ពាក្យសម្តីដ៏ត្រឹមត្រូវក្នុងការពន្យល់កិតាបទូហ៊ីត

សេចក្តីផ្តើមរបស់អ្នកនិពន្ធ ដោយព្រះនាមនៃអល់ឡោះដ៏មេត្តាប្រណីបំផុត ដ៏មហាសប្បុរសបំផុត។ យើងសូមសុំជំនួយពីទ្រង់ ហើយយើងសូមផ្ញើជីវិតលើទ្រង់។ ឱអល់ឡោះ! សូមទ្រង់បង្ហាញយើងនូវសេចក្តីពិតថាជាសេចក្តីពិត ហើយសូមប្រទានពរឱ្យយើងបានដើរតាមវា។ សូមទ្រង់បង្ហាញយើងនូវសេចក្តីមិនពិតថាជាសេចក្តីមិនពិត ហើយសូមប្រទានពរឱ្យយើងបានជៀសវាងពីវា។ ការសរសើរទាំងឡាយគឺជារបស់អល់ឡោះ ចំពោះព្រះអង្គផ្ទាល់ និងចំពោះគុណលក្ខណៈដ៏ល្អប្រពៃរបស់ទ្រង់។ ការដឹងគុណគឺជារបស់ទ្រង់ ចំពោះព្រះគុណ សេចក្តីសប្បុរស ការប្រទាន និងអំណោយទានរបស់ទ្រង់។ សូមការសរសើរ និងសេចក្តីសុខសាន្តកើតមានដល់បាវបម្រើ និងរ៉សូលរបស់ទ្រង់ ដែលត្រូវបានបញ្ជូនមកជាមួយនឹងសាសនាដ៏រឹងមាំ និងគម្ពីរដ៏ច្បាស់លាស់ គឺលោកម្ចាស់របស់យើង អ្នកដឹកនាំរបស់យើង និងព្យាការីរបស់យើង គឺមូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ជាព្យាការីដ៏ស្មោះត្រង់ និងដល់ក្រុមគ្រួសាររបស់លោក ក៏ដូចជាសហាបះរបស់លោក ដែលជាអ្នកដឹកនាំដ៏ត្រឹមត្រូវ និងជាអ្នកដែលទទួលបានការណែនាំ។ បន្ទាប់ពីនោះមក នេះគឺជាកំណត់ត្រាមួយដែលមានចំណងជើងថា «អាល់-កៅលូ សាទីត» (អាល់-Qawl as-Sadid) ស្តីអំពីបញ្ហាមួយចំនួន...

បញ្ហានៃការធ្វើអ៊ីជទីហាត (ការវិនិច្ឆ័យបញ្ហាដោយអ្នកប្រាជ្ញ) និងការធ្វើតាក់លីដ (ការអនុវត្តតាមមតិរបស់អ្នកប្រាជ្ញ)

នៅក្នុងអត្ថបទនេះ ខ្ញុំសូមលើកយកមកបង្ហាញនូវអ្វីដែលខ្ញុំបានចងចាំ ទាក់ទងនឹងបញ្ហាមួយចំនួននៃ «អ៊ិជតិហាដ» (ការវិនិច្ឆ័យបញ្ហាដោយអ្នកប្រាជ្ញ) និង «តាក់លីដ» (ការអនុវត្តតាមមតិរបស់អ្នកប្រាជ្ញ) ក៏ដូចជាការដែលអ្នកអនុវត្តតាម (មុកុលលីដ) ដើរតាមអ៊ីម៉ាំម្នាក់ ដែលមានមតិផ្ទុយពីមតិរបស់អ៊ីម៉ាំដែលខ្លួនកំពុងអនុវត្តតាមនោះ មិនថាដោយសារការវិនិច្ឆ័យ (អ៊ិជតិហាដ) ឬដោយសារការអនុវត្តតាម (តាក់លីដ) និងអ្វីៗដែលពាក់ព័ន្ធនឹងបញ្ហានេះ។ ខ្ញុំមិនបានតាំងខ្លួនជាអ្នកស្រាវជ្រាវលម្អិតលើរឿងនេះឡើយ ប៉ុន្តែខ្ញុំគ្រាន់តែបានកត់ត្រាទុកនូវអ្វីដែលបានផុសឡើងក្នុងគំនិតដ៏សាមញ្ញរបស់ខ្ញុំនៅពេលនេះ ដោយមិនបានត្រឡប់ទៅពិនិត្យមើលឯកសារយោងអ្វីឡើយ។ វាគ្រាន់តែជាចំណេះដឹងតិចតួច និងជាផ្នែកមួយដ៏តូចនៃបញ្ហាជាច្រើនប៉ុណ្ណោះ។ ខ្ញុំសូមចាប់ផ្តើមដោយសុំជំនួយពីអល់ឡោះ។ ការបកស្រាយអំពីបញ្ហាទាំងនេះ ត្រូវបានបែងចែកជាជំពូកៗ៖

ជំពូកទីមួយ ចូរដឹងថា អល់ឡោះ តាអាឡា មិនបានតម្រូវឱ្យបាវបម្រើរបស់ទ្រង់ម្នាក់ណាម្នាក់ត្រូវតែជាអ្នកកាន់តាមមហ្សហាប់ហានាហ្វី, ម៉ាលីគី, សាហ្វីអី ឬហាន់បាលីនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែទ្រង់បានតម្រូវឱ្យពួកគេមានជំនឿទៅលើអ្វីដែលព្រះអង្គបានបញ្ជូនព្យាការីមូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ﷺ មកជាមួយ ហើយឱ្យប្រតិបត្តិទៅតាមច្បាប់ (ស៊ារីអា) របស់ទ្រង់។ ប៉ុន្តែការប្រតិបត្តិទៅតាមច្បាប់នោះ គឺអាស្រ័យទៅលើការដឹង និងការយល់ដឹងអំពីច្បាប់ទាំងនោះ ដែលវាមានវិធីសាស្ត្រផ្សេងៗគ្នា។ ចំពោះអ្វីដែលជាចំណេះដឹងទូទៅ ដែលទាំងមនុស្សទូទៅ និងអ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវត្រូវតែដឹងដូចគ្នា ឧទាហរណ៍៖ ការដឹងអំពីកាតព្វកិច្ចសឡាត, ហ្សាកាត់, ការស៊ូអុំ (ការតមអាហារ), ហជ្ជ និងការធ្វើវូឌូ (ការលាងសម្អាតខ្លួន) ជាទូទៅ ក៏ដូចជាការដឹងអំពីភាពហារ៉ាម (ការហាមឃាត់) នៃការធ្វើសាហ៊ីណា (ការរួមភេទខុសច្បាប់), ការផឹកស្រា, ការរួមភេទរវាងបុរសនិងបុរស, ការសម្លាប់ជីវិត និងអ្វីៗផ្សេងទៀតដែលត្រូវបានដឹងជាទូទៅនៅក្នុងសាសនាដោយមិនអាចប្រកែកបាននោះ គឺមិនចាំបាច់ត្រូវរង់ចាំតាមអ្នកប្រាជ្ញមូជតាហ៊ីដ (អ្នកបកស្រាយច្បាប់) ឬមហ្សហាប់ណាមួយឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ មូស្លីមគ្រប់រូបមានកាតព្វកិច្ចត្រូវតែជឿជាក់លើរឿងទាំងនោះ។ អ្នកដែលរស់នៅក្នុងសម័យកាលដំបូង ភាពច្បាស់លាស់នៃរឿងទាំងនេះគឺមិនមានអ្វីត្រូវលាក់បាំងឡើយ។ ចំណែកអ្នកដែលរស់នៅក្នុងសម័យកាលក្រោយៗមកទៀត ការទទួលបានចំណេះដឹងទាំងនេះគឺជារឿងចាំបាច់តាមរយៈការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជម៉ា), ការរាយការណ៍តៗគ្នា (តាវ៉ាទូ), ការស្ដាប់ឮខគម្ពីរអាល់គួរអាន និងស៊ូណាន់ (ហាឌីសដ៏ថ្លៃថ្លា) ដែលត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងទូលំទូលាយ និងបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់លាស់សម្រាប់អ្នកដែលបានទទួលដំណឹងទាំងនោះ។ ចំណែកឯអ្វីដែលមិនអាចទទួលបានចំណេះដឹងនោះ ក្រៅពីការពិចារណា និងការស្វែងរកភស្តុតាង (អ៊ីស្ត៊ីត្លាល) នោះ៖ អ្នកណាដែលមានសមត្ថភាពអាចធ្វើវាបាន ដោយសារមានឧបករណ៍គ្រប់គ្រាន់ នោះគេមានកាតព្វកិច្ចត្រូវធ្វើវា ដូចជាក្រុមអ៊ីម៉ាំមូជតាហ៊ីដទាំងឡាយ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេទាំងអស់គ្នា)។ ចំណែកអ្នកដែលគ្មានសមត្ថភាពធ្វើវាបាន គឺមានកាតព្វកិច្ចត្រូវតាម (តាក់លីដ) អ្នកដែលណែនាំគេទៅរកអ្វីដែលគេត្រូវបានតម្រូវឱ្យធ្វើ ដែលជាអ្នកមានចំណេះដឹង មានសមត្ថភាពវិភាគ និងមានភាពសុចរិត។ ហើយកាតព្វកិច្ចក្នុងការស្វែងរក និងវិភាគត្រូវបានដកចេញពីអ្នកដែលគ្មានសមត្ថភាព ដោយសារតែភាពខ្សោយរបស់គេ យោងទៅតាមព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ ﴿អល់ឡោះមិនតម្រូវឱ្យព្រលឹងណាមួយលើសពីសមត្ថភាពរបស់វាឡើយ﴾ និងព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់ដែលថា៖ ﴿ចូរអ្នកសួរទៅកាន់អ្នកដែលមានចំណេះដឹង ប្រសិនបើអ្នកមិនដឹង﴾។ ហើយនេះគឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះក្នុងការអនុញ្ញាតឱ្យមានការធ្វើតាក់លីដ (ការតាមអ្នកប្រាជ្ញ) ដូចដែលអ្នកប្រាជ្ញដ៏ឆ្នើម កាល់ អ៊ីបនូ ហុលហាំម៉ាម បានចង្អុលបង្ហាញនៅក្នុងសៀវភៅ «អាត់តាហ្ស៊ីរ»។

