សារលិខិតស្តីពីការមើលព្រះចន្ទខែឌូលហិចចះ

ដោយព្រះនាមនៃអល់ឡោះដ៏មេត្តាប្រណីបំផុត ដ៏មហាសប្បុរសបំផុត។ ឱម្ចាស់នៃខ្ញុំ សូមទ្រង់ជួយសម្រួល សូមទ្រង់ជួយឧបត្ថម្ភ និងសូមទ្រង់ប្រទានជោគជ័យដល់អំពើល្អផងចុះ ឱព្រះអង្គដ៏សប្បុរស។ លោកគ្រូ អ្នកប្រាជ្ញដ៏ឆ្នើម អ្នកចេះដឹងដ៏អស្ចារ្យ ឯកឧត្តមក្នុងសម័យកាលរបស់លោក និងជាបុគ្គលដ៏កម្រក្នុងយុគសម័យរបស់លោក គឺ៖ អាប់ប៊ូ ហ្វារ៉ាច អាប់ឌុល រ៉ហ៍ម៉ាន់ កូនប្រុសរបស់លោកគ្រូ អ្នកប្រាជ្ញ ស៊ីហាប៊ូឌីន អាហ៍ម៉ាត់ ប៊ីន រ៉ាចាប់ អាល់ហាន់បាលី សូមអល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតប្រទានមេត្តាដល់លោក និងសូមឱ្យយើងទទួលបានផលប្រយោជន៍ពីចំណេះដឹងរបស់លោកផងចុះ។ អាមីន។ ការសរសើរទាំងឡាយគឺជារបស់អល់ឡោះ យើងសរសើរទ្រង់ យើងសុំជំនួយពីទ្រង់ ហើយយើងសុំការអភ័យទោសពីទ្រង់។ អ្នកណាដែលអល់ឡោះបានណែនាំ នោះគ្មានអ្នកណាអាចធ្វើឱ្យគេវង្វេងបានឡើយ ហើយអ្នកណាដែលអល់ឡោះបានធ្វើឱ្យវង្វេង នោះគ្មានអ្នកណាអាចណែនាំគេបានឡើយ។ ខ្ញុំសូមធ្វើសក្ខីភាពថា គ្មានព្រះជាម្ចាស់ណាផ្សេងទៀតក្រៅពីអល់ឡោះតែមួយគត់ ដោយគ្មានដៃគូសម្រាប់ទ្រង់ឡើយ ហើយខ្ញុំសូមធ្វើសក្ខីភាពថា មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) គឺជាបាវបម្រើរបស់ទ្រង់ និងជារ៉សូលរបស់ទ្រង់ សូមអល់ឡោះប្រទានពរជ័យ និងសេចក្តីសុខសាន្តដល់លោក ដល់ក្រុមគ្រួសាររបស់លោក និងដល់សហការីរបស់លោកផងចុះ។ បន្ទាប់ពីនោះមក៖ នៅក្នុងឆ្នាំនេះ ដែលជាឆ្នាំប្រាំពីររយប៉ែតសិបបួន (៧៨៤) បានកើតមានហេតុការណ៍មួយ គឺការមើលមិនឃើញព្រះចន្ទខែហ្ស៊ុលហ៊ីជ្ជះ (ដោយសារពពកបាំង) ដូច្នេះប្រជាជនក៏បានបំពេញចំនួនថ្ងៃនៃខែហ្ស៊ុលក្អីដះឱ្យគ្រប់។ បន្ទាប់មក ក៏មានការនិយាយតៗគ្នាអំពីការឃើញព្រះចន្ទខែហ្ស៊ុលហ៊ីជ្ជះ ហើយមានមនុស្សមួយចំនួនបានធ្វើសក្ខីកម្មលើរឿងនេះ ប៉ុន្តែចៅក្រមមិនបានទទួលស្ដាប់សក្ខីកម្មរបស់ពួកគេឡើយ។ ស្ថានភាពក៏នៅតែបន្តដោយការបំពេញចំនួនថ្ងៃនៃខែហ្ស៊ុលក្អីដះឱ្យគ្រប់ដដែល ហេតុនេះមនុស្សមួយចំនួនក៏បានផ្អាកការកាន់សីលនៅថ្ងៃទីប្រាំបួន ដែលជាថ្ងៃអារ៉ាហ្វះក្នុងឆ្នាំនោះ។ ពួកគេបាននិយាយថា៖ "វាគឺជាថ្ងៃនៃពិធីបុណ្យ (ថ្ងៃទី១០) យោងតាមអ្វីដែលសាក្សីទាំងនោះបានប្រាប់ ដែលសក្ខីកម្មរបស់ពួកគេមិនត្រូវបានទទួលយក"។ ហើយមានគេនិយាយថា៖ "ខ្លះក្នុងចំណោមពួកគេបានធ្វើពិធីសត្តឃាត (កូរប៊ាន) នៅថ្ងៃនោះ"។ ដោយសារហេតុនេះហើយ ទើបធ្វើឱ្យប្រជាជនមានការភាន់ច្រឡំ។ ដូច្នេះ ខ្ញុំចង់សរសេរអំពីបញ្ហានេះនូវអ្វីដែលអល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតបានជួយសម្រួល។ មានតែទ្រង់ប៉ុណ្ណោះដែលជាអ្នកជួយ ហើយមានតែទ្រង់ប៉ុណ្ណោះដែលយើងត្រូវពឹងផ្អែក។ គ្មានអំណាច និងគ្មានកម្លាំងណាផ្សេងក្រៅពីអល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត និងដ៏មហិមាឡើយ។ យើងសូមនិយាយថា៖ បញ្ហានេះមានទម្រង់ពីរយ៉ាង៖

ខាងក្រោមនេះគឺជាការបកប្រែអត្ថបទដែលលោកអ្នកបានផ្តល់ជូន៖ ករណីទីមួយ៖ គឺការផ្អែកទៅលើការសន្និដ្ឋានដោយឡែក ឬផ្អែកលើសក្ខីកម្មរបស់អ្នកដែលមិនត្រូវបានទទួលយកសក្ខីកម្មរបស់គេ មិនថាមកពីការមើលឃើញព្រះចន្ទតែម្នាក់ឯង ឬមកពីបុគ្គលនោះមិនមែនជាអ្នកដែលត្រូវបានទទួលយកពាក្យសម្តីរបស់គេជាដើម។ ក្នុងបញ្ហានេះ អ្នកប្រាជ្ញមានទស្សនៈខុសគ្នាជាពីរមតិ៖ មតិទីមួយ៖ មិនត្រូវถือសីល (សោម) ក្នុងករណីនេះឡើយ។ លោក អន-នាក់ហៃ (An-Nakha'i) បានមានប្រសាសន៍អំពីការถือសីលថ្ងៃអារ៉ាហ្វះនៅពេលស្ថិតក្នុងទីក្រុងថា៖ «ប្រសិនបើមានការខ្វែងគំនិតគ្នា នោះកុំទាន់ถือសីលឡើយ»។ ហើយមានរាយការណ៍ពីលោកថា៖ «ពួកគេមិនយល់ថាមានបញ្ហាអ្វីចំពោះការถือសីលថ្ងៃអារ៉ាហ្វះនោះទេ លើកលែងតែពួកគេខ្លាចក្រែងថ្ងៃនោះជាថ្ងៃណាហារ (ថ្ងៃបុណ្យអះដហា)»។ លោក អ៊ីបន អាប់ប៊ី សៃបះ (Ibn Abi Shaybah) បានកត់ត្រាទាំងពីរនេះនៅក្នុងសៀវភៅរបស់លោក ហើយយើងនឹងលើកយកពាក្យសម្តីរបស់លោក ម៉ាស់រូក (Masruq) និងអ្នកប្រាជ្ញជំនាន់តាប៊ីអីនដទៃទៀតមកបង្ហាញនៅពេលក្រោយ ប្រសិនបើអល់ឡោះមានបំណង។ ពាក្យសម្តីរបស់ពួកគេទាំងនេះ អាចនិយាយបានថា—អល់ឡោះជាអ្នកដឹងច្បាស់បំផុត—គឺសំដៅទៅលើការមិនចូលចិត្ត (ការធ្វើឱ្យគួរឱ្យស្អប់/ការម៉ាក្រូហ៍) មិនមែនជាការហាមឃាត់ (ហារ៉ាម) នោះទេ។ លោក សៃឃុល អ៊ីស្លាម តាក់គីយូឌីន អ៊ីបន តៃមីយ៉ះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានលើកឡើងអំពីការถือសីលក្នុងថ្ងៃនេះ (ក្នុងករណីនេះ) ថាវាជាការអនុញ្ញាតដោយគ្មានការខ្វែងគំនិតគ្នារវាងអ្នកប្រាជ្ញឡើយ។ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ពីព្រោះគោលការណ៍ដើមគឺមិនទាន់ដល់ថ្ងៃទីដប់ ដូចគ្នានឹងករណីដែលពួកគេសង្ស័យនៅយប់ថ្ងៃទីសាមសិបនៃខែរ៉ាម៉ាដនថា តើព្រះចន្ទរះហើយឬនៅ? នោះពួកគេត្រូវถือសីលនៅថ្ងៃនោះដោយការឯកភាពគ្នារបស់ក្រុមមេដឹកនាំ (អ៊ីម៉ាំ)។ ចំណែកថ្ងៃដែលគួរឱ្យសង្ស័យ (យ៉ៅមូស្សាក់) ដែលមានការរាយការណ៍ថាគួរឱ្យស្អប់នោះ គឺការសង្ស័យនៅដើមខែរ៉ាម៉ាដន ពីព្រោះគោលការណ៍ដើមគឺខែសាក់បាន់នៅបន្ត»។ ចប់។ ដូច្នេះ ប្រសិនបើលោក (អ៊ីបន តៃមីយ៉ះ) បានឃើញពាក្យសម្តីរបស់ អន-នាក់ហៃ ហើយបកស្រាយថាវាជាការមិនចូលចិត្ត នោះគឺជាការបដិសេធចំពោះការខ្វែងគំនិតគ្នាលើការអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើ។ ឬប្រសិនបើលោកមិនបានឃើញពាក្យសម្តីនោះទេ គោលបំណងរបស់លោកគឺ៖ ការរក្សាគោលការណ៍ដើមក្នុងករណីទាំងពីរ ពីព្រោះគោលការណ៍ដើមគឺការបន្តនៃខែដែលប្រាកដថាមានវត្តមាន និងការមិនទាន់ចូលខែដែលសង្ស័យ។ ដូចគ្នានេះដែរ នៅពេលសង្ស័យថាចូលខែហ្ស៊ុលហ៊ីជ្ជះឬនៅ នោះត្រូវកំណត់ថាខែហ្ស៊ុលក្អះដះត្រូវបញ្ចប់ (ឱ្យគ្រប់ថ្ងៃ) ព្រោះនោះជាគោលការណ៍ដើម ហើយត្រូវถือសីលថ្ងៃអារ៉ាហ្វះតាមការគណនានេះ ដែលជាការបំពេញខែហ្ស៊ុលក្អះដះឱ្យគ្រប់។ ប៉ុន្តែមានអ្នកប្រាជ្ញជំនាន់មុន (សាលហ្វ៍) ខ្លះបានถือសីលនៅថ្ងៃសង្ស័យនៃដើមខែរ៉ាម៉ាដនដោយការប្រុងប្រយ័ត្ន។ ហើយក្រុមខ្លះបានបែងចែករវាងមេឃស្រឡះ ឬមេឃមានពពក ដូចដែលល្បីល្បាញពីលោក អ៊ីម៉ាំ អាហ្មាត់។ ការប្រុងប្រយ័ត្ននៅទីនេះ គឺសំដៅទៅលើការលើកទឹកចិត្តឱ្យถือសីលថ្ងៃទីប្រាំបី និងទីប្រាំបួននៃខែហ្ស៊ុលហ៊ីជ្ជះក្នុងពេលដែលមានការសង្ស័យ ដូចដែលលោក អ៊ីបន ស៊ីរីន និងអ្នកដទៃទៀតបានមានប្រសាសន៍ថា នៅពេលមានការភាន់ច្រឡំអំពីខែ នោះក្នុងខែមុហាំរ៉ាំ ត្រូវถือសីលបីថ្ងៃដោយការប្រុងប្រយ័ត្ន ដើម្បីឱ្យទទួលបានការถือសីលថ្ងៃទីប្រាំបួន និងទីដប់ ហើយលោក អ៊ីម៉ាំ អាហ្មាត់ ក៏បានយល់ស្របនឹងរឿងនេះដែរ។ មានរាយការណ៍ពីលោក អ៊ីបន អាប់បាស់ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងលោក) ថា លោកតែងតែពន្យល់ពីការถือសីលថ្ងៃទីប្រាំបួនជាមួយថ្ងៃទីដប់ថាជាការប្រុងប្រយ័ត្នផងដែរ ដោយខ្លាចខកខានការถือសីលថ្ងៃអាស៊ូរ៉ា។ ចំណែកការដែលថាការប្រុងប្រយ័ត្នឈានទៅដល់ការហាមឃាត់ការถือសីលថ្ងៃទីប្រាំបួននៃខែហ្ស៊ុលហ៊ីជ្ជះដោយគ្រាន់តែមានការសង្ស័យនោះ គឺមិនត្រឹមត្រូវឡើយ។ ពីព្រោះគោលការណ៍ដើមគឺខែហ្ស៊ុលក្អះដះនៅបន្ត និងមិនទាន់ចូលខែហ្ស៊ុលហ៊ីជ្ជះ ដូច្នេះវាមិនហារ៉ាមឡើយក្នុងការถือសីលថ្ងៃទីប្រាំបួនដោយគ្រាន់តែមានការសង្ស័យ ដូចដែលត្រូវតែถือសីលថ្ងៃទីសាមសិបនៃខែរ៉ាម៉ាដននៅពេលសង្ស័យអំពីការចូលខែស៊ូហ្វាល់ ព្រោះគោលការណ៍ដើមគឺមិនទាន់ចូលខែថ្មី និងខែរ៉ាម៉ាដននៅបន្ត។ មតិទីពីរ៖ គឺត្រូវถือសីលដោយមិនខ្វល់ពីការសង្ស័យឡើយ។ មតិនេះមានរាយការណ៍ពីលោកស្រី អាយ៉ិសះ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងលោកស្រី) តាមរយៈផ្លូវជាច្រើន។ លោក អាប់ឌុល រ៉ាហ្សាក់ បានមានប្រសាសន៍ក្នុងសៀវភៅរបស់លោកថា៖ ម៉ាក់អាំម៉ារ បានរាយការណ៍ពី ចាក់ហ្វារ ប៊ីន ប៊ូរកាន់ ពី អាល់ហាកាំ និងអ្នកដទៃទៀត ពី ម៉ាស់រូក ថា៖ លោក និងបុរសម្នាក់ទៀតបានចូលទៅជួបលោកស្រី អាយ៉ិសះ នៅថ្ងៃអារ៉ាហ្វះ។ លោកស្រីបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «នាងទាសីអើយ! ចូរធ្វើភេសជ្ជៈ (ស៊ូវីក) ឱ្យពួកគេ ហើយដាក់ស្ករឱ្យផង បើមិនមែនដោយសារខ្ញុំកំពុងถือសីលទេ ខ្ញុំនឹងភ្លក់វាហើយ»។ ពួកគេទាំងពីរបាននិយាយថា៖ «ឱមាតានៃអ្នកជំនឿអើយ! លោកស្រីถือសីលទាំងដែលលោកស្រីមិនដឹងថាវាអាចជាថ្ងៃណាហារ (ថ្ងៃបុណ្យ) ឬ?»។ លោកស្រីបានឆ្លើយថា៖ «ថ្ងៃណាហារ គឺនៅពេលដែលអ៊ីម៉ាំ (មេដឹកនាំ) ធ្វើការសម្លាប់សត្វពលិកម្ម ហើយប្រជាជនធ្វើតាម ហើយថ្ងៃបុណ្យហ្វិតរ៉ូ គឺនៅពេលដែលអ៊ីម៉ាំធ្វើការស្រាយសីល ហើយប្រជាជនធ្វើតាម»។ រឿងនេះត្រូវបានរាយការណ៍តាមផ្លូវជាច្រើនទៀត។ លោក អាប៊ូ អ៊ីសហាក់ អាល់សាប៊ីអី បានរាយការណ៍ពី ម៉ាស់រូក ថា៖ «ខ្ញុំបានចូលទៅជួបលោកស្រី អាយ៉ិសះ ជាមួយមិត្តម្នាក់នៅថ្ងៃអារ៉ាហ្វះ...» (រហូតដល់ចប់)។ នេះគឺជាអត្ថបទ (អាស៊ារ) ដែលត្រឹមត្រូវពីលោកស្រី អាយ៉ិសះ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងលោកស្រី) ដែលខ្សែសង្វាក់នៃការរាយការណ៍មានភាពត្រឹមត្រូវបំផុត ហើយមិនមានសហាបះ (សាវ័ក) ណាម្នាក់ជំទាស់នឹងលោកស្រីក្នុងរឿងនេះឡើយ។ មូលហេតុនៃពាក្យសម្តីរបស់លោកស្រីគឺ៖ គោលការណ៍ដើមនៃថ្ងៃនេះគឺថ្ងៃអារ៉ាហ្វះ ពីព្រោះថ្ងៃដែលសង្ស័យថាជាខែហ្ស៊ុលហ៊ីជ្ជះ ឬខែហ្ស៊ុលក្អះដះ គោលការណ៍ដើមគឺវាស្ថិតក្នុងខែហ្ស៊ុលក្អះដះ ដូច្នេះត្រូវអនុវត្តតាមគោលការណ៍ដើមនោះ។ មូលហេតុមួយទៀត៖ គឺអ្វីដែលលោកស្រី អាយ៉ិសះ បានចង្អុលបង្ហាញថា ថ្ងៃអារ៉ាហ្វះ គឺជាថ្ងៃដែលប្រជាជនជួបជុំគ្នាជាមួយអ៊ីម៉ាំដើម្បីធ្វើការឈរនៅអារ៉ាហ្វះ ហើយថ្ងៃណាហារ គឺជាថ្ងៃដែលប្រជាជនជួបជុំគ្នាជាមួយអ៊ីម៉ាំដើម្បីធ្វើការសម្លាប់សត្វពលិកម្ម។ អ្វីដែលមិនមែនដូច្នោះ វាមិនមែនជាថ្ងៃអារ៉ាហ្វះ ឬថ្ងៃបុណ្យអះដហានោះទេ ទោះបីជាបើគិតតាមចំនួនថ្ងៃនៃខែ វាជាថ្ងៃទីប្រាំបួន ឬទីដប់ក៏ដោយ។ រឿងនេះក៏ត្រូវបានរាយការណ៍ពីព្យាការី (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសន្តិភាពដល់លោក) តាមរយៈផ្លូវជាច្រើន។ លោក ទីរមីហ្ស៊ី បានកត់ត្រាពីផ្លូវរបស់ អាល់ម៉ាក់បារី ពី អាប៊ូ ហូរ៉ៃរ៉ូ ពីព្យាការី (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសន្តិភាពដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ការถือសីល គឺថ្ងៃដែលប្រជាជនถือសីល ការស្រាយសីល គឺថ្ងៃដែលពួកគេស្រាយសីល ហើយថ្ងៃបុណ្យអះដហា គឺថ្ងៃដែលពួកគេធ្វើការសម្លាប់សត្វពលិកម្ម»។ លោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ ហាសាន់ ហ្គោរីប។ លោក អាប៊ូ ដាវូដ និង អ៊ីបន ម៉ាចះ បានកត់ត្រាពីផ្លូវរបស់ អ៊ីបន អាល់មុនកាឌីរ ពី អាប៊ូ ហូរ៉ៃរ៉ូ ពីព្យាការី (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសន្តិភាពដល់លោក) ស្រដៀងគ្នានេះដែរ។ លោក ទីរមីហ្ស៊ី ក៏បានកត់ត្រាពីហាស៊ីសរបស់ អ៊ីបន អាល់មុនកាឌីរ ពីលោកស្រី អាយ៉ិសះ ពីព្យាការី (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសន្តិភាពដល់លោក) ហើយលោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ សហ៊ីហ៍។

រូបភាពទីពីរ

ករណីទីពីរ៖ គឺការដែលបុគ្គលម្នាក់បានឃើញខែ (ហ៊ីឡាល់) នៃខែហ្ស៊ុលហ៊ីជ្ជះ ហើយការឃើញនោះជាការត្រឹមត្រូវតាមលក្ខខណ្ឌ ប៉ុន្តែអាជ្ញាធរ (អ្នកដឹកនាំ) មិនបានទទួលស្គាល់ការធ្វើសក្ខីកម្មនោះទេ ដោយសារតែមានហេតុផលច្បាស់លាស់ ឬដោយសារតែមានការធ្វេសប្រហែសក្នុងកិច្ចការនោះ។ ក្នុងករណីនេះ តើត្រូវនិយាយថា៖ តើចាំបាច់សម្រាប់សាក្សីទាំងនោះត្រូវប្រតិបត្តិទៅតាមអ្វីដែលខ្លួនបានឃើញដែរឬទេ? ហើយចំពោះអ្នកដែលទទួលបានដំណឹងពីពួកគេ ហើយមានទំនុកចិត្តលើពាក្យសម្តីរបស់ពួកគេ តើត្រូវប្រតិបត្តិដែរឬទេ? បញ្ហានេះត្រូវបានគេលើកឡើងថា វាស្ថិតនៅលើការខ្វែងគំនិតគ្នាយ៉ាងល្បីល្បាញក្នុងបញ្ហាបុគ្គលដែលឃើញខែនៃខែស៊ូវ៉ាល់តែម្នាក់ឯងថា៖ តើគាត់ត្រូវស្រាយបួស (ហ្វិតរ៉) ដោយផ្អែកលើការឃើញរបស់គាត់ផ្ទាល់ ឬមិនត្រូវស្រាយបួសរហូតដល់ធ្វើរួមគ្នាជាមួយមហាជន? ក្នុងបញ្ហានេះ អ្នកប្រាជ្ញមានទស្សនៈល្បីៗពីរ៖ ១. ទស្សនៈទីមួយ៖ មិនត្រូវស្រាយបួសឡើយ។ នេះគឺជាទស្សនៈរបស់ អត្អះ, អត្តៅរី, អលឡៃស៍, អប៊ូហានីហ្វះ, អះម៉ាត់ និងអ៊ីសហាក់។ ហើយក៏មានការរាយការណ៍ស្រដៀងគ្នានេះពី អ៊ុម៉ារ ប៊ីន ខតតប់ ផងដែរ។ ២. ទស្សនៈទីពីរ៖ ត្រូវស្រាយបួស។ នេះគឺជាទស្សនៈរបស់ ហាសាន់ ប៊ីន សាលិហ៍, អស្សាហ្វីអី និងក្រុមមួយនៃអ្នកប្រាជ្ញរបស់យើង (ហាន់បាលី)។ ហើយក៏មានការរាយការណ៍ពីលោក ម៉ាលីក ទាំងពីរទស្សនៈនេះផងដែរ។ ក្រុមមួយនៃអ្នកប្រាជ្ញរបស់យើងបាននិយាយថា៖ បញ្ហានេះត្រូវបានកសាងឡើងលើគោលការណ៍នេះ ហើយវាជាទស្សនៈដែលត្រឹមត្រូវបំផុតនៅក្នុងមហ្សហាប់។ ដូច្នេះ យោងតាមទស្សនៈរបស់អ្នកដែលនិយាយថា៖ "បុគ្គលដែលឃើញខែស៊ូវ៉ាល់តែម្នាក់ឯងមិនត្រូវស្រាយបួសឡើយ ផ្ទុយទៅវិញត្រូវបន្តបួស ហើយមិនត្រូវស្រាយបួសឡើយរហូតដល់ធ្វើរួមគ្នាជាមួយមហាជន" នោះ គាត់ក៏និយាយថា៖ "វាជាការគួរឱ្យសរសើរ (ស៊ុនណាន់) ក្នុងការបួសថ្ងៃអារ៉ហ្វះ សម្រាប់សាក្សីដែលការធ្វើសក្ខីកម្មរបស់គាត់អំពីខែហ្ស៊ុលហ៊ីជ្ជះមិនត្រូវបានគេទទួលយក ពីព្រោះនេះគឺជាថ្ងៃអារ៉ហ្វះសម្រាប់មហាជន ហើយគាត់ក៏ជាផ្នែកមួយនៃពួកគេដែរ"។ ចំណែកអ្នកដែលនិយាយថា សាក្សីដែលឃើញខែស៊ូវ៉ាល់ត្រូវស្រាយបួសដោយសម្ងាត់ គាត់ក៏និយាយក្នុងករណីនេះដែរថា៖ គាត់ត្រូវស្រាយបួស ហើយមិនត្រូវបួសឡើយ ពីព្រោះវាជាថ្ងៃបុណ្យសម្រាប់គាត់។ គាត់បាននិយាយទៀតថា៖ គាត់មិនអាចធ្វើការកាត់សត្វ (គូរបាន) មុនមហាជនក្នុងថ្ងៃនេះបានឡើយ ដូចដែលគាត់មិនអាចធ្វើការឈរនៅអារ៉ហ្វះតែម្នាក់ឯងដោយខុសពីមហាជន ដោយសារតែការឃើញខែនេះ។ ពីព្រោះអ្នកដែលត្រូវបានគេបញ្ជាឱ្យស្រាយបួសនៅចុងខែរ៉ាម៉ាដន គឺត្រូវបានបញ្ជាឱ្យធ្វើដោយសម្ងាត់ ហើយមិនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបង្ហាញជាសាធារណៈឡើយ។ ការធ្វើការកាត់សត្វ និងការឈរនៅអារ៉ហ្វះដោយឡែកពីគេ គឺជាការប្រឆាំងនឹងសហគមន៍ (ជះម៉ាអា) ដូចទៅនឹងការបង្ហាញការស្រាយបួសជាសាធារណៈដែរ។ នេះគឺជាអ្វីដែលលោក ស៊ៃឃ៍ តាក់គីយូឌីន អប៊ូ អាប់បាស អ៊ីបន តៃមីយ៉ះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានលើកឡើង។ ទោះបីជាមានការរាយការណ៍ពី សាលីម ប៊ីន អាប់ឌុលឡោះ ប៊ីន អ៊ុម៉ារ ថាគាត់បានឈរនៅអារ៉ហ្វះតែម្នាក់ឯងដោយឡែកពីមហាជនក៏ដោយ។ លោក អ៊ីម៉ាម អះម៉ាត់ បានលើកឡើងរឿងនេះ ហើយលោក អាប់ឌុល រ៉ហ្សាក់ បានដកស្រង់ពី ស៊ូហ្វ្យាន អត្តៅរី ពី អ៊ុម៉ារ ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ដែលបាននិយាយថា៖ មានមនុស្សមួយក្រុមបានធ្វើសក្ខីកម្មថាពួកគេបានឃើញខែហ្ស៊ុលហ៊ីជ្ជះ ដូច្នេះ សាលីម បាននាំពួកគេទៅជួបអ្នកគ្រប់គ្រងការធ្វើហជ្ជ គឺ អ៊ីបន ហ៊ីស្សាម ប៉ុន្តែគាត់បដិសេធមិនទទួលយកសក្ខីកម្មរបស់ពួកគេ។ ដូច្នេះ សាលីម បានឈរនៅអារ៉ហ្វះតាមពេលវេលានៃសក្ខីកម្មរបស់ពួកគេ ហើយនៅពេលដល់ថ្ងៃទីពីរ គាត់បានឈររួមជាមួយមហាជន។ ប៉ុន្តែការកាត់សត្វមិនដូចគ្នានឹងការឈរនៅអារ៉ហ្វះឡើយ ពីព្រោះមិនមានភាពចាំបាច់ក្នុងការធ្វើមុនពេលវេលានោះទេ ដោយសារពេលវេលារបស់វាមានរយៈពេលវែង ខុសពីការឈរនៅអារ៉ហ្វះ។ គេអាចនិយាយបានថា៖ ការបួសថ្ងៃនេះសម្រាប់សាក្សី ឬអ្នកដែលទទួលបានដំណឹងពីគាត់ គឺផ្អែកលើភាពខុសគ្នានៃមូលដ្ឋានគ្រឹះក្នុងការបញ្ជាឱ្យបុគ្គលដែលឃើញខែហ្វិតរ៉តែម្នាក់ឯង ត្រូវបួសរួមជាមួយមហាជន។ ក្នុងនោះមានមូលដ្ឋានគ្រឹះមួយចំនួន៖ ១. មូលដ្ឋានទីមួយ៖ ការភ័យខ្លាចចំពោះការចោទប្រកាន់ដោយសារការស្រាយបួស។ ២. មូលដ្ឋានទីពីរ៖ ការភ័យខ្លាចចំពោះការខ្វែងគំនិតគ្នា និងការបែកបាក់សាមគ្គីភាព ហើយការដែលមនុស្សម្នាក់ៗត្រូវបានគេផ្តល់ឋានៈស្មើនឹងអាជ្ញាធរ (អ្នកដឹកនាំ) ដែលគោលការណ៍សាសនាបដិសេធរឿងនេះ។ នេះគឺជាអ្វីដែលលោក ស៊ៃឃ៍ ម៉ាចឌូឌីន អ៊ីបន តៃមីយ៉ះ និងអ្នកដទៃទៀតបានលើកឡើង។ ៣. មូលដ្ឋានទីបី៖ ការដែលសក្ខីកម្មមិនគ្រប់ចំនួន (នីសប់) ដោយសារតែការឃើញតែម្នាក់ឯង។ នេះគឺជាមូលដ្ឋានរបស់លោក ស៊ៃឃ៍ មូវ៉ាហ្វាក់គូឌីន អ៊ីបន កូដាម៉ះ អាល់ម៉ាកឌីស៊ី