ្នកជំនាញនីតិសាស្ត្រឥស្លាម) ត្រូវងាកទៅប្រើប្រាស់ការធ្វើគីយ៉ាស និងការពិចារណាដូចដែលកវីបានពោលថា៖ «នៅពេលដែលអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍រកមិនឃើញអត្ថបទច្បាស់លាស់ នោះគាត់នឹងត្រូវតែពឹងផ្អែកលើការធ្វើគីយ៉ាសដោយជៀសមិនរួច»។ ការខ្វែងគំនិតគ្នាដែលកើតឡើងក្នុងជំពូកនេះមានពីរប្រភេទ៖ ប្រភេទទីមួយ៖ ការខ្វែងគំនិតគ្នារវាងអ្នកដែលបដិសេធការធ្វើអ៊ីជទីហាដ និងការធ្វើគីយ៉ាស ជាមួយនឹងអ្នកដែលទទួលស្គាល់វា។ ប្រភេទទីពីរ៖ ការខ្វែងគំនិតគ្នាដែលកើតឡើងរវាងអ្នកដែលប្រើប្រាស់ការធ្វើគីយ៉ាសដូចគ្នា ក្នុងការវិនិច្ឆ័យរបស់ពួកគេ ដូចជាការខ្វែងគំនិតគ្នារវាងក្រុមម៉ាលីគី ក្រុមស្ហាហ្វីអី និងក្រុមហាន់ណាហ្វី។ ហេតុនេះហើយ ទើបបណ្តាលឱ្យមានការខ្វែងគំនិតគ្នាជាច្រើនប្រភេទយ៉ាងធំធេង។ ជំពូកនេះមានភាពល្បីល្បាញខ្លាំងពេក រហូតដល់យើងមិនចាំបាច់ពន្យល់ឱ្យវែងឆ្ងាយឡើយ។

ជំពូកទីប្រាំពីរ៖ ស្តីពីការខ្វែងគំនិតគ្នាដែលកើតឡើងដោយសារការលុបចោលបទបញ្ញត្តិ (អាន់-ណាសខ៍) ការខ្វែងគំនិតគ្នាដែលកើតឡើងក្នុងប្រភេទនេះ ត្រូវបានបែងចែកជាពីរប្រភេទ៖ ប្រភេទទីមួយ៖ ការខ្វែងគំនិតគ្នារវាងអ្នកដែលបដិសេធការលុបចោលបទបញ្ញត្តិ (ណាសខ៍) និងអ្នកដែលទទួលស្គាល់វា។ ការទទួលស្គាល់ថាមានការលុបចោលបទបញ្ញត្តិ គឺជាទស្សនៈដ៏ត្រឹមត្រូវ ហើយប្រជាជនស៊ុននីយ៍ទាំងអស់សុទ្ធតែទទួលស្គាល់វា។ ចំណែកអ្នកដែលជំទាស់ក្នុងរឿងនេះ គឺជាអ្នកដែលមិនចាំបាច់ត្រូវយកចិត្តទុកដាក់ចំពោះទស្សនៈរបស់ពួកគេឡើយ ពីព្រោះវាប្រៀបដូចជាការបដិសេធទៅលើរឿងដែលចាំបាច់ត្រូវតែមាន និងការបដិសេធទៅលើអ្វីដែលឃើញជាក់ស្តែង។ ប្រភេទទីពីរ៖ ការខ្វែងគំនិតគ្នារវាងអ្នកដែលយល់ស្របថាមានការលុបចោលបទបញ្ញត្តិ។ ប្រភេទទីពីរនេះត្រូវបានបែងចែកជាបីផ្នែក៖ ផ្នែកទីមួយ៖ ការខ្វែងគំនិតគ្នារបស់ពួកគេទៅលើដំណឹង (អាល់-អាក់បារ) ថាតើវាអាចមានការលុបចោលបទបញ្ញត្តិដូចទៅនឹងការបញ្ជា និងការហាមឃាត់ដែរឬទេ? ផ្នែកទីពីរ៖ ការខ្វែងគំនិតគ្នារបស់ពួកគេថាតើ ស៊ូណាន់ អាចលុបចោលបទបញ្ញត្តិនៃគម្ពីរគួរអានបានដែរឬទេ? ផ្នែកទីបី៖ ការខ្វែងគំនិតគ្នារបស់ពួកគេទៅលើរឿងរ៉ាវមួយចំនួននៅក្នុងគម្ពីរគួរអាន និងហាឌីស ដែលអ្នកខ្លះយល់ថាវាត្រូវបានលុបចោល ហើយអ្នកខ្លះទៀតយល់ថាវាមិនត្រូវបានលុបចោលនោះទេ។

ជំពូកទីប្រាំបី៖ ស្តីពីការខ្វែងគំនិតគ្នាដែលកើតឡើងដោយសារការអនុញ្ញាត (ពីអល់ឡោះ) ការខ្វែងគំនិតគ្នានៃប្រភេទនេះ កើតឡើងដោយសាររឿងរ៉ាវនានាដែលអល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បានពង្រីកភាពងាយស្រួលដល់បាវបម្រើរបស់ទ្រង់ ហើយបានអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេតាមរយៈសម្តីរបស់ព្យាការីរបស់ទ្រង់ (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខសាន្តដល់លោក)។ ឧទាហរណ៍ដូចជា ការខ្វែងគំនិតគ្នារបស់មនុស្សម្នាអំពីរបៀបនៃការអំពាវនាវសឡាត (អាហ្សាន), ការថ្លែងតាក់ប៊ីរលើសព (ចាន់ណាហ្សាហ៍), ការថ្លែងតាក់ប៊ីរនៅថ្ងៃតាសរីក, របៀបនៃការអានគម្ពីរគួរអានទាំងប្រាំពីរ (គីរ៉ាអាត) និងអ្វីៗផ្សេងទៀតដែលស្រដៀងនឹងនេះ។ ទាំងនេះគឺជាមូលហេតុនៃការខ្វែងគំនិតគ្នាដែលកើតឡើងក្នុងចំណោមប្រជាជាតិឥស្លាម ដែលខ្ញុំបានចង្អុលបង្ហាញ និងណែនាំដល់អ្នកអានសៀវភៅរបស់ខ្ញុំនេះឱ្យបានជ្រាប។ សៀវភៅនេះ ទោះបីជាមានទំហំតូច និងមានកម្រាស់ស្តើងក៏ដោយ ក៏វាមានការដាស់តឿនអំពីចំណុចសំខាន់ៗជាច្រើន ដែលការស្តាប់វាពិតជាមានប្រយោជន៍ ហើយវាមានទីតាំងដ៏ផ្អែមល្ហែមនៅក្នុងចិត្តរបស់អ្នកដែលមានបញ្ញា។ ខ្ញុំសូមអភ័យទោសចំពោះអល់ឡោះ ប្រសិនបើមានកំហុសឆ្គងណាមួយបានកើតឡើង ហើយខ្ញុំសូមអង្វរទ្រង់ឱ្យជួយសម្រួលដល់កិច្ចការដែលទ្រង់បានបង្គាប់ឱ្យគោរពប្រតិបត្តិ។ សូមអល់ឡោះប្រទានពរដល់មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) និងក្រុមគ្រួសាររបស់លោក ហើយសូមប្រទានសេចក្តីសុខសាន្តដ៏ប្រសើរបំផុត។ សៀវភៅនេះត្រូវបានបញ្ចប់ដោយការសរសើរដល់អល់ឡោះ និងដោយជំនួយដ៏ល្អរបស់ទ្រង់។