ជំពូក នៅពេលអ្នកបានដឹងនូវអ្វីដែលបានរៀបរាប់មកនេះ ចូរអ្នកជ្រាបថា អ៊ីម៉ាំអាប៊ូហានីហ្វាហ៍, អ៊ីម៉ាំម៉ាលីក, អ៊ីម៉ាំអាស៊ហ្វៃអី និងអ៊ីម៉ាំអាហ៍ម៉ាដ ប៊ីន មូហាំម៉ាដ ប៊ីន ហាន់បាល (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកលោកទាំងអស់គ្នា) សុទ្ធសឹងតែជាអ្នកប្រាជ្ញដែលត្រូវសួរនាំសម្រាប់អ្នកដែលមិនទាន់ឈានដល់កម្រិតនៃការវិភាគ និងការស្វែងរកភស្តុតាង (អ៊ីជទីហាត)។ ដូច្នេះ ប្រសិនបើអ្នកដើរតាម (មូកាល់លីដ) ម្នាក់ បានប្រតិបត្តិការសម្អាតខ្លួន (តូហារ៉ោះ) ឬការសឡាតរបស់គាត់ ឬកិច្ចការណាមួយដែលជាកាតព្វកិច្ច ដោយយោងតាមទស្សនៈរបស់អ៊ីម៉ាំណាម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកលោក ដោយការធ្វើតាកលីដ (ដើរតាម) ចំពោះលោកក្នុងរឿងនោះ ឬប្រសិនបើទស្សនៈរបស់គាត់ស្របនឹងទស្សនៈរបស់អ៊ីម៉ាំនោះ ទោះបីជាគាត់មិនបានដឹងនៅពេលប្រតិបត្តិ ប៉ុន្តែបានធ្វើតាកលីដក្រោយពីបានប្រតិបត្តិរួចរាល់តាមអ្វីដែលបានបង្ហាញច្បាស់ដល់ខ្ញុំក្នុងបញ្ហានេះ ដូចដែលបានបញ្ជាក់ដោយអ្វីដែលត្រូវបានលើកយកមកធ្វើជាភស្តុតាងក្នុងបញ្ហានេះបន្ទាប់ពីនេះ នោះគាត់បានបំពេញកាតព្វកិច្ចរបស់គាត់រួចហើយ។ ហើយគ្មាននរណាម្នាក់ដែលមានកម្រិតស្មើនឹងគាត់ មានសិទ្ធិធ្វើតាកលីដចំពោះគាត់ (អ្នកដើរតាមនោះ) ឡើយ។ ខ្ញុំសូមបញ្ជាក់ថា សូម្បីតែអ្នកដែលជាមូជតាហ៊ីដ (អ្នកប្រាជ្ញវិភាគ) ក៏គ្មានសិទ្ធិជំទាស់នឹងគាត់ដែរ ដូចដែលបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់នៅក្នុងសៀវភៅជាច្រើនរបស់យើង ដែលនិពន្ធដោយ សដ្រុល សាហ៊ីដ ហ៊ូសាមុឌីន និងអ្នកដទៃទៀត ពីក្នុងចំណោមសៀវភៅមហ្សហាបដែលគួរឱ្យទុកចិត្ត ដូចជាសៀវភៅ «អាត់តាចនីស» និង «អាល់ម៉ាហ្ស៊ីដ» របស់ សៃឃុលអ៊ីស្លាម ប៊ូហានុឌីន អ្នកនិពន្ធសៀវភៅ «អាល់ហ៊ីដាយ៉ាហ៍» ដូចដែលខ្ញុំបានចម្លងដោយដៃរបស់ខ្ញុំផ្ទាល់ពីសៀវភៅទាំងនោះក្នុងកន្លែងដែលសមស្រប។ នៅពេលដែលរឿងនេះត្រូវបានបញ្ជាក់ហើយ នោះអ្នកដើរតាមមហ្សហាបហានីហ្វាហ៍, ម៉ាលីគី ឬស៊ហ្វៃអី មិនមានសិទ្ធិបដិសេធមិនធ្វើតាម (ម៉ាក់មូម) អ៊ីម៉ាំដែលខុសពីមហ្សហាបរបស់ខ្លួនឡើយ ហើយក៏មិនមានសិទ្ធិលើកហេតុផលថា៖ «នៅពេលដែលខ្ញុំធ្វើតាកលីដចំពោះអ៊ីម៉ាំស៊ហ្វៃអី ឬអ៊ីម៉ាំអាប៊ូហានីហ្វាហ៍ នោះវាបានក្លាយជាកាតព្វកិច្ចលើខ្ញុំក្នុងការកាត់សេចក្តីថា អ្វីដែលខុសពីការវិភាគរបស់អ៊ីម៉ាំខ្ញុំគឺខុសឆ្គង» នោះទេ។ ព្រោះយើងនិយាយថា ការធ្វើតាកលីដត្រូវបានអនុញ្ញាតត្រឹមតែតាមកម្រិតនៃភាពចាំបាច់ប៉ុណ្ណោះ ហើយភាពចាំបាច់នោះត្រូវបានដោះស្រាយដោយការធ្វើតាកលីដរបស់អ្នកចំពោះអ៊ីម៉ាំក្នុងប្រតិបត្តិការរបស់អ្នក និងរបៀបរបបរបស់វាប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯការកាត់សេចក្តីថាអ្វីដែលខុសពីអ៊ីម៉ាំរបស់ខ្លួនគឺខុសឆ្គងនោះ វាមិនមែនជាកិច្ចការរបស់អ្នកឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ វាជាការពិភាក្សារបស់មូជតាហ៊ីដដែលអ្នកបានធ្វើតាកលីដតាម។ ចំណែកឯអ្នក និងអ្នកដែលមានកម្រិតស្មើនឹងអ្នកក្នុងចំណោមអ្នកដើរតាម គឺទស្សនៈរបស់មូជតាហ៊ីដគ្រប់រូបចំពោះអ្នកគឺស្មើគ្នា ព្រោះការជ្រើសរើសដោយផ្អែកលើភស្តុតាងមិនមែនជាតួនាទីរបស់អ្នកឡើយ។ ប្រសិនបើអ្នកស្ថិតក្នុងកម្រិតរបស់ពួកគេ នោះអ្នកត្រូវតែធ្វើការវិភាគ (អ៊ីជទីហាត) ហើយការធ្វើតាកលីដនឹងត្រូវលុបចោល។ ប៉ុន្តែសម្រាប់ការប្រតិបត្តិឱ្យបានត្រឹមត្រូវ គឺត្រូវតែមានមូលដ្ឋាន ហើយអ្នកបានផ្អែកលើអ៊ីម៉ាំរបស់អ្នក (ដែលជាអ៊ីម៉ាំដ៏ប្រសើរ) ហើយអ្នកដទៃទៀតក៏បានផ្អែកលើអ៊ីម៉ាំរបស់គាត់ក្នុងប្រតិបត្តិការរបស់គាត់ ដែលស្មើនឹងអ៊ីម៉ាំរបស់អ្នក ឬខ្ពស់ជាងនេះ ដូច្នេះអ្នកមិនអាចកាត់សេចក្តីលើប្រតិបត្តិការរបស់គាត់ថាខុសឆ្គងបានឡើយ។ ដូច្នេះ នៅពេលដែលអ្នកបដិសេធមិនធ្វើតាមគាត់ អ្នកគ្រាន់តែជាអ្នកប្រតិបត្តិដោយការរើសអើង (តាស៊ុប) សុទ្ធសាធប៉ុណ្ណោះ។ អ្នកប្រាជ្ញរបស់យើង និងអ្នកប្រាជ្ញនៃមហ្សហាបដទៃទៀត បានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់អំពីភាពហារ៉ាម (ហាមឃាត់) នៃការរើសអើង និងការលើកតម្កើងភាពម៉ឺងម៉ាត់ក្នុងមហ្សហាប។ អត្ថន័យនៃភាពម៉ឺងម៉ាត់គឺ ការប្រកាន់ខ្ជាប់នូវអ្វីដែលបានបង្ហាញច្បាស់ដល់មូជតាហ៊ីដតាមរយៈភស្តុតាង ហើយរឿងនេះគឺសម្រាប់តែមូជតាហ៊ីដផ្ទាល់ ឬអ្នកដែលជាអ្នកវិភាគដែលយកតាមទស្សនៈរបស់លោកប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកការរើសអើង (តាស៊ុប) គឺការលំអៀងទៅតាមចំណង់ចំណូលចិត្តដើម្បីការពារមហ្សហាប និងការប្រព្រឹត្តចំពោះអ៊ីម៉ាំដទៃទៀត និងអ្នកដើរតាមរបស់លោកដោយការមើលងាយ។ នៅក្នុងសៀវភៅ «ចាវ៉ាហ៊ីរុលហ្វាតាវ៉ា» និងសៀវភៅដទៃទៀតរបស់អ្នកប្រាជ្ញយើង បានបញ្ជាក់ថា អ៊ីម៉ាំអាស៊ហ្វៃអី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) មិនមានការរើសអើងចំពោះអ៊ីម៉ាំរបស់យើងឡើយ។ សម្តេចសហាបះ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងពួកលោក) តែងតែធ្វើតាមគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយក៏ដូចជាអ្នកជំនាន់តាប៊ីអីនផងដែរ ដែលក្នុងចំណោមពួកគេមានមូជតាហ៊ីដ ហើយមិនមានការរាយការណ៍ណាមួយពីអ្នកជំនាន់មុន (សាឡាហ្វ) ថាពួកគេមិនយល់ព្រមធ្វើតាមអ្នកដែលខុសពីទស្សនៈរបស់ពួកគេក្នុងបញ្ហាមួយចំនួន ទោះបីជាក្នុងបញ្ហាសម្អាតខ្លួន ឬការសឡាតក៏ដោយ។ ផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេធ្វើតាមគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយខ្លះទៀតបានគោរពស្រឡាញ់គ្នាទៅវិញទៅមក រហូតដល់អ៊ីម៉ាំអាស៊ហ្វៃអី បានបញ្ជូនគេឱ្យទៅសុំអាវរបស់អ៊ីម៉ាំអាហ៍ម៉ាដ ប៊ីន ហាន់បាល ពីទីក្រុងបាកដាដ ដើម្បីយកមកលាងទឹកហើយផឹក ដើម្បីជាការសុំពរជ័យក្នុងពេលដែលលោកឈឺ ដូចដែលខ្ញុំបានឃើញកត់ត្រាក្នុងសៀវភៅ «ម៉ាណាក៊ីប អាហ៍ម៉ាដ»។ ពួកគេប្រព្រឹត្តចំពោះគ្នាទៅវិញទៅមកដូចដែលបានដឹងពីជីវប្រវត្តិរបស់ពួកគេ។ ហើយកុំទៅចាប់អារម្មណ៍នឹងអ្វីដែលអ្នកដែលគ្មានចំណេះដឹងបានលើកយកមកនិយាយថា៖ «ភាពខុសគ្នារវាងពួកគេកាលពីមុនមិនមែនដូចសភាពនៃមហ្សហាបនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះទេ» ព្រោះយើងបានបញ្ជាក់រួចហើយថា រឿងនោះមិនមែនជាឧបសគ្គឡើយ ព្រោះពួកគេទាំងអស់គ្នាស្វែងរកសច្ចធម៌ក្នុងកម្រិតស្មើគ្នា ហើយការវិភាគរបស់ពួកគេម្នាក់ៗអាចមានកំហុសដូចអ្នកដទៃដែរ បន្ទាប់ពីទទួលស្គាល់ថាពួកគេបានឈានដល់កម្រិតនៃការវិភាគ ទោះបីជាមានកម្រិតខុសគ្នាក៏ដោយ។ ប្រសិនបើអ្នកសួរថា៖ អ៊ីម៉ាំ ហាហ្វីហ្សុឌីន អាន់ណាសាហ្វី អ្នកនិពន្ធសៀវភៅ «អាល់កានហ្ស៍» និង «អាល់កាហ្វី» បានចម្លងពីអ្នកប្រាជ្ញជំនាន់មុនថា៖ «នៅពេលដែលយើងត្រូវបានសួរអំពីអ្វីដែលយើងបានជ្រើសរើសក្នុងបញ្ហាបុត្រ (ហ្វូរូអ៍) យើងឆ្លើយថា អ្វីដែលយើងបានជ្រើសរើសគឺត្រឹមត្រូវដែលអាចមានកំហុស ហើយអ្វីដែលអ្នកដទៃបានជ្រើសរើសគឺខុសឆ្គងដែលអាចមានភាពត្រឹមត្រូវ»។ នេះតម្រូវឱ្យអ្នកដើរតាមមិនអាចធ្វើតាមអ៊ីម៉ាំដែលយល់ថាទស្សនៈរបស់អ៊ីម៉ាំខ្លួនគឺខុសឆ្គង ហើយអ្វីដែលខ្លួនធ្វើតាកលីដតាមគឺត្រឹមត្រូវ។ យើងឆ្លើយថា៖ អត្ថន័យនៃរឿងនេះគឺការបញ្ជាក់ថា អ្វីដែលអ៊ីម៉ាំរបស់យើងបានជ្រើសរើសគឺត្រឹមត្រូវចំពោះពួកគេ ប៉ុន្តែអាចមានកំហុស ព្រោះមូជតាហ៊ីដម្នាក់ៗអាចត្រូវ ឬខុសក្នុងការពិត។ ចំណែកឯការមើលឃើញរបស់យើង គឺលោកត្រឹមត្រូវក្នុងការវិភាគរបស់លោក ហើយនេះគឺជាអត្ថន័យនៃអ្វីដែលត្រូវបានរាយការណ៍ថា «មូជតាហ៊ីដម្នាក់ៗគឺត្រឹមត្រូវ» មិនមែនមានន័យថា សច្ចធម៌មានច្រើននោះទេ។ ហើយគួរតែយល់ថា មូជតាហ៊ីដមានសិទ្ធិកាត់សេចក្តីដោយការសន្និដ្ឋាន (ហ្សាន់) មិនមែនដោយភាពប្រាកដប្រជា (កាត់អី) ថាការវិភាគរបស់អ្នកដទៃគឺខុសឆ្គងនោះទេ។ ចំណែកមូជតាហ៊ីដដែលខុសនោះ គឺលោកត្រឹមត្រូវក្នុងការប្រតិបត្តិតាមការវិភាគរបស់លោកផ្ទាល់ មិនមែនខុសឆ្គងក្នុងរឿងនោះទេ ទោះបីជាការវិភាគរបស់លោកត្រូវបានអ្នកដទៃកាត់សេចក្តីថាខុសក៏ដោយ ព្រោះលោកត្រូវបានបញ្ជាឱ្យធ្វើតាមការវិភាគរបស់លោកផ្ទាល់។ អ៊ីម៉ាំ ហ្វាករុលអ៊ីស្លាម អាលី ប៊ីន មូហាំម៉ាដ អាល់បាហ្សដាវី បានមានប្រសាសន៍ក្នុងសៀវភៅ «ស៊ើរហ៍ អាល់ចាមីអ៍ អាល់សាហ្គីរ» ក្នុងបញ្ហានៃការស្វែងរកទិសគីប្លះក្នុងយប់ងងឹតថា៖ «នេះគឺជាភស្តុតាងពីអ្នកប្រាជ្ញរបស់យើងថា ពួកគេមិនបាននិយាយថា មូជតាហ៊ីដម្នាក់ៗសុទ្ធតែត្រឹមត្រូវនោះទេ ផ្ទុយពីក្រុមមូអ៍តាហ្ស៊ីឡាហ៍ ព្រោះអ្នកណាដែលសន្មតរឿងនេះលើពួកគេ គឺគេបាននិយាយកុហកលើពួកគេ»។ ខ្ញុំសូមបញ្ជាក់ថា៖ អ្នកខ្លះយល់ថា សច្ចធម៌មានច្រើនក្នុងបញ្ហាមួយ ហើយវាគឺជាអ្វីដែលការវិភាគរបស់មូជតាហ៊ីដម្នាក់ៗបានឈានទៅដល់។ ប៉ុន្តែយើងមិននិយាយបែបនោះទេ ផ្ទុយទៅវិញ អត្ថន័យគឺលោកត្រឹមត្រូវក្នុងការវិភាគរបស់លោក ហើយសច្ចធម៌នៅចំពោះអល់ឡោះគឺមានតែមួយ។ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលភស្តុតាងបានបង្ហាញដល់ពួកគេនូវច្បាប់ណាមួយ នោះពួកគេត្រូវតែធ្វើតាមភស្តុតាង ហើយភាពចាំបាច់នៃការធ្វើតាមគឺការទទួលស្គាល់ថាវាត្រឹមត្រូវ បើមិនដូច្នេះទេ សាសនាមិនបញ្ជាឱ្យធ្វើតាមអ្វីដែលខុសឆ្គងឡើយ។ សរុបមក អ្វីដែលអ៊ីម៉ាំរបស់យើង និងអ្នកដែលយកតាមទស្សនៈរបស់ពួកគេពីអ្នកប្រាជ្ញធំៗជំនាន់មុន និងជំនាន់ក្រោយចង់មានន័យនោះ គឺប្រសិនបើពួកគេត្រូវបានសួរ ពួកគេនឹងឆ្លើយដូចដែលបានរៀបរាប់។ នេះបង្ហាញឱ្យឃើញតាមរយៈការប្រើពាក្យថា «ប្រសិនបើយើងត្រូវបានសួរ» និង «អំពីអ្វីដែលយើងបានជ្រើសរើស»។ នេះមិនមែនមានន័យថា អ្នកដើរតាមម្នាក់ៗត្រូវតែមានជំនឿបែបនេះក្នុងអ្វីដែលខ្លួនធ្វើតាកលីដនោះទេ ព្រោះនោះគឺជាការធ្វើតាកលីដក្នុងរឿងដែលមិនចាំបាច់ ហើយវាត្រូវបានហាមឃាត់។ ការធ្វើតាកលីដត្រូវបានអនុញ្ញាតត្រឹមតែភាពចាំបាច់ប៉ុណ្ណោះ ហើយភាពចាំបាច់គឺការប្រតិបត្តិ ដូច្នេះត្រូវតែធ្វើតាកលីដក្នុងរបៀបរបបនៃការប្រតិបត្តិ។ ចំណែកការជឿថាអ្វីដែលខ្លួនធ្វើតាកលីដគឺត្រឹមត្រូវ ហើយមិនដឹងថាអ្វីដែលខុសពីនោះគឺខុសឆ្គង នោះមិនមែនជាកាតព្វកិច្ចសម្រាប់គាត់ឡើយ។ ប្រសិនបើអ្នកនិយាយថា៖ «ផ្ទុយទៅវិញ វាជាកាតព្វកិច្ច បើមិនដូច្នេះទេ វានឹងក្លាយជាការប្រតិបត្តិដោយមិនជឿថាវាត្រឹមត្រូវ»។ ខ្ញុំឆ្លើយថា៖ វាមិនចាំបាច់បែបនោះទេ លើកលែងតែគាត់ជឿថាអ្វីដែលគាត់ធ្វើតាកលីដនោះមិនត្រឹមត្រូវ ប៉ុន្តែយើងមិននិយាយបែបនោះទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ វាត្រឹមត្រូវតាមការយល់ឃើញរបស់គាត់ នៅពេលដែលគាត់បានធ្វើអ្វីដែលជាកាតព្វកិច្ចរបស់គាត់ ពោលគឺការយកតាមទស្សនៈរបស់មូជតាហ៊ីដ។ ចំណែកការកាត់សេចក្តីថាអ្នកដែលយកតាមទស្សនៈខុសពីអ៊ីម៉ាំរបស់ខ្លួនគឺខុសឆ្គង នោះមិនមែនជាកាតព្វកិច្ចរបស់គាត់ឡើយ។ នៅពេលដែលរឿងនេះត្រូវបានបញ្ជាក់ហើយ នោះអ្នកដើរតាមមហ្សហាបហានីហ្វាហ៍ ឬស៊ហ្វៃអី ដែលឃើញអ៊ីម៉ាំនៅក្នុងវិហារដែលខុសពីមហ្សហាបរបស់ខ្លួន មិនមានសិទ្ធិបដិសេធមិនធ្វើតាមគាត់ឡើយ ប្រសិនបើគាត់ជាអ្នកកាន់តាមស៊ុននី និងជុំអាអះ (អះលូលស៊ុននី វ៉ាល់ជុំអាអះ) ដោយហេតុផលថាការសឡាតរបស់អ៊ីម៉ាំនោះមិនត្រឹមត្រូវតាមមហ្សហាបរបស់អ៊ីម៉ាំខ្លួននោះទេ។

ជំពូក អ្វីដែលខ្ញុំបានលើកឡើងនោះ ត្រូវបានគាំទ្រដោយការដកស្រង់របស់លោក អត្តគី អះ-ស្ហាម៉ានី (At-Taqi ash-Shumayni) នៅក្នុងសៀវភៅ «ស៊ើរហ៍ អាល់-មូខតាស័រ» (Sharh អាល់-Mukhtasar) និងដោយលោក ស៊ៃឃ៍ អ៊ូស្មាន អាល់-ហ្សៃឡៃ (Shaykh Uthman អាល់-Zayla'i) ក៏ដូចជាអ្នកនិពន្ធសៀវភៅ «អាល់-បះរុ រ៉ាអ៊ិក» (អាល់-Bahr អាល់-Ra'iq) និងអ្នកដទៃទៀត ដែលបានដកស្រង់ពីអុីម៉ាំដ៏មហិមា អាប៊ូ បាករ អាល់-រ៉ាហ្ស៊ី (អាប៊ូ ប៉ាកកើ អាល់-Razi) អំពីភាពត្រឹមត្រូវនៃការតាម (អ៊ីកតិដា) អុីម៉ាំដែលហូរឈាមច្រមុះ ហើយមិនបានធ្វើវូឌូ (លាងសម្អាតខ្លួន)។ រឿងនេះបង្ហាញថា ការជឿជាក់របស់អុីម៉ាំផ្ទាល់ទៅលើភាពត្រឹមត្រូវនៃសឡាតរបស់គាត់ គឺគ្រប់គ្រាន់ហើយ។ ក្នុងករណីនេះ ភាពមិនត្រឹមត្រូវនៃសឡាតតាមការយល់ឃើញរបស់អ្នកតាម (ម៉ាក់តាំ) មិនត្រូវបានយកមកគិតគូរឡើយ ដូចដែលលោក អាន់-ណាសាហ្វី (An-Nasafi) ក៏បានចង្អុលបង្ហាញដែរ។ មតិយោបល់នេះគឺជាអ្វីដែលចង់បង្ហាញ ទោះបីជាមតិផ្ទុយពីនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាមតិដែលត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ (រ៉េវ៉ាយ៉ា) នៅក្នុងមហ្សហាប់របស់យើងក៏ដោយ។ នេះគឺជាមតិដែលខ្ញុំមានទំនោរទៅរក ហើយវាជាមូលដ្ឋានសម្រាប់អ្វីដែលខ្ញុំបានលើកឡើងនៅក្នុងសៀវភៅតូចៗនេះ។ លើសពីនេះ ខ្ញុំសូមបន្ថែមថា អ្វីដែលការពិចារណាទាមទារឱ្យយើងយល់ឃើញនោះគឺថា៖ មិនគួរកំណត់ត្រឹមតែការជឿជាក់របស់អុីម៉ាំដើម្បីឱ្យសឡាតនោះត្រឹមត្រូវឡើយ។ ប៉ុន្តែយើងនិយាយថា ការដែលសឡាតនោះត្រឹមត្រូវតាមមតិរបស់មូជតាហ៊ីដ (អ្នកប្រាជ្ញដែលធ្វើការវិនិច្ឆ័យ) ណាមួយ គឺគ្រប់គ្រាន់ហើយ មិនថាការជឿជាក់របស់អុីម៉ាំ និងអ្នកតាមមានភាពដូចគ្នា ឬខុសគ្នានោះទេ។ ឧទាហរណ៍៖ ប្រសិនបើអ្នកតាមមហ្សហាប់ ស៊ាហ្វីអុី (Shafi'i) បានប៉ះប្រដាប់ភេទរបស់គាត់ ហើយបានសឡាតដោយភ្លេចខ្លួនក្នុងនាមជាអុីម៉ាំ ហើយអ្នកតាមមហ្សហាប់ ហាន់ណាហ្វី (Hanafi) បានតាមគាត់ បន្ទាប់មកគាត់ (អ្នកតាម) បាននឹកឃើញថា អុីម៉ាំបានប៉ះប្រដាប់ភេទ ហើយខ្លួនគាត់ (អ្នកតាម) ក៏ដឹងអំពីការប៉ះនោះដែរ។ យើងនិយាយថា៖ ការតាមនោះគឺត្រឹមត្រូវ ព្រោះក្នុងស្ថានភាពរបស់អុីម៉ាំបន្ទាប់ពីការប៉ះនោះ គាត់នៅតែមានវូឌូតាមការជឿជាក់របស់អ្នកតាម (ហាន់ណាហ្វី) ដូច្នេះវាគ្រប់គ្រាន់ហើយ។ លោកអ្នកប្រាជ្ញដ៏មហិមា ក្នុងសៀវភៅ «ហ្វះតហ៍ អាល់-កូឌីរ» (Fath អាល់-Qadir) បានមានប្រសាសន៍ក្នុងករណីស្រដៀងគ្នានេះថា មតិភាគច្រើនយល់ថាវាត្រឹមត្រូវ ផ្ទុយពីមតិរបស់លោក ហិនដូវ៉ានី (អាល់-Hinduwani) និងអ្នកដទៃទៀត។ ក្នុងករណីនេះ យើងបានពិចារណាលើការជឿជាក់របស់អ្នកតាម (ហាន់ណាហ្វី) ហើយយើងយល់ថាវាគ្រប់គ្រាន់ដោយផ្អែកលើភាពត្រឹមត្រូវតាមការជឿជាក់របស់គាត់ ហើយយើងក៏បានសម្រេចថាការតាមនោះត្រឹមត្រូវ ដូចគ្នានឹងករណីដែលអ្នកតាមហាន់ណាហ្វីតាមអុីម៉ាំដែលហូរឈាមច្រមុះដោយមិនបានធ្វើវូឌូដែរ។ យើងបានយល់ថាវាគ្រប់គ្រាន់ដោយផ្អែកលើភាពត្រឹមត្រូវតាមការជឿជាក់របស់អុីម៉ាំដែលហូរឈាមនោះ ហើយយើងក៏បានសម្រេចថាការតាមនោះត្រឹមត្រូវ ដែលនេះគឺជាអ្វីដែលពួកគេបានដកស្រង់ពីអុីម៉ាំ អាល់-រ៉ាហ្ស៊ី។ លោកស៊ៃឃ៍ អុីម៉ាំ កាម៉ាលូឌីន ប៊ិន អាល់-ហុមាម (Kamal អាល់-Din ibn អាល់-Humam) បានលើកឡើងនៅក្នុងសៀវភៅ «ស៊ើរហ៍ អាល់-ហ៊ីដាយ៉ា» (Sharh អាល់-Hidayah) របស់គាត់ អំពីគ្រូរបស់គាត់គឺ អុីម៉ាំ ស៊ីរ៉ូឌីន (Siraj អាល់-Din) ដែលល្បីល្បាញថាជាអ្នកអានគម្ពីរ «ហ៊ីដាយ៉ា» ថា លោកមានជំនឿទៅលើមតិរបស់ អាប៊ូ បាករ អាល់-រ៉ាហ្ស៊ី ហើយលោកធ្លាប់បានបដិសេធថា ការដែលថាការសឡាតមិនត្រឹមត្រូវក្នុងករណីនោះ គឺជាមតិដែលដកស្រង់ពីអ្នកប្រាជ្ញជំនាន់មុនៗ។ ខ្ញុំបានឃើញនៅក្នុងសៀវភៅមួយរបស់អ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនថា ពួកគេបានផ្តល់ទម្ងន់ទៅលើមតិរបស់ អាប៊ូ បាករ អាល់-រ៉ាហ្ស៊ី ដោយផ្អែកលើភាពរឹងមាំនៃភស្តុតាង និងភាពច្បាស់លាស់នៃការបកស្រាយរបស់គាត់។ នោះគឺ៖ លក្ខខណ្ឌនៃភាពត្រឹមត្រូវនៃសឡាតរបស់អ្នកតាម គឺភាពត្រឹមត្រូវនៃសឡាតរបស់អុីម៉ាំដោយខ្លួនឯង។ មនុស្សគ្រប់រូបដែលត្រូវទទួលខុសត្រូវ (មូកាល់ឡាហ្វ) គឺសឡាតរបស់គាត់ត្រឹមត្រូវទាំងក្នុងនាមជាអុីម៉ាំ ឬអ្នកតាម ដោយផ្អែកលើការយល់ឃើញ និងមហ្សហាប់របស់គាត់ មិនមែនផ្អែកលើមហ្សហាប់របស់អ្នកដទៃឡើយ។ ព្រោះមូជតាហ៊ីដម្នាក់ៗសុទ្ធតែត្រូវបានគេគោរពតាមក្នុងការវិនិច្ឆ័យរបស់គាត់ ហើយគាត់ទទួលបានផលបុណ្យចំពោះការងារដែលគាត់បានយល់ឃើញ ទោះបីជាគាត់មិនបានត្រូវចំការពិតក៏ដោយ។ ដូច្នេះ អ្នកតាមមហ្សហាប់ ហាន់ណាហ្វី មិនអាចកាត់សេចក្តីថា សឡាតរបស់មូជតាហ៊ីដដែលហូរឈាមនោះមិនត្រឹមត្រូវទេ ប្រសិនបើមូជតាហ៊ីដនោះយល់ថាវាមិនមែនជាកត្តាដែលធ្វើឱ្យខូចវូឌូឡើយ។ ដូចគ្នានេះដែរ លោក អត្តគី អះ-ស្ហាម៉ានី និងអ្នកនិពន្ធដទៃទៀត បានឆ្លើយតបនៅក្នុងសៀវភៅ «ស៊ើរហ៍ អាល់-មូខតាស័រ» អំពីបញ្ហាភាពត្រឹមត្រូវនៃការតាមអ្នកតាមមហ្សហាប់ អាប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ ក្នុងការសឡាត វីតរ៍ (Witr) ជាមួយអុីម៉ាំដែលយល់ថាវីតរ៍មិនមែនជាកាតព្វកិច្ច (វ៉ាហ្ស៊ីប) ថា៖ វាមិនចាំបាច់សម្រាប់គាត់ (អ្នកតាម) ក្នុងការជឿថាវាជាកាតព្វកិច្ចនោះទេ។ នេះបង្ហាញពីអ្វីដែលខ្ញុំបានណែនាំអ្នកថា ការធ្វើតាម (តាក់លីដ) គឺធ្វើឡើងតាមតម្រូវការប៉ុណ្ណោះ ហើយការជឿថាវាជាកាតព្វកិច្ចលើការងារដែលអ្នកប្រាជ្ញមិនបានឯកភាពគ្នាថាជាកាតព្វកិច្ចនោះ គឺមិនចាំបាច់ឡើយ។ ដូច្នេះ យើងនិយាយថា អ្នកធ្វើតាម (មូកាល់លីដ) គ្រាន់តែត្រូវការបំពេញកាតព្វកិច្ចរបស់គាត់តាមវិធីសាស្ត្ររបស់គាត់តែប៉ុណ្ណោះ។ សូមកត់សម្គាល់ថា លោកម្ចាស់ អាល់-អាឡាម៉ាហ៍ អ៊ីបនុន នុជៃម (Ibn Nujaym) ដែលជាអ្នកប្រាជ្ញចុងក្រោយនៃសម័យកាល បានដកស្រង់នៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់-បះរុ រ៉ាអ៊ិក» ដែលជាសៀវភៅពន្យល់ «កន់ហ្ស៊ុ អាល់-ដាកាយិក» (Kanz អាល់-Daqa'iq) ពីសៀវភៅ «ស៊ើរហ៍ មុនីយ៉ាតុល មូសល់ឡា» (Sharh Munyat អាល់-Musalla) ថា អ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនរបស់យើងបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថា មិនចាំបាច់កំណត់ចេតនា (នីយ៉ាត) ក្នុងសឡាតវីតរ៍ថាវាជាកាតព្វកិច្ច (វ៉ាហ្ស៊ីប) នោះទេ ដោយសារមានការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងភាពជាកាតព្វកិច្ចរបស់វា។ ហើយលោកក៏បានដកស្រង់ពីសៀវភៅ «អាល់-មុហ៊ីត» (អាល់-Muhit) និង «អាល់-បះដាអ៊ិក» (អាល់-Bada'i) ថា គេគ្រាន់តែកំណត់ចេតនាថាជាសឡាតវីតរ៍ និងសឡាតអុីដតែប៉ុណ្ណោះ។ នេះគឺជាអត្ថបទច្បាស់លាស់ចំពោះអ្វីដែលខ្ញុំបានចង្អុលបង្ហាញ។

ជំពូក មានការលើកឡើងយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញសម័យបច្ចុប្បន្ន អំពីការហាមឃាត់ការធ្វើ «តាល្វីក» (التلفيق - ការផ្សំផ្គុំមតិយល់ឃើញពីមជ្ហាបផ្សេងៗគ្នា) ក្នុងការធ្វើតាក់លីដ (ការអនុវត្តតាមមជ្ហាប)។ ការធ្វើតាល្វីកនោះ គឺដូចជាការអនុវត្តកិច្ចការខ្លះក្នុងផ្នែកតាហារ៉ោះ (ការសម្អាតខ្លួន) ឬសឡាត ឬមួយក្នុងចំណោមទាំងពីរនេះ ដោយយោងតាមមជ្ហាបរបស់អ៊ីម៉ាមមួយ ហើយក្នុងផ្នែកគោរពប្រតិបត្តិ (អ៊ីបាដាត) ផ្សេងទៀត យោងតាមមជ្ហាបរបស់អ៊ីម៉ាមមួយទៀត។ ខ្ញុំមិនបានរកឃើញភស្តុតាងណាមួយដែលបញ្ជាក់ពីការហាមឃាត់រឿងនេះឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ អ្នកប្រាជ្ញដ៏ឆ្នើម (មូហាក់កិក) នៅក្នុងសៀវភៅ «អត្តះហ្រីរ» (التَّحْرِير) បានចង្អុលបង្ហាញថាវាមិនត្រូវបានហាមឃាត់នោះទេ។ លោកបានបញ្ជាក់ថា មិនមានភស្តុតាងណាមួយដែលហាមឃាត់រឿងនេះឡើយ។ ការហាមឃាត់ការធ្វើតាល្វីក ត្រូវបានដកស្រង់ចេញពីអ្នកប្រាជ្ញជំនាន់ក្រោយមួយចំនួន។ អ្នកពន្យល់សៀវភៅ «អត្តះហ្រីរ» គឺលោក អ៊ីបនុ អាមីរ ហាជ បានមានប្រសាសន៍ថា អ្នកដែលលើកឡើងពីការហាមឃាត់នេះ គឺលោក អ៊ីម៉ាម អាល់កូរ៉ាហ្វី រ៉ហ៊ីមហុលឡោះ តាអាឡា។ ខ្ញុំសូមនិយាយថា លោក អាល់កូរ៉ាហ្វី គឺជាអ្នកប្រាជ្ញដ៏ឆ្នើមម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញផ្នែកមូលដ្ឋានគ្រឹះ (អ៊ូសូលីយីន) នៃមជ្ហាបម៉ាលីគី។ ប៉ុន្តែវាមិនមែនជាកាតព្វកិច្ចសម្រាប់យើងក្នុងការទទួលយកមតិរបស់លោកនោះទេ ជាពិសេសនៅពេលដែលខ្ញុំបានរកឃើញពីអ្នកប្រាជ្ញនៃមជ្ហាបយើង (ហាន៉ាហ្វី) នូវអ្វីដែលបង្ហាញពីការអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើបែបនេះ ឬអាចនិយាយបានថាវាធ្លាប់បានកើតឡើង។ នោះគឺអ្វីដែលត្រូវបានដកស្រង់ក្នុងសៀវភៅ «អាល់បាហ្សាស្ស៊ីយ៉ះ» (البزازية) ដែលថា៖ មានអ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញនៅខ្វារ៉ាហ្សឹម (Khwarizm) ដែលជាអ្នកប្រាជ្ញក្នុងមជ្ហាបយើង បានជ្រើសរើសមតិដែលថា ការសឡាតមិនមែនជាមោឃៈដោយសារតែការអានខុសក្នុងពេលសឡាតនោះទេ ដោយលោកបានយកតាមមជ្ហាបរបស់អ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃអី រ៉ហ៊ីមហុលឡោះ។ ពេលនោះមានគេសួរលោកថា៖ «មជ្ហាបរបស់លោក (ស៊ីហ្វៃអី) គឺមានមតិបែបនេះតែចំពោះក្រៅពីស៊ូរ៉ាត់អាល់ហ្វាត៊ីហ៉ះប៉ុណ្ណោះ»។ លោកក៏បានឆ្លើយថា៖ «ខ្ញុំបានជ្រើសរើសយកភាពទូលំទូលាយ (ការអនុញ្ញាតទូទៅ) ពីមជ្ហាបរបស់លោក ហើយខ្ញុំបានទុកចោលនូវលក្ខខណ្ឌកំណត់ (ដែលគេលើកឡើងនោះ)»។ នេះគឺផ្អែកលើអ្វីដែលបានកំណត់ក្នុងពាក្យសម្តីរបស់លោក មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) រ៉ហ៊ីមហុលឡោះ តាអាឡា ដែលថា៖ «អ្នកច្បាប់ (មូជតាហ៊ីត) ត្រូវតែដើរតាមភស្តុតាង មិនមែនដើរតាមបុគ្គលនោះទេ»។ រហូតដល់មានការសម្រេចក្តីថា ការរៀបការគឺមានសុពលភាពដោយសារពាក្យសម្តីរបស់ស្ត្រីចំពោះអ្នកដែលមិននៅទីនោះ។ នេះគឺជាអ្វីដែលត្រូវបានដកស្រង់ដោយអ្នកប្រាជ្ញដ៏ឆ្នើមចុងក្រោយបង្អស់គឺ លោក អ៊ីបនុ នុជៃម នៅក្នុងសារមួយចំនួនរបស់លោកអំពីបញ្ហា «វ៉ាក់ហ្វ៍» (Waqf)។ ដូច្នេះ ចូរពិចារណាថា តើលោកបានធ្វើតាល្វីកដោយរបៀបណា? លោកបានយកតាមមជ្ហាបរបស់អ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃអី ដែលថា ស៊ូរ៉ាត់អាល់ហ្វាត៊ីហ៉ះ មិនមែនជា «រូកន់» (សសរស្តម្ភ) ដូច្នេះការខ្វះខាតពាក្យខ្លះក្នុងនោះមិនបង្កគ្រោះថ្នាក់ឡើយ។ ឧទាហរណ៍៖ អ្នកដែលអានខុសយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដូចជាអ្នកដែលនិយាយថា «អ៊ីយ៉ាកា នីអបា» (ជំនួសឱ្យ នីអបូទូ) ទាំងដែលអណ្តាតបាននាំឱ្យខុសដោយអចេតនា។ តាមមជ្ហាបរបស់អ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃអី ការអានស៊ូរ៉ាត់អាល់ហ្វាត៊ីហ៉ះបានខ្វះពាក្យ «នីអបូទូ» ដូច្នេះការសឡាតរបស់គាត់មិនទាន់មានសុពលភាពទេ ដរាបណាគាត់មិនអានពាក្យនោះឡើងវិញឱ្យត្រឹមត្រូវ។ ប្រសិនបើគាត់អានឡើងវិញ ការសឡាតរបស់គាត់នឹងមានសុពលភាព ហើយវាមិនមែនជាមោឃៈតាមមជ្ហាបរបស់លោកចំពោះការខុសបែបនេះឡើយ ព្រោះតាមទស្សនៈរបស់លោក ការនិយាយខុសបន្តិចបន្តួចមិនធ្វើឱ្យខូចសឡាតទេ។ ចំណែកតាមមជ្ហាបយើង (ហាន៉ាហ្វី) វាធ្វើឱ្យខូចសឡាត។ ប្រសិនបើគាត់អានឡើងវិញឱ្យត្រឹមត្រូវ វាក៏មិនមានប្រយោជន៍អ្វីដែរ ព្រោះការសឡាតបានក្លាយជាមោឃៈទៅហើយ។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី អ្នកប្រាជ្ញខ្លះ (ម៉ាសាយីខ) ក្នុងមជ្ហាបយើងបាននិយាយថា វាមិនមែនជាមោឃៈទេ ប្រសិនបើគាត់អានឡើងវិញឱ្យត្រឹមត្រូវ ដូចដែលលោក ហ្សាហ៊ីឌី បានដកស្រង់។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលច្បាស់លាស់នៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់បាហ្សាស្ស៊ីយ៉ះ» ពីអ្នកប្រាជ្ញខ្វារ៉ាហ្សឹម គឺថាវា «មិនមែនជាមោឃៈ» ទោះបីជាគាត់មិនបានអានឡើងវិញឱ្យត្រឹមត្រូវក៏ដោយ។ នេះគឺជាការយកតាមមជ្ហាបរបស់អ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃអី ក្នុងរឿងមិនធ្វើឱ្យខូចសឡាតដោយសារការអានខុស ហើយនេះគឺជា «តាល្វីក» យ៉ាងពិតប្រាកដ។ ប្រសិនបើអ្នកនិយាយថា៖ «អ្នកប្រាជ្ញខ្វារ៉ាហ្សឹមនោះ ប្រហែលជាគាត់និយាយបែបនេះដោយសារការធ្វើអ៊ីជទីហាត (ការវិនិច្ឆ័យ) របស់គាត់ផ្ទាល់ ដោយផ្អែកលើពាក្យរបស់គាត់ដែលថា អ្នកច្បាប់ត្រូវដើរតាមភស្តុតាង មិនមែនដើរតាមបុគ្គលនោះទេ»។ ខ្ញុំសូមឆ្លើយថា៖ ពាក្យរបស់គាត់ដែលថា «ដោយយកតាមមជ្ហាបរបស់ ស៊ីហ្វៃអី» បានបដិសេធនូវការសន្និដ្ឋានរបស់អ្នក ព្រោះវាបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថាគាត់បានធ្វើតាក់លីដ (តាម) លោកក្នុងរឿងនោះ។ អត្ថន័យនៃពាក្យរបស់គាត់នៅពេលនោះគឺ៖ អ្នកច្បាប់ម្នាក់ ដូចដែលគាត់ដើរតាមអ្វីដែលភស្តុតាងបានបង្ហាញតាមរយៈការធ្វើអ៊ីជទីហាត មិនមែនដោយសារការដើរតាមអ្នកដែលនិយាយដូចអ្វីដែលការធ្វើអ៊ីជទីហាតរបស់គាត់បាននាំទៅដល់នោះទេ ដូច្នេះអ្នកដែលធ្វើតាក់លីដ (អ្នកតាម) ក៏ដូចគ្នាដែរ គឺគាត់មានកាតព្វកិច្ចតែលើអ្វីដែលគាត់បានធ្វើតាក់លីដប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានន័យថាត្រូវដើរតាមអ្នកប្រាជ្ញដែលគាត់បានធ្វើតាក់លីដនោះក្នុងគ្រប់រឿងដែលលោកបាននិយាយនោះទេ។ អ្វីដែលគាត់បានធ្វើតាក់លីដនោះ គឺគ្រាន់តែរឿង «មិនធ្វើឱ្យខូចសឡាតដោយសារការអានខុស» ជាទូទៅ មិនថាការអានខុសនោះនៅក្នុងស៊ូរ៉ាត់អាល់ហ្វាត៊ីហ៉ះ ឬក្រៅពីនេះទេ។ ហើយនោះគឺជាមជ្ហាបរបស់អ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃអី។ ការដែលសឡាតក្លាយជាមោឃៈដោយសារការអានខុសក្នុងស៊ូរ៉ាត់អាល់ហ្វាត៊ីហ៉ះតាមមជ្ហាបរបស់លោក មិនមែនដោយសារតែវាស្ថិតនៅក្នុងស៊ូរ៉ាត់អាល់ហ្វាត៊ីហ៉ះនោះទេ ប៉ុន្តែដោយសារតែការបាត់បង់ផ្នែកខ្លះនៃស៊ូរ៉ាត់អាល់ហ្វាត៊ីហ៉ះក្នុងពេលសឡាតតាមទស្សនៈរបស់លោក។ ហេតុនេះហើយបានជាប្រសិនបើគាត់អានផ្នែកដែលខុសនោះឡើងវិញឱ្យត្រឹមត្រូវ លោកមិននិយាយថាការសឡាតរបស់គាត់ជាមោឃៈឡើយ។ អ្នកប្រាជ្ញខ្វារ៉ាហ្សឹមមិនបានធ្វើតាក់លីដលោកក្នុងរឿង «រូកន់» នៃស៊ូរ៉ាត់អាល់ហ្វាត៊ីហ៉ះនោះទេ ប៉ុន្តែគាត់បានធ្វើតាក់លីដលោកក្នុងរឿង «មិនធ្វើឱ្យខូចសឡាតដោយសារការអានខុស»។ សរុបមក គឺមិនមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់គ្រប់ជ្រុងជ្រោយថា អ្នកប្រាជ្ញខ្វារ៉ាហ្សឹមនោះបានធ្វើការវិនិច្ឆ័យដោយខ្លួនឯង (អ៊ីជទីហាត) នោះទេ។ ហើយទោះបីជាយើងសន្មតថាវាជាការពិតក៏ដោយ តើវាមានផលប៉ះពាល់អ្វីដល់យើង?

គោលបំណងរបស់យើងចំពោះការអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើ «តាលហ្វីក» (ការផ្សំមហ្សហាប់) គឺដូចគ្នានឹងករណីដែលយើងសម្រេចថាវាមានសុពលភាព នៅពេលដែលការធ្វើតាលហ្វីកនោះកើតឡើងតាមរយៈការធ្វើ «អ៊ីជទីហាត» (ការវិនិច្ឆ័យដោយអ្នកប្រាជ្ញ) ដែរ។ ដូច្នេះ នៅពេលដែលការធ្វើតាលហ្វីកកើតឡើងតាមរយៈការធ្វើ «តាក់លីដ» (ការអនុវត្តតាមមហ្សហាប់) យើងក៏សម្រេចថាវាមានសុពលភាពដូចគ្នាដែរ ពីព្រោះការធ្វើអ៊ីជទីហាតគឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះក្នុងការប្រតិបត្តិ ហើយការធ្វើតាក់លីដគឺជាសាខា។ តាមគោលការណ៍ដើម ការទទួលខុសត្រូវចំពោះមុខអល់ឡោះគឺស្ថិតនៅលើការធ្វើអ៊ីជទីហាតក្នុងករណីដែលគ្មានអត្ថបទគម្ពីរច្បាស់លាស់។ ប្រសិនបើបុគ្គលម្នាក់មិនអាចធ្វើអ៊ីជទីហាតបាន នោះគេត្រូវចុះមកធ្វើតាក់លីដវិញ។ ហេតុនេះ គ្រប់ទីកន្លែងដែលយើងសម្រេចថាវាមានសុពលភាពតាមរយៈការធ្វើអ៊ីជទីហាត យើងក៏សម្រេចថាវាមានសុពលភាពតាមរយៈការធ្វើតាក់លីដផងដែរ នៅពេលដែលបុគ្គលនោះមិនអាចធ្វើអ៊ីជទីហាតបាន ដោយមិនចាំបាច់មានលក្ខខណ្ឌអ្វីបន្ថែមទៀតឡើយ។ រាល់អ្វីដែលលើសពីនេះ គឺជាទស្សនៈដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងថ្មី ដែលគ្មានភស្តុតាងត្រឹមត្រូវមកគាំទ្រ ហើយក៏គ្មានហេតុផលណាមកបញ្ជាក់បានឡើយ។ ភស្តុតាងនៃការហាមឃាត់ការធ្វើតាលហ្វីក និងការបកស្រាយរបស់ស្ហៃខ៍ (Sheikh) ចំណែកអ្វីដែលអ្នកខ្លះលើកឡើងដើម្បីហាមឃាត់ការធ្វើតាលហ្វីក ដោយអះអាងថា៖ «ប្រសិនបើគេសួរអ្នកប្រាជ្ញ (មូជតាហ៊ីដ) ទាំងពីររូបដែលគេបានធ្វើតាក់លីដតាមនោះ ពួកគេប្រាកដជានិយាយថា ការសឡាតដែលបានធ្វើដោយការផ្សំមហ្សហាប់នោះគឺជាមោឃៈ» នោះគឺជាការយល់ច្រឡំមួយ ដែលត្រូវបានច្រានចោលដោយហេតុផលដែលមិនអាចពន្យល់បានអស់ក្នុងទីនេះ។ សេចក្តីសង្ខេបនៃរឿងនេះគឺថា៖ អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់នោះនឹងនិយាយថាវាជាមោឃៈ លុះត្រាតែអ្នកបានយកទង្វើដែលខ្ញុំបានសម្រេចថាជាមោឃៈនោះ មកអនុវត្តតាមមហ្សហាប់របស់ខ្ញុំ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើអ្នកបានធ្វើតាក់លីដតាមអ្នកប្រាជ្ញដទៃទៀតក្នុងរឿងនោះ ខ្ញុំនឹងមិនសម្រេចថាវាជាមោឃៈសម្រាប់អ្នកឡើយ ព្រោះអ្នកបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវទស្សនៈរបស់អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់។ អ្នកប្រាជ្ញដទៃទៀតក៏នឹងនិយាយដូចគ្នានេះដែរ។ ដូច្នេះ ការលើកឡើងជាទូទៅថា «ការធ្វើតាលហ្វីកត្រូវបានហាមឃាត់ ដោយសារអ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ៗសុទ្ធតែសម្រេចថាវាជាមោឃៈ» គឺជារឿងមិនត្រឹមត្រូវ។ ផ្ទុយទៅវិញ ការសម្រេចថាជាមោឃៈនោះ គឺកំណត់ត្រឹមតែករណីដែលបុគ្គលនោះប្រកាន់ខ្ជាប់នូវមហ្សហាប់របស់អ្នកប្រាជ្ញរូបនោះ ក្នុងរឿងដែលអ្នកប្រាជ្ញរូបនោះមើលឃើញថាវាជាមោឃៈដោយសារសកម្មភាព ឬការបោះបង់ចោលរបស់គេប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានន័យថាគេបានធ្វើតាក់លីដតាមអ្នកប្រាជ្ញដទៃទៀតក្នុងរឿងនោះទេ។ ដូច្នេះ ចូរយល់ពីចំណុចនេះឱ្យច្បាស់ ដើម្បីឱ្យការយល់ច្រឡំដែលអ្នកខ្លះយកមកប្រើដើម្បីហាមឃាត់ការធ្វើតាលហ្វីកនោះត្រូវរលាយបាត់ទៅ។ ប្រសិនបើអ្នកនៅតែទទូចថា៖ «ទេ! អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ៗសុទ្ធតែសម្រេចថាវាជាមោឃៈតាមទស្សនៈរបស់គាត់» យើងនឹងឆ្លើយតបថា៖ ការសម្រេចថាជាមោឃៈបែបនេះ មិនអាចអនុវត្តបានទេចំពោះករណីដែលបុគ្គលនោះបានធ្វើតាក់លីដតាមអ្នកប្រាជ្ញដទៃទៀតក្នុងរឿងដែលអ្នកប្រាជ្ញរូបនោះបានសម្រេចថាជាមោឃៈ។ ដូចគ្នានឹងការដែលមិនអាចសម្រេចថាជាមោឃៈ ដោយការបដិសេធទស្សនៈរបស់អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ទៀតដែលបានសម្រេចថាវាមានសុពលភាពនោះទេ។ ដូច្នេះ ការសឡាតរបស់បុគ្គលដែលធ្វើតាក់លីដនោះ គឺមានសុពលភាព ព្រោះរាល់ទង្វើទាំងអស់របស់គាត់សុទ្ធតែមានអ្នកប្រាជ្ញដែលយល់ឃើញថាវាមានសុពលភាព។ ហេតុនេះ ការសម្រេចថាជាមោឃៈរបស់អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់នោះ គឺមិនអាចយកមកអនុវត្តបានឡើយ។

ដោយយោងតាមការអនុវត្តតាមអ្នកប្រាជ្ញដែលយល់ឃើញថា ការធ្វើបែបនោះគឺត្រឹមត្រូវ ហើយដោយហេតុនោះ ទើបការវិនិច្ឆ័យរបស់ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញមូជតាហ៊ីត (Mujtahid) ទាំងអស់ដែលថាវាជាមោឃៈនោះ ត្រូវបានលុបចោល។ ឧទាហរណ៍បញ្ជាក់អំពីអ្វីដែលបានលើកឡើងខាងលើ៖ ការបកស្រាយអំពីទស្សនៈរបស់អ្នកដែលហាមឃាត់ ក្នុងករណីដែលអ្នកគោរពប្រតិបត្តិ (Mukallaf) បានធ្វើតាក់លីដ (Taqlid) តាមលោក អ៊ីម៉ាម អាប៊ូហានីហ្វាហ៍ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ក្នុងករណីដែលថាការប៉ះពាល់ (ស្បែកបុរសនិងស្ត្រី) មិនមែនជាកត្តាធ្វើឱ្យខូចវូឌូ (វូឌូ) ជាដើម ហើយបានធ្វើតាក់លីដតាមលោក អ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ក្នុងករណីដែលការជូតសក់ត្រឹមតែមួយចំនួនតូចដែលមិនដល់មួយភាគបួននៃក្បាល ឬមិនដល់ទំហំម្រាមដៃបីនោះ គឺគ្រប់គ្រាន់ហើយ (ដោយផ្អែកលើរាយការណ៍មួយទៀតក្នុងមហ្សហាបរបស់លោក អ៊ីម៉ាម អាប៊ូហានីហ្វាហ៍ អំពីទំហំដែលត្រូវកំណត់ក្នុងការជូតក្បាល)។ នោះអ្នកដែលហាមឃាត់នឹងនិយាយថា លោក អ៊ីម៉ាម អាប៊ូហានីហ្វាហ៍ និងលោក អ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី បានវិនិច្ឆ័យថាវាជាមោឃៈ។

នេះគឺជាការបកប្រែអត្ថបទដែលលោកបានផ្តល់ជូន៖ ការឆ្លើយតបរបស់អ្នកនិពន្ធចំពោះអ្នកដែលហាមឃាត់ (ការធ្វើតាលហ្វិកហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ ឬការផ្សំមតិ) ចំពោះការបដិសេធលើការសឡាត (ការអធិដ្ឋាន) នោះ៖ ចំពោះអ៊ីម៉ាម អាប់ប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ គឺដោយសារតែការជូតក្បាលមិនគ្រប់ចំនួនដែលទ្រង់កំណត់ថាជាកាតព្វកិច្ច។ ចំពោះអ៊ីម៉ាម អាប់-ស្ហាហ្វីអី គឺដោយសារតែមានការប៉ះពាល់ (ដែលខុសពីលក្ខខណ្ឌរបស់លោក) ដូច្នេះការសឡាតនោះមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់តាមទស្សនៈរបស់ពួកលោកទាំងពីរឡើយ។ ខ្ញុំសូមឆ្លើយតបថា៖ ចម្លើយចំពោះរឿងនេះគឺដូចអ្វីដែលយើងបានបញ្ជាក់រួចមកហើយថា នេះគឺជាការយល់ច្រឡំ និងជាការលើកឡើងដោយមិនមានការកំណត់ព្រំដែនត្រឹមត្រូវ។ ផ្ទុយទៅវិញ ការវិនិច្ឆ័យថាការសឡាតនោះមិនត្រឹមត្រូវតាមទស្សនៈរបស់ពួកលោកទាំងពីរ គឺកំណត់តែក្នុងករណីដែលបុគ្គលនោះបានអនុវត្តតាមអ្វីដែលអ្នកវិនិច្ឆ័យបានចាត់ទុកថាជាមោឃៈ ស្របតាមមហ្សហាប់ (សាលាគំនិត) របស់អ្នកដែលវិនិច្ឆ័យនោះប៉ុណ្ណោះ ដូចដែលបានពន្យល់រួចហើយ។ ដូច្នេះ សូមយល់ឱ្យច្បាស់ ហើយអល់ឡោះគឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុតនូវសេចក្តីពិត។ សូមសួរថា៖ ប្រសិនបើមានអ្នកប្រាជ្ញមូជតាហ៊ីដ (អ្នកវិនិច្ឆ័យ) ម្នាក់យល់ថា កាតព្វកិច្ចនៃការជូតក្បាលគឺត្រឹមតែចំនួនដែលអ៊ីម៉ាម អាប់-ស្ហាហ្វីអី បានលើកឡើង ហើយយល់ថាការប៉ះពាល់មិនមែនជាកត្តាធ្វើឱ្យខូចវូឌូ (ការសម្អាតខ្លួន) និងយល់ថាការដុសខ្លួន (ដាល់ក) និងការធ្វើជាប់ៗគ្នា (មូអាឡាត) ក្នុងពេលវូឌូមិនមែនជាកាតព្វកិច្ចនោះ តើអ្នកហាមឃាត់មិនអនុញ្ញាតឱ្យគាត់ធ្វើតាមការវិនិច្ឆ័យរបស់គាត់ឬ? ប្រសិនបើអនុញ្ញាត នោះគាត់ក៏ត្រូវតែអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកដែលធ្វើតាម (មូកាលីដ) ជ្រើសរើសយកមតិរបស់អ្នកប្រាជ្ញណាម្នាក់ក្នុងចំណោមចំណុចទាំងនោះផងដែរ។ ប្រសិនបើមានអ្នកណាម្នាក់នៅតែបដិសេធមិនព្រមទទួលយកការពន្យល់នេះ បន្ទាប់ពីវាមានភាពត្រឹមត្រូវ និងច្បាស់លាស់ហើយនោះ គឺត្រូវតបទៅវិញដោយអ្វីដែលបានលើកឡើងមុននេះថា ការវិនិច្ឆ័យថាជាមោឃៈដោយអ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ មិនអាចអនុវត្តទៅលើអ្នកដែលធ្វើតាមអ្នកប្រាជ្ញដទៃទៀតបានឡើយ ទោះបីជាការវិនិច្ឆ័យរបស់គាត់ស្របគ្នាក៏ដោយ។ បន្ទាប់មក យើងត្រឡប់មកនិយាយវិញថា៖ ដូចគ្នានេះដែរក្នុងបញ្ហានិកាហ៍ (អាពាហ៍ពិពាហ៍)។ ការធ្វើនីកាហ៍ដោយពាក្យសម្តីរបស់ស្ត្រីមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់តាមទស្សនៈរបស់អ៊ីម៉ាម អាប់-ស្ហាហ្វីអី នោះទេ ប៉ុន្តែលោកទទួលស្គាល់ការវិនិច្ឆ័យលើអ្នកដែលអវត្តមាន។ ចំណែកពួកយើង (ហានីហ្វី) គឺមានការវិនិច្ឆ័យផ្ទុយពីនេះក្នុងបញ្ហាទាំងពីរ។ ដូច្នេះ ប្រសិនបើមានការវិនិច្ឆ័យថាវាត្រឹមត្រូវ បន្ទាប់ពីវាបានកើតឡើងដោយពាក្យសម្តីរបស់ស្ត្រីលើអ្នកដែលអវត្តមាន នោះគេហៅថាជាការផ្សំមតិ (តាលហ្វិកហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍)។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ពួកលោកក៏បានវិនិច្ឆ័យថាការវិនិច្ឆ័យដែលផ្សំឡើងពីមហ្សហាប់ទាំងពីរនេះគឺត្រឹមត្រូវ។ ដូចគ្នានេះដែរ ក្នុងករណីរបស់អ៊ីម៉ាម អាប់ប៊ូ យូស៊ូហ្វ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) នៅពេលដែលលោកដឹកនាំមនុស្សសឡាតថ្ងៃសុក្រ រួចមានដំណឹងថាមានកណ្តុរងាប់នៅក្នុងទឹកអាងដែលលោកបានងូតទឹកសម្រាប់សឡាតថ្ងៃសុក្រនោះ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ "យើងយកតាមមតិរបស់បងប្អូនយើងជាអ្នកក្រុងម៉ាឌីណាហ៍ ដែលថាប្រសិនបើទឹកមានចំនួនពីរឃុលឡាហ៍ (បរិមាណទឹកច្រើន) វានឹងមិនផ្ទុកភាពមិនស្អាតឡើយ"។ អ្នកនិពន្ធសៀវភៅ "អាល់-មូហ៊ីត អាល់-ប៊ូហានី" និង "អាល់-ហ្វាតាវ៉ា អាល់-ហ្សាហ៊ីរីយ៉ាហ៍" និងអ្នកដទៃទៀតក្នុងជំពូកនីកាហ៍ បានលើកយកករណីនេះមកធ្វើជាសក្ខីភាពក្នុងបញ្ហានីកាហ៍ថា៖ អ្នកដែលកាន់តាមមហ្សហាប់ហានីហ្វី អាចអនុវត្តតាមមហ្សហាប់ដទៃក្នុងបញ្ហានោះបាន។ ខ្ញុំសូមនិយាយថា៖ នេះគឺជាអ៊ីម៉ាម អាប់ប៊ូ យូស៊ូហ្វ ដែលជាមេដឹកនាំមហ្សហាប់ និងជាអ្នកប្រាជ្ញមូជតាហ៊ីដដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ បានធ្វើតាមមតិអ្នកដទៃក្នុងពេលចាំបាច់។ នោះមិនមែនជាមហ្សហាប់របស់លោកទេ ព្រោះមហ្សហាប់របស់លោកគឺទឹកតិចនឹងក្លាយជាមិនស្អាតនៅពេលមានអ្វីមិនស្អាតធ្លាក់ចូល ទោះបីជាពណ៌ ឬក្លិនមិនផ្លាស់ប្តូរក៏ដោយ។ គ្មានការសង្ស័យទេថា តាមធម្មតា លោកបានធ្វើតូហារ៉ោះ (ការសម្អាតខ្លួន) និងសឡាតតាមមហ្សហាប់របស់លោកផ្ទាល់ ប៉ុន្តែលោកបានធ្វើតាមមតិអ្នកដទៃក្នុងករណីទឹកនោះ។ ដូច្នេះ ការផ្សំមតិ (តាលហ្វិកហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍) បានកើតឡើងពីលោក ហើយនេះគឺជាភស្តុតាងដ៏រឹងមាំបំផុតសម្រាប់ពួកយើង។ ពីនេះយើងក៏ទទួលបានចំណេះដឹងថា មនុស្សម្នាក់អាចធ្វើតាមមតិអ្នកដទៃបាននៅពេលចាំបាច់។ បញ្ហានេះគឺ៖ តើមូជតាហ៊ីដអាចធ្វើតាមមូជតាហ៊ីដម្នាក់ទៀតក្នុងបញ្ហាដែលមានការខ្វែងគំនិតគ្នាបានដែរឬទេ? មតិល្បីល្បាញគឺមិនអាចធ្វើបានទេ។ ប៉ុន្តែមានការរាយការណ៍ពីអ៊ីម៉ាម មូហាំម៉ាដ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ថាអ្នកប្រាជ្ញអាចធ្វើតាមអ្នកដែលប្រាជ្ញជាង និងអ្នកហ្វិកហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍អាចធ្វើតាមអ្នកដែលយល់ដឹងជ្រៅជ្រះជាង។ ហើយករណីរបស់ អាប់ប៊ូ យូស៊ូហ្វ ក៏ស្របនឹងរឿងនេះដែរ។ បន្ទាប់មក ខ្ញុំបានឃើញនៅក្នុងសៀវភៅគោលការណ៍របស់អ៊ីម៉ាម ស៊ីមស៊ុល អៃអ៊ិមម៉ាហ៍ អាប់ប៊ូ បាករ ប៊ីន មូហាំម៉ាដ អាល់-សារ៉ាក់ស៊ី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ដែលជាអ្នកនិពន្ធសៀវភៅ "អាល់-ម៉ាប់ស៊ូត" បានសរសេរថា៖ យោងតាមគោលការណ៍របស់ អាប់ប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ ប្រសិនបើមូជតាហ៊ីដម្នាក់យល់ថាអ្នកដែលខ្វែងគំនិតជាមួយគាត់មានចំណេះដឹងផ្នែកអ៊ីជទីហាត (ការវិនិច្ឆ័យ) ខ្ពស់ជាង នោះគាត់នឹងបោះបង់មតិរបស់គាត់ដើម្បីយកតាមមតិរបស់អ្នកដែលខ្លាំងជាង...។ សរុបមក ពីអ្វីដែលបានដកស្រង់ពីបណ្តាអ៊ីម៉ាមទាំងឡាយ គឺការផ្សំមតិ (តាលហ្វិកហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍) គឺអាចធ្វើទៅបាន ហើយវាជាមតិត្រឹមត្រូវ ដូចដែលបានបញ្ជាក់ក្នុងមហ្សហាប់ស្ហាហ្វីអីថា ការផ្សំមតិក៏អាចធ្វើទៅបានដែរ។ បន្ទាប់ពីខ្ញុំបានសិក្សាស្រាវជ្រាវអស់មួយរយៈអំពីការអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើតាលហ្វិកហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ តាមរយៈករណីរបស់ អាប់ប៊ូ យូស៊ូហ្វ និងអ្នកប្រាជ្ញខ្លះនៅខ្វារ៉ាហ្សម និងករណីការវិនិច្ឆ័យលើអ្នកអវត្តមាន... ខ្ញុំក៏បានរកឃើញថា ស៊ៃឃុលអ៊ីស្លាម ហ្សៃនុឌឌីន អ៊ីបនូ នុជៃម បានបញ្ជាក់ក្នុងសារមួយដែលលោកបានសរសេរថា ការហាមឃាត់ការធ្វើតាលហ្វិកហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ហ៍ដែលបានលើកឡើងក្នុងសៀវភៅ "អាត-តាហ្រីរ" នោះ គឺគ្រាន់តែជាការយោងទៅលើអ្នកប្រាជ្ញជំនាន់ក្រោយមួយចំនួនប៉ុណ្ណោះ ហើយវាមិនមែនជាមហ្សហាប់ពិតប្រាកដនោះទេ។ ខ្ញុំសូមសរសើរដល់អល់ឡោះ ដែលបានធ្វើឱ្យមតិរបស់ខ្ញុំស្របទៅនឹងអ្វីដែលលោក អ៊ីបនូ នុជៃម បានបញ្ជាក់។

ជំពូក ដូចគ្នានេះដែរ ចំពោះបញ្ហា «ការកំណត់» (តះរីរ) ដែលអ្នកខ្លះបានលើកឡើងថា «មិនអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើតាក់លីដ (ការអនុវត្តតាមមហ្សហាប់) បន្ទាប់ពីបានប្រតិបត្តិរួចហើយនោះ» គឺជារឿងដែលត្រូវពិចារណា។ ឃ្លានេះមានន័យពីរយ៉ាង៖ ទីមួយ៖ ប្រសិនបើបុគ្គលម្នាក់បានប្រតិបត្តិការងារមួយ ហើយការងារនោះមានភាពត្រឹមត្រូវតាមមហ្សហាប់របស់អ៊ីម៉ាមម្នាក់ ដោយដែលគាត់មិនបានដឹងខ្លួនពីមុនមក ហើយតាមពិតទៅការងារនោះផ្ទុយនឹងមហ្សហាប់របស់គាត់ (ដែលគាត់កំពុងកាន់) តើគាត់អាចនិយាយបានដែរឬទេថា «ខ្ញុំបានយកតាមមហ្សហាប់របស់អ្នកដែលយល់ថាការងារនោះត្រឹមត្រូវ»? យោងតាមអ្វីដែលខ្ញុំចងចាំ គឺមិនអាចធ្វើបែបនោះបានទេ ប្រសិនបើបកស្រាយឃ្លានេះក្នុងន័យនេះ។ ខ្ញុំសូមជម្រាបថា៖ សាខាបញ្ហាដែល អាប់ឌូ យូស៊ូហ្វ បានលើកឡើងក្នុងករណី «កណ្តុរ» គឺបដិសេធទៅនឹងទស្សនៈខាងលើ ព្រោះវាគឺជាការធ្វើតាក់លីដបន្ទាប់ពីការប្រតិបត្តិបានបញ្ចប់ទៅហើយ ហើយនោះគឺជាទស្សនៈដែលខ្ញុំកាន់តាម។ ផ្ទុយទៅវិញ អ៊ីម៉ាមដ៏ឆ្នើម និងជាអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ដ៏ល្បីល្បាញប្រចាំតំបន់យេមែនក្នុងសម័យកាលរបស់លោក គឺ អ៊ីម៉ាម អាប់ឌុល រ៉ះម៉ាន ប៊ិន ហ្ស៊ីយ៉ាដ អស្សាហ្វីអី បានជ្រើសរើសក្នុងសៀវភៅហ្វត្វារបស់លោកថា៖ ប្រសិនបើការប្រតិបត្តិរបស់មនុស្សសាមញ្ញម្នាក់ ស្របទៅនឹងមហ្សហាប់របស់អ៊ីម៉ាមណាម្នាក់ក្នុងចំណោមអ៊ីម៉ាមទាំងឡាយដែលអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើតាក់លីដបាន នោះការប្រតិបត្តិនោះគឺត្រឹមត្រូវ ទោះបីជាគាត់មិនបានធ្វើតាក់លីដតាមអ៊ីម៉ាមនោះពីដំបូងក៏ដោយ។ នេះគឺដើម្បីផ្តល់ភាពងាយស្រួលដល់បាវបម្រើរបស់អល់ឡោះ ហើយការខ្វែងគំនិតគ្នារបស់ប្រជាជាតិឥស្លាមគឺជាក្តីមេត្តា។ ចំណែកអ្នកប្រាជ្ញដ៏ឆ្នើម អ៊ីបនុ ហាចារ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ការប្រតិបត្តិនោះនឹងមិនត្រឹមត្រូវឡើយ លុះត្រាតែគាត់បានធ្វើតាក់លីដតាមអ្នកដែលយល់ថាវាត្រឹមត្រូវនោះ ព្រោះការដែលគាត់ធ្វើតាក់លីដតាមអ៊ីម៉ាមណាម្នាក់ក្នុងចំណោមអ៊ីម៉ាមទាំងឡាយដែលបានរៀបរាប់ គឺមានន័យថាគាត់បានប្តេជ្ញាអនុវត្តតាមគ្រប់បទបញ្ញត្តិទាំងអស់ ដូច្នេះវាមិនអាចចាត់ទុកថាគ្រប់គ្រាន់ក្នុងករណីផ្ទុយពីនេះឡើយ លើកលែងតែមានការធ្វើតាក់លីដត្រឹមត្រូវប៉ុណ្ណោះ។ មានអ្នកប្រាជ្ញសូហ្វីដ៏សាលិហ៊ីនម្នាក់បានលើកឡើងថា៖ វាត្រូវបានបើកបង្ហាញដល់លោកថា អល់ឡោះនឹងមិនដាក់ទោសអ្នកដែលប្រតិបត្តិក្នុងបញ្ហាមួយដោយយោងតាមទស្សនៈរបស់អ៊ីម៉ាមមូជតាហ៊ីដ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើតាក់លីដបាននោះទេ។ អ៊ីម៉ាមទាំងនោះនៅពេលបច្ចុប្បន្នគឺមានបួនរូប ដែលមហ្សហាប់របស់ពួកគេត្រូវបានកត់ត្រាទុក ហើយគោលការណ៍គ្រឹះក៏ដូចជាសាខាបញ្ហាផ្សេងៗរបស់ពួកគេត្រូវបានរៀបចំយ៉ាងច្បាស់លាស់។ ចំណែកមូជតាហ៊ីដជំនាន់មុនៗវិញ គឺមិនអាចធ្វើតាមបានទេ ដោយសារតែការខ្វះខាតនូវការកត់ត្រា និងការបាត់បង់នូវលក្ខខណ្ឌវិនិច្ឆ័យនៃបទបញ្ញត្តិនានាដោយសារពេលវេលាកន្លងផុតទៅយូរ។ នេះគឺជាអ្វីដែលខ្ញុំបានឃើញនៅក្នុងសៀវភៅប្រមូលផ្តុំមួយចំនួន។ ខ្ញុំសូមនិយាយថា៖ ការកំណត់យកតែអ៊ីម៉ាមទាំងបួនរូបនោះ គឺនៅមានចំណុចដែលត្រូវពិភាក្សា ដែលមិនអាចពន្យល់ឱ្យអស់សេចក្តីក្នុងទីនេះបានឡើយ។ បន្ទាប់មក ខ្ញុំបានឃើញនៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់បាហ៍រុ រ៉ាអ៊ិក» ដែលជាសៀវភៅពន្យល់សៀវភៅ «អាល់កានហ្ស៍» របស់អ្នកប្រាជ្ញ អ៊ីបនុ នុជៃម ក្នុងជំពូកការសងសឡាតដែលខកខាន នៅត្រង់ចំណុចដែលលោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ប្រសិនបើគាត់ជាមនុស្សសាមញ្ញដែលមិនមានមហ្សហាប់ជាក់លាក់ នោះមហ្សហាប់របស់គាត់គឺការហ្វត្វារបស់អ្នកប្រាជ្ញដែលផ្តល់ហ្វត្វាឱ្យគាត់ ដូចដែលពួកគេបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់។ ប្រសិនបើអ្នកប្រាជ្ញហានហ្វីផ្តល់ហ្វត្វាឱ្យគាត់ គាត់ត្រូវសងសឡាតអាស្រ៊ី និងម៉ាក់រិបឡើងវិញ។ ប្រសិនបើអ្នកប្រាជ្ញស្សាហ្វីផ្តល់ហ្វត្វាឱ្យគាត់ គាត់មិនចាំបាច់សងសឡាតទាំងពីរនោះឡើយ ហើយទស្សនៈផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់មិនត្រូវបានយកជាការទេ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើគាត់មិនបានសួរអ្នកណាម្នាក់ ហើយការប្រតិបត្តិរបស់គាត់ស្របទៅនឹងភាពត្រឹមត្រូវតាមមហ្សហាប់របស់មូជតាហ៊ីដណាម្នាក់ នោះវាចាត់ទុកថាគ្រប់គ្រាន់ ហើយគាត់មិនចាំបាច់សងឡើងវិញឡើយ»។ នេះគឺស្របទៅនឹងអ្វីដែលអ្នកប្រាជ្ញប្រចាំតំបន់យេមែនក្នុងសម័យកាលរបស់លោក គឺ អ៊ីម៉ាម អាប់ឌុល រ៉ះម៉ាន ប៊ិន ហ្ស៊ីយ៉ាដ អស្សាហ្វីអី បានជ្រើសរើស។

សូមអល់ឡោះ តាអាឡា អាណិតមេត្តាប្រោសប្រណី។ ចំណែកអត្ថន័យទីពីរ៖ គឺថា នៅពេលដែលមនុស្សម្នាក់បានប្រតិបត្តិទៅតាមមហ្សហាប់ (សាលាគំនិត) មួយក្នុងបញ្ហាណាមួយហើយ មិនមែនមានន័យថាគាត់មិនអាចប្រតិបត្តិផ្ទុយពីនោះក្នុងបញ្ហាដដែលនោះនៅពេលក្រោយបានឡើយ។ ទស្សនៈនេះត្រូវបានច្រានចោលដោយហេតុផលជាច្រើន៖ ទីមួយ៖ មិនមានភស្តុតាងណាមួយបញ្ជាក់ពីការហាមឃាត់នេះទេ លើកលែងតែក្នុងករណីដែលមានចេតនាបង្កឱ្យមានភាពរញ៉េរញ៉ៃ (លេងសើចនឹងសាសនា)។ ប៉ុន្តែភាពរញ៉េរញ៉ៃនេះនឹងមិនកើតឡើងឡើយ លុះត្រាតែបុគ្គលនោះមានចេតនាធ្វើបែបនោះ ឬមានភស្តុតាងជុំវិញកាលៈទេសៈដែលបង្ហាញពីចេតនានោះ។ ឬក្នុងករណីដែលអ្នកប្រតិបត្តិ (មូកាល់ឡាហ្វ) ជួបនឹងស្ថានភាពលំបាក ហើយត្រូវបង្ខំចិត្តជ្រើសរើសយកការអនុវត្តផ្សេងក្នុងករណីដែលគាត់ធ្លាប់បានអនុវត្តតាមទស្សនៈរបស់អ៊ីម៉ាមម្នាក់រួចមកហើយ។ បន្ទាប់មកបញ្ហានោះបានកើតឡើងម្តងទៀត ហើយគាត់ចង់អនុវត្តតាមទស្សនៈរបស់អ៊ីម៉ាមម្នាក់ទៀត ដើម្បីដោះស្រាយភាពចាំបាច់ដែលបង្ខំឱ្យគាត់ធ្វើបែបនោះ ក្នុងគោលបំណងដ៏ត្រឹមត្រូវមួយ នោះគាត់មិនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអ្នកលេងសើចនឹងសាសនាឡើយ។ វាត្រូវបានបញ្ជាក់យ៉ាងត្រឹមត្រូវ និងច្បាស់លាស់ពី អ៊ូម៉ារ ប៊ីន អាល់ខាតតប (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះលោក) ថា លោកធ្លាប់បានផ្លាស់ប្តូរការសម្រេចចិត្តរបស់លោកក្នុងបញ្ហាមួយដែលលោកធ្លាប់បានកាត់ក្តីពីមុនមក។ នៅពេលដែលបញ្ហានោះកើតឡើងម្តងទៀត ហើយលោកមានទស្សនៈថ្មី លោកក៏បានកាត់ក្តីផ្ទុយពីលើកមុន ដោយលោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការសម្រេចចិត្តលើកមុន គឺផ្អែកលើអ្វីដែលយើងបានកាត់ក្តីកាលនោះ ហើយការសម្រេចចិត្តលើកនេះ គឺផ្អែកលើអ្វីដែលយើងកំពុងកាត់ក្តីនៅពេលនេះ»។

ប្រសិនបើអ្នកនិយាយថា៖ «គាត់ជាអ្នកមូជតាហ៊ីដ (អ្នកប្រាជ្ញដែលមានសមត្ថភាពវិនិច្ឆ័យបញ្ហាដោយខ្លួនឯង) ហើយនេះគឺជាស្ថានភាពរបស់អ្នកមូជតាហ៊ីដ ដែលតម្រូវឱ្យគាត់ត្រឡប់ទៅរកភស្តុតាងដែលបានបង្ហាញដល់គាត់ ខុសពីអ្នកតាក់លីដ (អ្នកដែលដើរតាមមហ្សហាប)» នោះខ្ញុំនឹងឆ្លើយតបថា៖ «សូមចាំបន្តិចចុះបងប្រុសអើយ! ព្រោះថាអ្នកតាក់លីដនោះ មិនបានឃើញភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីភាពត្រឹមត្រូវនៃអ្វីដែលគាត់បានធ្វើតាក់លីដនោះទេ ដូចអ្វីដែលបានបង្ហាញដល់អ្នកមូជតាហ៊ីដ។ ហើយនៅទីនេះ ក៏មានអ្នកមូជតាហ៊ីដម្នាក់ទៀតដែលយល់ឃើញផ្ទុយពីនេះ ដូច្នេះហើយទើបការអនុញ្ញាតឱ្យគាត់ផ្លាស់ប្តូរការអនុវត្ត (ពីមហ្សហាបមួយទៅមហ្សហាបមួយទៀត) គឺជារឿងដែលសមហេតុផលជាង»។ អត្ថន័យត្រឹមត្រូវនៃឃ្លាដែលថា៖ «មិនមានការតាក់លីដ (ការផ្លាស់ប្តូរមហ្សហាប) បន្ទាប់ពីការអនុវត្តរួចរាល់»។ បន្ទាប់មក បន្ទាប់ពីខ្ញុំបានសរសេរបន្ទាត់ទាំងនេះមួយរយៈ វាក៏បានបង្ហាញឱ្យខ្ញុំឃើញយ៉ាងច្បាស់លាស់ដោយគ្មានការសង្ស័យថា អ្វីដែលពួកគេចង់មានន័យតាមរយៈពាក្យថា «មិនមានការតាក់លីដបន្ទាប់ពីការអនុវត្តរួចរាល់» នោះគឺ៖ ប្រសិនបើបុគ្គលម្នាក់បានអនុវត្តបញ្ហាមួយតាមមហ្សហាបមួយរួចហើយ ឧទាហរណ៍ក្នុងរឿងលែងលះ ឬការរំដោះទាសករ ឬរឿងផ្សេងទៀត ហើយគាត់បានជឿជាក់ និងអនុវត្តវាដោយពេញលេញ រហូតដល់គាត់បានបែកពីភរិយាជាដើម ហើយបានចៀសវាងពីនាង និងប្រព្រឹត្តចំពោះនាងក្នុងនាមជាស្ត្រីដែលហាមឃាត់សម្រាប់គាត់ ដោយជឿជាក់ថាទំនាក់ទំនងរវាងគាត់ និងនាងបានដាច់ស្រេចតាមរយៈពាក្យសម្តីដែលគាត់បាននិយាយនោះ គឺគាត់មិនអាចត្រឡប់ក្រោយវិញ ឬលុបចោលអ្វីដែលគាត់បានអនុវត្តរួចហើយនោះទេ ដើម្បីត្រឡប់ទៅរកនាងវិញដោយការធ្វើតាក់លីដតាមអ៊ីម៉ាំម្នាក់ទៀតដែលមិនមែនជាអ៊ីម៉ាំទីមួយ។ នេះគឺជាអត្ថន័យនៃពាក្យរបស់ពួកគេដែលថា «មិនមានការតាក់លីដបន្ទាប់ពីការអនុវត្តរួចរាល់» ហើយគាត់មិនអាចត្រឡប់ពីអ្វីដែលគាត់បានធ្វើតាក់លីដ និងអនុវត្តរួចហើយនោះបានឡើយ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើហេតុការណ៍នោះកើតឡើងជាលើកទីពីរជាមួយស្ត្រីម្នាក់ទៀត ឬជាមួយនាងដដែលតាមរយៈការរៀបការថ្មី នោះគាត់អាចយកតាមទស្សនៈរបស់អ៊ីម៉ាំម្នាក់ទៀតបាន ហើយគ្មានអ្វីហាមឃាត់ឡើយ ដូចដែលនឹងបកស្រាយនៅពេលខាងមុខ។ ម្យ៉ាងទៀត លោកអាល់-អល់ឡាម៉ះ អ៊ីបន អមីរ អាល់-ហាជ្ច អាល់-ហាល៉ាប៊ី អាល់-ហាន់ហ្វ៊ី ដែលជាសិស្សរបស់លោក អ៊ីបន អាល់-ហ៊ូម៉ាម បានដកស្រង់សម្តីពីលោក អហ្ស-ហ្សារកាស៊ី ដែលជាអ៊ីម៉ាំម្នាក់ក្នុងចំណោមអ៊ីម៉ាំនៃមហ្សហាប សាហ្វីអ៊ី នៅក្នុងសៀវភៅ «ស៊រហ៍ អាត-តាក់រីរ» ថា៖ នៅក្នុងសម្តីរបស់អ៊ីម៉ាំមួយចំនួន មានអ្វីដែលបង្ហាញថាមានការខ្វែងគំនិតគ្នាលើការអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើតាក់លីដបន្ទាប់ពីការអនុវត្តរួចរាល់ដែរ ហើយការហាមឃាត់វាមិនមែនជាការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ់ម៉ា) នោះទេ។ ដូច្នេះ ចូរអ្នកដឹងរឿងនេះចុះ។ ម្យ៉ាងទៀត អ្នកនិពន្ធសៀវភៅ «អាល់-ហ្វាតាវ៉ា អាល់-សៃរ៉ហ្វ៊ីយ៉ះ» បានដកស្រង់ពីសៀវភៅ «អាហ្ស-ហ្សហ៊ីរីយ៉ះ», «អាន-ណាសាហ្វ៊ីយ៉ះ» និង «អាន-ណាសាប» ដោយដកស្រង់ពាក្យពី «អាហ្ស-ហ្សហ៊ីរីយ៉ះ» ថា៖ មានគេសួរ សៃឃុលអ៊ីស្លាម អាត៉ា ប៊ិន ហាំហ្សះ អាស-ស៊ូឌី អំពីក្មេងស្រីតូចម្នាក់ដែលឪពុករបស់នាងបានរៀបការនាងជាមួយក្មេងប្រុសតូចម្នាក់ ហើយឪពុករបស់ក្មេងប្រុសនោះក៏យល់ព្រម រហូតដល់ក្មេងទាំងពីរធំឡើង ហើយពួកគេបានឃ្លាតឆ្ងាយពីគ្នាយូរ។ ការរៀបការនោះធ្វើឡើងដោយមានសាក្សីជាមនុស្សដែលមិនគោរពច្បាប់ (ហ្វាសិក)។ តើវាអនុញ្ញាតឱ្យចៅក្រមបញ្ជូនទៅរកអ្នកមហ្សហាប សាហ្វីអ៊ី ដើម្បីលុបចោលការរៀបការនេះដោយសារមូលហេតុនេះដែរឬទេ? លោកបានឆ្លើយថា៖ «បាទ អនុញ្ញាត ហើយអ្នកមហ្សហាប ហាន់ហ្វ៊ី ក៏អាចធ្វើរឿងនេះដោយខ្លួនឯងបានដែរ ដោយយកតាមមហ្សហាបរបស់ភាគីម្ខាងទៀត ទោះបីវាមិនមែនជាមហ្សហាបរបស់គាត់ក៏ដោយ»។ បន្ទាប់មក នៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់-មុហ៊ីត» និង «អាហ្ស-ហ្សហ៊ីរីយ៉ះ» បានលើកឡើងពីបញ្ហារបស់ អាប់ប៊ូ យូស៊ូហ្វ អំពីសត្វកណ្តុរ ហើយបានយកវាជាភស្តុតាង។ ដូច្នេះ ចូរអ្នកដឹងរឿងនេះចុះ។ ដូចគ្នានេះដែរ លោកម្ចាស់របស់យើង ដែលជាអ្នកប្រាជ្ញចុងក្រោយ លោក អ៊ីបន នុជៃម (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់គាត់) នៅក្នុងសៀវភៅ «អាល់-បាហ៍រ អា-រ៉ាអិក» ក្នុងបញ្ហាសច្ចាប្រណិធានដែលបានកំណត់ បានដកស្រង់ពីសៀវភៅ «អាល់-បាហ្សហ្សាហ្ស៊ីយ៉ះ» ពីក្រុមអ្នកប្រាជ្ញរបស់យើងថា៖ ប្រសិនបើគាត់បានសួរអ្នកប្រាជ្ញ (ហ្វាគីហ៍) ដែលមានភាពយុត្តិធម៌ ហើយអ្នកប្រាជ្ញនោះបានផ្តល់ហ្វាតវ៉ាថា សច្ចាប្រណិធាននោះមិនមានសុពលភាព តើគាត់អាចអនុវត្តតាមហ្វាតវ៉ានោះបានដែរឬទេ? ហើយមានការរាយការណ៍ដែលទូលំទូលាយជាងនេះទៅទៀត គឺប្រសិនបើអ្នកផ្តល់ហ្វាតវ៉ាម្នាក់បានអនុញ្ញាតឱ្យគាត់ ហើយម្នាក់ទៀតបានហាមឃាត់គាត់ បន្ទាប់ពីគាត់បានអនុវត្តតាមហ្វាតវ៉ាទីពីរក្នុងករណីទីមួយ នោះគាត់អាចអនុវត្តតាមហ្វាតវ៉ាសម្រាប់ស្ត្រីម្នាក់ទៀត មិនមែនសម្រាប់ស្ត្រីទីមួយនោះទេ (គឺសម្រាប់ករណីថ្មី) ដូចដែលខ្ញុំបានដាស់តឿនអ្នកកាលពីមុន។ ចូរពិនិត្យមើលវាឱ្យច្បាស់ ព្រោះវាបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់អំពីការអនុញ្ញាតឱ្យអនុវត្តផ្ទុយពីអ្វីដែលគាត់បានធ្វើពីមុនសម្រាប់មនុស្សទូទៅ (អាមមី)។ ការហាមឃាត់នោះគឺដើម្បីកុំឱ្យអ្នកផ្តល់ហ្វាតវ៉ាត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាមានបំណងមិនល្អ ឬធ្វើតាមចំណង់ចំណូលចិត្ត ឬលេងសើច និងដើម្បីកុំឱ្យអ្នកប្រាជ្ញត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាមានភាពផ្ទុយគ្នាពីសំណាក់មនុស្សទូទៅ។ ដូច្នេះ ចូរយល់រឿងនេះចុះ។ នេះគឺជាអ្វីដែលខ្ញុំយល់ឃើញក្នុងរឿងនេះ ហើយខ្ញុំបានឃើញនៅក្នុងសម្តីរបស់អ្នកខ្លះដែលពន្យល់ថា ដើម្បីកុំឱ្យវាក្លាយជាផ្លូវក្នុងការបំផ្លាញមហ្សហាបរបស់យើង ឬអ្វីដែលស្រដៀងគ្នានេះ។ អល់ឡោះគឺជាអ្នកដឹងច្បាស់បំផុត។ ចូរដឹងថា មានបញ្ហាមួយចំនួនដែលត្រូវបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ដោយអ្នកប្រាជ្ញជំនាន់ក្រោយ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេទាំងអស់គ្នា) ជាពិសេសនៅក្នុងគោលការណ៍ (អ៊ូស៊ូល) ដែលពួកគេបាននិពន្ធ ហើយវាមិនមែនជាអ្វីដែលពេញចិត្តនោះទេ ផ្ទុយទៅវិញ ជួនកាលមានការបញ្ជាក់ផ្ទុយពីនេះពីសំណាក់អ្នកប្រាជ្ញជំនាន់មុន។ យើងរកឃើញរឿងប្រភេទនេះនៅក្នុងសៀវភៅ «អាត-តាក់រីរ» ដែលនិពន្ធដោយអ្នកប្រាជ្ញដ៏ឆ្នើម ដែលបានប្រមូលផ្តុំនូវទស្សនៈរបស់អ្នកប្រាជ្ញជំនាន់ក្រោយក្នុងសម័យរបស់គាត់ និងអ្នកមុនៗ រហូតដល់សម្តីរបស់ម្ចាស់មហ្សហាបផ្សេងៗក្រៅពីមហ្សហាបរបស់យើង។ ដូច្នេះ វាមិនមែនជាកំហុសរបស់យើងទេ ប្រសិនបើយើងមិនយកតាមអ្វីដែលយើងឃើញថាវាខុស ប្រសិនបើអល់ឡោះបានផ្តល់ឱ្យយើងនូវការពិចារណាដែលអាចឈានទៅរកភាពត្រឹមត្រូវ។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី យើងសូមសរសើរដល់អល់ឡោះថា យើងមិនចេញក្រៅពីកម្រិតនៃការធ្វើតាក់លីដចំពោះអ៊ីម៉ាំដ៏អស្ចារ្យរបស់យើងគឺ អាប់ប៊ូ ហានីហ្វះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់គាត់) នោះទេ។ យើងជាអ្នកតាក់លីដតាមគាត់ និងតាមអ្នកប្រាជ្ញជាន់ខ្ពស់នៃក្រុមរបស់យើង និងអ្នកដែលមកក្រោយពួកគេពីសំណាក់អ៊ីម៉ាំជាន់ខ្ពស់របស់យើង ដូចជា ស៊ីមស៊ុល អ៊ុម្ម៉ះ និងអ្នកដទៃទៀត។ ចំណែកអ្វីដែលអ្នកប្រាជ្ញជំនាន់ក្រោយក្នុងសតវត្សទីប្រាំបួន និងទីដប់បានពិភាក្សា និងកំណត់នោះ យើងអាចពិចារណាបានប្រសិនបើអាចធ្វើទៅបាន ហើយយើងត្រូវតែប្រកាន់ខ្ជាប់នូវអ្វីដែលបានរាយការណ៍ពីអ្នកជំនាន់មុន ជាពិសេសប្រសិនបើវាជាភស្តុតាងដ៏រឹងមាំសម្រាប់យើងក្នុងអ្វីដែលយើងពេញចិត្ត។ អល់ឡោះគឺជាអ្នកផ្តល់ជោគជ័យទៅរកភាពត្រឹមត្រូវ ហើយចំពោះទ្រង់តែមួយគត់ដែលយើងត្រូវពឹងផ្អែក។

ជំពូក ក្នុងចំណោមផលវិបាកដែលកើតចេញពីភាពល្ងង់ខ្លៅ និងការប្រកាន់បក្សពួកជ្រុលនិយម គឺការបោះបង់ចោលកាតព្វកិច្ចមួយក្នុងចំណោមកាតព្វកិច្ចរបស់អល់ឡោះ (ស៊ុបហានាហូ វ៉ាតាអាឡា) ទាំងដែលមានលទ្ធភាពអាចអនុវត្តបានតាមទស្សនៈរបស់មូជតាហ៊ីដ (អ្នកប្រាជ្ញបណ្ឌិត) ដ៏ល្បីល្បាញ ឬតាមទស្សនៈរបស់ក្រុមមូជតាហ៊ីដជាច្រើន។ ជាក់ស្តែង អ្នកដែលល្ងង់ខ្លៅ និងប្រកាន់បក្សពួកជ្រុលនិយម បានហាមឃាត់ខ្លួនឯង និងអ្នកដទៃមិនឱ្យធ្វើការរួមបញ្ចូលគ្នានូវសឡាតពីរ (ជម្អ៍) ក្នុងពេលធ្វើដំណើរ ដែលនេះជាទស្សនៈដែលអ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ និងអ្នកប្រាជ្ញដទៃទៀតតាំងពីសម័យដើមនៃឥស្លាមបានអនុញ្ញាត។ ការប្រកាន់ខ្ជាប់បែបនេះ នាំឱ្យពួកគេបោះបង់ចោលកាតព្វកិច្ចសឡាតទាំងស្រុង។ ឧទាហរណ៍៖ នៅពេលពួកគេត្រៀមខ្លួនធ្វើដំណើរនៅពេលថ្ងៃត្រង់ (ហ្សាវ៉ាល) ពួកគេក៏សូត្រសឡាតហ្ស៊ូហ័រនៅដើមពេល ហើយបដិសេធមិនព្រមរួមបញ្ចូលសឡាតអាស្រ៊ីជាមួយវាឡើយ។ បន្ទាប់មកពួកគេក៏ជិះយានជំនិះធ្វើដំណើរ ដោយគិតថាពួកគេប្រហែលជាមិនអាចឈប់សម្រាកបានរហូតដល់ពេលម៉ាក្រិប ឬពេលថ្ងៃលិច ដែលពេលនោះមិនមានពេលវេលាគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ធ្វើការសម្អាតខ្លួន (តាហារ៉ោះ) និងសឡាតឡើយ ជាពិសេសសម្រាប់អ្នកដែលមានការលំបាកក្នុងការសម្អាតខ្លួន។ ដូច្នេះ ពួកគេក៏បាត់បង់ឱកាសសឡាតទាំងស្រុង ខណៈដែលពួកគេអាចធ្វើវាបាននៅកន្លែងដែលពួកគេនៅ ដោយរួមបញ្ចូលសឡាតអាស្រ៊ីមកជាមួយហ្ស៊ូហ័រ (ជម្អ៍ តាក់ឌីម) តាមមហ្សហាប់របស់អ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ និងមហ្សហាប់ដទៃទៀតដែលអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើការរួមបញ្ចូលសឡាតក្នុងពេលធ្វើដំណើរ។ ប៉ុន្តែពួកគេបែរជាបដិសេធ ហើយព្រមបោះបង់ចោលសឡាត ជាជាងអនុវត្តតាមទស្សនៈរបស់មូជតាហ៊ីដដែលអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេធ្វើ ឬដែលតម្រូវឱ្យពួកគេអនុវត្តតាម។ នេះគឺជាភាពល្ងង់ខ្លៅ និងការប្រកាន់បក្សពួកសុទ្ធសាធ។ អ៊ីម៉ាមដ៏អស្ចារ្យ ហ្សូហៃរុឌីន អាល់-ម័រហ្គីណានី បានរៀបរាប់ពីគ្រូរបស់លោកគឺ សៃយីដ អ៊ីម៉ាម អាប៊ូ ស៊ូជូអា (រ៉ហ៊ីមហុលឡោះ) ថា៖ លោក ស៊ីមស៊ុល អៃអ៊ិមម៉ះ អាល់-ហាល់វ៉ានី ត្រូវបានគេសួរអំពីអ្នកខ្ជិលច្រអូសនៅប៊ូខារ៉ា ដែលពួកគេសូត្រសឡាតហ្វាចរនៅពេលដែលព្រះអាទិត្យរះឡើង តើយើងគួរហាមឃាត់ពួកគេដែរឬទេ? លោកឆ្លើយថា៖ «កុំហាមឃាត់ពួកគេឡើយ ព្រោះប្រសិនបើយើងហាមឃាត់ពួកគេ ពួកគេនឹងបោះបង់ចោលសឡាតទាំងស្រុង»។ នេះគឺជាអ្វីដែលបង្ហាញឱ្យឃើញពីស្ថានភាពរបស់ពួកគេ។ ការសូត្រសឡាតរបស់ពួកគេនៅពេលនោះ គឺមានការអនុញ្ញាតតាមទស្សនៈរបស់ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញហាឌីស។ គ្មានការសង្ស័យទេថា ការអនុវត្តសឡាតដែលត្រូវបានអនុញ្ញាតដោយអ្នកប្រាជ្ញមួយក្រុម គឺប្រសើរជាងការបោះបង់ចោលទាំងស្រុង។ នេះគឺជាចម្លើយរបស់ អាល់-ហាល់វ៉ានី ហើយលោកគឺជាប្រមុខនៃមហ្សហាប់ក្នុងសម័យកាលរបស់លោក ដែលបានបណ្តុះបណ្តាលអ្នកប្រាជ្ញដ៏ឆ្នើមជាច្រើនដូចជា ស៊ីមស៊ុល អៃអ៊ិមម៉ះ អាល់-សារ៉ាក់ស៊ី និងហ្វាក់រុល ឥស្លាម អាល់-បាហ្ស៊ូឌី ជាដើម។ សម្រាប់អ្នកល្ងង់ខ្លៅដែលប្រកាន់បក្សពួកជ្រុលនិយម គឺគ្រាន់តែអនុវត្តសឡាតរួមគ្នាជាមួយហ្ស៊ូហ័រ ដោយធ្វើតាម (តាក់លីដ) អ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ និងអ្នកដទៃទៀតក៏គ្រប់គ្រាន់ហើយ។ បន្ទាប់មក ប្រសិនបើគាត់ចង់មានការប្រុងប្រយ័ត្ន (អ៊ីហ៊ីតយ៉ាត) ហើយនៅមានពេលវេលាគ្រប់គ្រាន់ គាត់អាចសូត្រសឡាតនោះឡើងវិញតាមមហ្សហាប់របស់គាត់ ឬសងវាវិញបន្ទាប់ពីពេលម៉ាក្រិប ប្រសិនបើចិត្តរបស់គាត់មិនទាន់អស់សង្ស័យក្នុងការរួមបញ្ចូលសឡាតជាមួយហ្ស៊ូហ័រ។ អល់ឡោះជាអ្នកដឹងច្បាស់បំផុត ហើយគ្មានម្ចាស់ណាផ្សេងក្រៅពីទ្រង់ឡើយ ទ្រង់គឺជាអ្នកគ្រប់គ្រងដ៏ល្អបំផុតសម្រាប់ខ្ញុំ។ អ្នកចងក្រងអត្ថបទនេះ គឺ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) អាប់ឌុលអាហ្ស៊ីម អាល់-ម៉ាក់គី អាល់-ហាន់ហ្វី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់គាត់ ឪពុកម្តាយគាត់ និងមូស្លីមទាំងអស់) បាននិយាយថា៖ បន្ទាប់ពីសរសេរអត្ថបទនេះរួច ខ្ញុំបានរកឃើញឯកសារយោងជាច្រើនដែលគាំទ្រនូវអ្វីដែលខ្ញុំបានលើកឡើងក្នុងសារនេះ។ ខ្ញុំបានឃើញទស្សនៈរបស់អ៊ីម៉ាមដ៏អស្ចារ្យ មូជតាហ៊ីដក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ ប្រមុខនៃអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ និងអ្នកប្រាជ្ញហាឌីស ដែលល្បីល្បាញគឺ អ៊ីបនូ តៃមីយ៉ះ អាល់-ហាន់បាលី (រ៉ហ៊ីមហុលឡោះ) ដូច្នេះខ្ញុំចង់បន្ថែមវានៅផ្នែកខាងក្រោមនៃសារនេះ ដើម្បីជាការគាំទ្រដល់អ្វីដែលយើងបានចង្អុលបង្ហាញ។ មានគេសួរ អ៊ីម៉ាមដ៏ឆ្នើម សៃឃុល ឥស្លាម តាក់យីឌីន អាប់ប៊ូ អាល់-អាបាស់ អាហ្មាត់ ប៊ីន អាប់ឌុលហាលីម ប៊ីន អាប់ឌុលសាឡាម ប៊ីន តៃមីយ៉ះ អាល់-ហាន់បាលី (រ៉ហ៊ីមហុលឡោះ) អំពីអ្នកកាន់មហ្សហាប់ទាំងបួនថា៖ តើការសូត្រសឡាតតាមក្រោយគ្នា (ម៉ាក់មូមតាមអ៊ីម៉ាម) រវាងអ្នកកាន់មហ្សហាប់ផ្សេងគ្នាគឺត្រឹមត្រូវដែរឬទេ? តើមានអ្នកប្រាជ្ញសម័យដើម (សាឡាហ្វ) ណាម្នាក់និយាយថា មូស្លីមមិនអាចសូត្រសឡាតតាមក្រោយគ្នាបានទេប្រសិនបើមហ្សហាប់ខុសគ្នា? ហើយតើអ្នកដែលនិយាយបែបនោះជាអ្នកបង្កើតរឿងថ្មី (មូបតាស៊ី) ឬទេ? លោកបានឆ្លើយតបថា៖ ការសរសើរទាំងឡាយគឺជារបស់អល់ឡោះ។ បាទ ការសូត្រសឡាតរបស់មូស្លីមតាមក្រោយគ្នាគឺអាចធ្វើទៅបាន ដូចដែលក្រុមសហាបះ (សមមិត្តរបស់ព្យាការី) និងអ្នកជំនាន់ក្រោយ (តាប៊ីអ៊ីន) និងអ្នកប្រាជ្ញទាំងបួនបានអនុវត្ត។ ពួកគេសូត្រសឡាតតាមក្រោយគ្នា ទោះបីជាមានការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងបញ្ហាទាំងនេះក៏ដោយ។ គ្មានអ្នកប្រាជ្ញសម័យដើមណាម្នាក់និយាយថា មិនអាចសូត្រសឡាតតាមក្រោយគ្នាបានទេ។ អ្នកណាដែលបដិសេធរឿងនេះ គឺគាត់ជាអ្នកបង្កើតរឿងថ្មីដែលវង្វេង និងផ្ទុយពីគម្ពីរគម្ពីរគួរអាន ស៊ូណាន់ និងការឯកភាពគ្នារបស់អ្នកប្រាជ្ញជំនាន់ដើម។ សហាបះ និងអ្នកជំនាន់ក្រោយខ្លះអានប៊ីស្មីលឡាហ៍ ខ្លះមិនអាន ខ្លះអានឮ ខ្លះអានខ្សឹប ខ្លះធ្វើកូនូតក្នុងសឡាតហ្វាចរ ខ្លះមិនធ្វើ... ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកគេនៅតែសូត្រសឡាតតាមក្រោយគ្នា។ ជារួម បញ្ហាទាំងនេះមានពីរករណី៖ ទីមួយគឺ មូស្លីមមិនដឹងថាអ៊ីម៉ាមរបស់ខ្លួនបានធ្វើអ្វីដែលធ្វើឱ្យខូចសឡាត ក្នុងករណីនេះការសូត្រសឡាតតាមក្រោយគឺត្រឹមត្រូវដោយការឯកភាពគ្នារបស់អ្នកប្រាជ្ញ។ គ្មានការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងរឿងនេះឡើយ មានតែអ្នកប្រកាន់បក្សពួកជ្រុលនិយមមួយចំនួននៅសម័យក្រោយប៉ុណ្ណោះដែលប្រឆាំង ដោយអះអាងថាការសូត្រសឡាតតាមក្រោយអ្នកកាន់មហ្សហាប់ហាន់ហ្វីមិនត្រឹមត្រូវ។ អ្នកដែលនិយាយបែបនេះ គួរតែត្រូវបានគេណែនាំឱ្យត្រឡប់មករកសេចក្តីពិតវិញ ព្រោះមូស្លីមតាំងពីសម័យព្យាការី ﷺ និងសម័យខាលីហ្វះ តែងតែសូត្រសឡាតតាមក្រោយគ្នាជានិច្ច។

ប្រសិនបើវាជាកាតព្វកិច្ច នោះការសឡាតរបស់មូស្លីមភាគច្រើននឹងត្រូវចាត់ទុកជាមោឃៈ ហើយការប្រុងប្រយ័ត្ន (ក្នុងរឿងវិវាទ) នឹងមិនអាចទៅរួចឡើយ ព្រោះបញ្ហាទាំងនោះភាគច្រើនមានការខ្វែងគំនិតគ្នា និងមានភស្តុតាងដែលមិនច្បាស់លាស់។ អ្វីដែលអ្នកគោរពប្រតិបត្តិអាចធ្វើបានច្រើនបំផុត គឺការប្រុងប្រយ័ត្នចំពោះការខ្វែងគំនិតគ្នា ខណៈដែលខ្លួនមិនអាចសន្និដ្ឋានដាច់ខាតលើទស្សនៈណាមួយក្នុងចំណោមទស្សនៈទាំងពីរនោះទេ។ ប្រសិនបើការសន្និដ្ឋានដាច់ខាតលើទស្សនៈណាមួយជាកាតព្វកិច្ច នោះមនុស្សភាគច្រើនមិនអាចធ្វើការសន្និដ្ឋានបែបនោះបានឡើយ។ អ្នកដែលលើកឡើងបែបនេះ គឺគ្មានអ្វីក្រៅពីការធ្វើតាម (តាក់លីដ) ហ្វិកហ៍របស់អ៊ូឡាម៉ាខ្លះប៉ុណ្ណោះ ហើយប្រសិនបើគេទាមទារឱ្យបង្ហាញភស្តុតាងតាមគោលការណ៍សាសនា ដែលបញ្ជាក់ពីភាពត្រឹមត្រូវនៃទស្សនៈរបស់អ៊ីម៉ាមខ្លួន ដោយមិនយកទស្សនៈអ្នកដទៃ នោះគេនឹងមិនអាចធ្វើទៅបានឡើយ។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបការខ្វែងគំនិតរបស់បុគ្គលបែបនេះមិនត្រូវបានគេយកមកគិតគូរឡើយ ព្រោះគេមិនមែនជាអ្នកដែលមានសមត្ថភាពក្នុងការធ្វើអ៊ីជទីហាដ (ការវិនិច្ឆ័យបញ្ហាដោយខ្លួនឯង) នោះទេ។ ទម្រង់ទីពីរ៖ គឺករណីដែលអ្នកតាម (ម៉ាមូ) មានភាពប្រាកដប្រជាថា អ៊ីម៉ាមបានប្រព្រឹត្តនូវអ្វីដែលមិនអនុញ្ញាតតាមទស្សនៈរបស់ខ្លួន ដូចជាការប៉ះប្រដាប់ភេទ ឬប៉ះស្ត្រីដោយមានតណ្ហា ឬការធ្វើការកោសឈាម (ហ៊ីចាម៉ះ) ឬការក្អួត រួចហើយអ៊ីម៉ាមក៏បានសឡាតដោយមិនបានធ្វើវូឌូ។ ចំពោះទម្រង់នេះ មានការខ្វែងគំនិតគ្នាដ៏ល្បីល្បាញមួយ ដោយទស្សនៈមួយក្នុងចំណោមទស្សនៈទាំងពីរគឺ៖ ការសឡាតរបស់អ្នកតាមមិនមានសុពលភាពឡើយ ព្រោះគេជឿជាក់ថាការសឡាតរបស់អ៊ីម៉ាមខ្លួនជាមោឃៈ ដូចដែលគេបានលើកឡើង។

នេះគឺជាការបកប្រែអត្ថបទដែលលោកបានផ្តល់ជូន៖ នេះគឺជាក្រុមមួយពីក្នុងចំណោមសហការី (សិស្សគណ) របស់ អ៊ីម៉ាម អាប់ប៊ូហានីហ្វាហ៍, អ៊ីម៉ាម អស្សាហ្វីអី និង អ៊ីម៉ាម អះម៉ាត់ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេទាំងអស់គ្នា)។ មតិទីពីរ៖ ការសឡាតរបស់អ្នកដើរតាម (ម៉ាក់អ៊ូម) គឺមានសុពលភាព។ នេះគឺជាមតិរបស់មហាជននៃអ្នកជំនាន់មុន (អស្សាលហ្វ៍) ហើយក៏ជាមហ្សហាប់របស់ អ៊ីម៉ាម ម៉ាលីក (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) និងជាមតិមួយក្នុងចំណោមមតិទាំងពីររបស់ អ៊ីម៉ាម អស្សាហ្វីអី និង អ៊ីម៉ាម អះម៉ាត់ ថែមទាំងជាមតិរបស់ អ៊ីម៉ាម អាប់ប៊ូហានីហ្វាហ៍ ផងដែរ។ ភាគច្រើននៃអត្ថបទរបស់ អ៊ីម៉ាម អះម៉ាត់ បានបញ្ជាក់លើចំណុចនេះ ហើយវាគឺជាមតិដែលត្រឹមត្រូវបំផុត យោងទៅតាមអ្វីដែលបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់នៅក្នុងគម្ពីរដ៏ត្រឹមត្រូវ (សហ៊ីហ៍) និងប្រភពដទៃទៀតពីព្យាការី (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសន្តិភាពដល់លោក) ដែលលោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ពួកគេ (អ៊ីម៉ាម) សឡាតជូនអ្នករាល់គ្នា ប្រសិនបើពួកគេធ្វើបានត្រឹមត្រូវ នោះផលបុណ្យគឺសម្រាប់អ្នក និងសម្រាប់ពួកគេ។ ហើយប្រសិនបើពួកគេធ្វើខុស នោះផលបុណ្យគឺសម្រាប់អ្នក ហើយកំហុសគឺជារបស់ពួកគេ»។ ដូច្នេះ ព្យាការី (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសន្តិភាពដល់លោក) បានបញ្ជាក់ថា កំហុសរបស់អ៊ីម៉ាមមិនប៉ះពាល់ដល់អ្នកដើរតាម (ម៉ាក់អ៊ូម) ឡើយ។ មូលហេតុគឺដោយសារតែអ្នកដើរតាមជឿជាក់ថា អ្វីដែលអ៊ីម៉ាមបានធ្វើនោះគឺជាការអនុញ្ញាតសម្រាប់គាត់ ហើយថាគាត់មិនមានបាបចំពោះអ្វីដែលគាត់បានធ្វើនោះទេ ព្រោះអ៊ីម៉ាមគឺជាអ្នកធ្វើអ៊ីជ្ទីហាដ (អ្នកវិនិច្ឆ័យ) ឬជាអ្នកធ្វើតាម (មូកាល់លីដ) ដែលមានចំណេះដឹង។ គាត់ដឹងថា អល់ឡោះបានអភ័យទោសចំពោះកំហុសរបស់អ៊ីម៉ាមរួចហើយ ដូច្នេះគាត់ជឿជាក់លើសុពលភាពនៃការសឡាតរបស់គាត់ ហើយថាគាត់នឹងមិនមានបាបឡើយប្រសិនបើគាត់មិនសឡាតឡើងវិញ។ ផ្ទុយទៅវិញ ប្រសិនបើចៅក្រមបានសម្រេចសេចក្តីបែបនេះ វាមិនអនុញ្ញាតឱ្យលុបចោលការសម្រេចរបស់គាត់ឡើយ គឺត្រូវតែអនុវត្តតាម។ នៅពេលដែលអ៊ីម៉ាមបានធ្វើសកម្មភាពដោយផ្អែកលើការវិនិច្ឆ័យ (អ៊ីជ្ទីហាដ) របស់គាត់ ហើយអល់ឡោះមិនបង្ខំជីវិតណាមួយលើសពីសមត្ថភាពរបស់ខ្លួនឡើយ ហើយអ្នកដើរតាមក៏បានធ្វើអ្វីដែលចាំបាច់សម្រាប់គាត់រួចហើយ នោះការសឡាតរបស់ពួកគេទាំងពីរនាក់គឺបានបំពេញកាតព្វកិច្ចរៀងៗខ្លួន ហើយការអនុវត្តតាមអ៊ីម៉ាមក្នុងសកម្មភាពខាងក្រៅក៏បានសម្រេចរួចរាល់។ ចំណែកអ្នកដែលនិយាយថា «អ្នកដើរតាមជឿថាការសឡាតរបស់អ៊ីម៉ាមមិនមានសុពលភាព» នោះគឺជាការយល់ខុស។ តាមពិត អ្នកដើរតាមជឿថាអ៊ីម៉ាមបានធ្វើអ្វីដែលចាំបាច់សម្រាប់គាត់ ហើយអល់ឡោះបានអភ័យទោសចំពោះកំហុសដែលគាត់បានធ្វើ ហើយការសឡាតរបស់គាត់មិនមោឃៈដោយសារតែរឿងនោះឡើយ។ ប្រសិនបើអ៊ីម៉ាម និងអ្នកដើរតាមបានធ្វើខុស ដូចជាអ៊ីម៉ាមបានផ្តល់សឡាមដោយខុស (មុនកំណត់) ហើយអ្នកដើរតាមជឿថាការអនុវត្តតាមនោះគឺអនុញ្ញាត គាត់ក៏ផ្តល់សឡាមតាម ដូចដែលក្រុមអ្នកសឡាតនៅពីក្រោយព្យាការី (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសន្តិភាពដល់លោក) បានធ្វើ នៅពេលដែលលោកបានផ្តល់សឡាមបន្ទាប់ពីបានសឡាតបានពីររ៉ាកាតដោយការភ្លេចភ្លាំង ទាំងដែលពួកគេដឹងថាព្យាការីសឡាតបានតែពីររ៉ាកាតប៉ុណ្ណោះ។ ក៏ដូចជាករណីដែលលោកសឡាតបានប្រាំរ៉ាកាតដោយការភ្លេចភ្លាំង ហើយពួកគេក៏សឡាតតាមលោកដោយការភ្លេចភ្លាំង ទាំងដែលពួកគេដឹងថាព្យាការីសឡាតបានប្រាំរ៉ាកាត ព្រោះពួកគេជឿថាការអនុវត្តតាមនោះគឺអនុញ្ញាត។ ដូច្នេះ ការសឡាតរបស់អ្នកដើរតាមគឺមានសុពលភាពក្នុងករណីនេះ ចុះទម្រាំតែអ្នកដែលធ្វើខុសគឺជាអ៊ីម៉ាមតែម្នាក់ឯង? ពួកគេទាំងអស់គ្នាបានឯកភាពគ្នាថា ប្រសិនបើអ៊ីម៉ាមផ្តល់សឡាមដោយខុស ហើយអ្នកដើរតាមមិនបានអនុវត្តតាមនោះ ការសឡាតរបស់អ្នកដើរតាមមិនមោឃៈឡើយ។ នេះបង្ហាញថា អ្វីដែលអ៊ីម៉ាមបានធ្វើដោយខុសនោះ មិនតម្រូវឱ្យការសឡាតរបស់អ្នកដើរតាមមោឃៈឡើយ។ អល់ឡោះគឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុត។ (បញ្ចប់ដោយពាក្យសម្តីរបស់លោក) សូមពិនិត្យមើលឱ្យបានច្បាស់ ព្រោះវាស្របគ្នា និងគាំទ្រអ្វីដែលខ្ញុំបានលើកឡើងនៅក្នុងសារនេះ។ សូមសរសើរដល់អល់ឡោះចំពោះការយល់ស្របជាមួយបណ្តាអ៊ីម៉ាមដ៏អស្ចារ្យដែលបានកន្លងផុតទៅ។ ជាញឹកញាប់ ខ្ញុំជ្រើសរើសយកមតិមួយ ហើយខ្ញុំក៏រកឃើញថាមានអ្នកប្រាជ្ញដ៏អស្ចារ្យពីក្នុងចំណោមអ៊ីម៉ាមទាំងឡាយបានជ្រើសរើសវាមុនខ្ញុំរួចទៅហើយ ឬខ្ញុំមានចម្ងល់លើរឿងអ្វីមួយ ហើយខ្ញុំក៏រកឃើញថាចម្ងល់នោះត្រូវបានលើកឡើងដោយអ្នកប្រាជ្ញជំនាន់មុនដ៏អស្ចារ្យ។ ដូចគ្នានេះដែរ នៅពេលដែលខ្ញុំបង្ហាញមតិមួយដែលអ្នកដែលបានអានពាក្យរបស់ខ្ញុំមិនទាន់បានឃើញការដកស្រង់ពីមុនមក ពួកគេក៏ប្រឆាំងនឹងវា ហើយភាពល្ងង់ខ្លៅ និងការរើសអើងធ្វើឱ្យពួកគេបដិសេធវា។ បន្ទាប់មក ខ្ញុំក៏រកឃើញថាវាត្រូវបានដកស្រង់ដូចគ្នាបេះបិទ ឬមានខ្លឹមសារស្រដៀងគ្នាពីអ្នកជំនាន់មុន (អស្សាលហ្វ៍) និងបណ្តាអ៊ីម៉ាមដ៏អស្ចារ្យដែលមកបន្ទាប់ពីពួកគេ។ នោះគឺជាគុណធម៌របស់អល់ឡោះដែលទ្រង់ប្រទានដល់អ្នកណាដែលទ្រង់សព្វព្រះទ័យ។ ថែមទាំងពេលខ្លះ ខ្ញុំធ្វើរឿងធម្មតាមួយចំនួន ហើយមនុស្សបែរជាចម្លែកចិត្ត និងងឿងឆ្ងល់ចំពោះសកម្មភាពរបស់ខ្ញុំ ហើយពេលខ្លះខ្ញុំត្រូវបានគេរិះគន់ ឬត្រូវបានពួកអ្នកល្ងង់ខ្លៅចោទប្រកាន់ថាជាមនុស្សខ្វះការពិចារណា។ ប៉ុន្តែបន្ទាប់មក ខ្ញុំក៏រកឃើញថាវា ឬអ្វីដែលស្រដៀងគ្នានេះ ត្រូវបានគេរៀបរាប់ពីសហាបះ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងពួកគេ) ឬពីអ្នកជំនាន់តាប៊ីអីន ឬពីខាលីហ្វះ ឬពីស្តេចដ៏អស្ចារ្យដែលមនុស្សគ្រប់គ្នាឯកភាពលើភាពត្រឹមត្រូវនៃសកម្មភាព និងភាពថ្លៃថ្នូររបស់ពួកគេ។ សូមសរសើរដល់អល់ឡោះ ម្ចាស់នៃពិភពលោកទាំងមូល។