ពីក្រុមអ្នកប្រាជ្ញរបស់យើង។ ៤. មូលដ្ឋានទីបួន៖ អ្វីដែលលោក ស៊ៃឃ៍ តាក់គីយូឌីន អ៊ីបន តៃមីយ៉ះ បានលើកឡើងថា៖ ខែ គឺជារឿងដែលគេស្គាល់ និងលេចចេញមក ហើយខែ (ហ៊ីឡាល់) គឺជារឿងដែលគេចាប់ផ្តើមឃើញ និងប្រកាស មិនមែនជារឿងដែលស្ថិតនៅលើមេឃដោយគ្មានការឃើញ និងគ្មានការដឹងឮនោះទេ។ ពីព្រោះឈ្មោះនៃខែ និងហ៊ីឡាល់ មិនអាចបញ្ជាក់បានឡើយបើគ្មានការឃើញ និងការរៀបចំការស្រាយបួស និងពិធីសាសនាដោយផ្អែកលើវា។ ដូច្នេះ អ្វីដែលមិនស្ថិតក្នុងលក្ខខណ្ឌនេះ វាមិនមែនជាហ៊ីឡាល់ ឬខែនោះទេ។ ចំណែកឯមូលដ្ឋានទីមួយវិញ វាមិនបង្ហាញពីការបញ្ជាឱ្យសាក្សី (ក្នុងករណីនេះគឺការបួស) ឡើយ ពីព្រោះការស្រាយបួសនៅថ្ងៃអារ៉ហ្វះ មិនមានការភ័យខ្លាចចំពោះការចោទប្រកាន់ដូចនៅក្នុងខែរ៉ាម៉ាដនឡើយ។ ដូច្នេះ ការបញ្ជាឱ្យបួសថ្ងៃនេះរួមជាមួយមហាជនគឺត្រឹមត្រូវ ពីព្រោះការស្រាយបួសរបស់គាត់នឹងនាំឱ្យមនុស្សភាគច្រើនស្រាយបួសនៅថ្ងៃអារ៉ហ្វះ ទាំងដែលពួកគេធ្លាប់បួសជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ រឿងនេះនឹងនាំឱ្យមានការបែកបាក់សាមគ្គីភាព និងការប្រឆាំងនឹងអ្នកដឹកនាំ។ ចំណែកមូលដ្ឋានទីបី៖ គេនិយាយថា ប្រសិនបើមានសាក្សីពីរនាក់ឡើងទៅ នោះសក្ខីកម្មបានគ្រប់ចំនួន (នីសប់) ហើយពួកគេ និងអ្នកដែលមានទំនុកចិត្តលើពាក្យសម្តីរបស់ពួកគេ ត្រូវប្រតិបត្តិទៅតាមសក្ខីកម្មនោះ។ ដូចគ្នានេះដែរ លោក ស៊ៃឃ៍ មូវ៉ាហ្វាក់គូឌីន (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បាននិយាយអំពីសាក្សីពីរនាក់ដែលឃើញខែហ្វិតរ៉ ហើយសក្ខីកម្មរបស់ពួកគេត្រូវបានគេបដិសេធថា៖ ពួកគេ និងអ្នកដែលមានទំនុកចិត្តលើពាក្យសម្តីរបស់ពួកគេ ត្រូវស្រាយបួស។ ប៉ុន្តែលោក ស៊ៃឃ៍ ម៉ាចឌូឌីន បានខ្វែងគំនិតក្នុងរឿងនេះ។ លោកបាននិយាយថា៖ ការប្រៀបធៀបក្នុងមហ្សហាប់គឺផ្ទុយពីនេះ ដោយផ្អែកលើមូលដ្ឋានទីមួយ និងទីពីរ។ ចំណែកមូលដ្ឋានទីបួន៖ អ្វីដែលលោក ស៊ៃឃ៍ តាក់គីយូឌីន បានលើកឡើងគឺត្រឹមត្រូវ ហើយវាជាអ្វីដែលគេដឹងច្បាស់ពី អាយ៉ិសះ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងនាង) និងអ្នកប្រាជ្ញជំនាន់មុនៗ (សាលហ្វ៍) ដទៃទៀត។ ហាឌីសមុនៗបានបង្ហាញថា៖ ថ្ងៃបុណ្យអះដហា គឺជាថ្ងៃដែលមនុស្សម្នាធ្វើការកាត់សត្វ, ថ្ងៃបុណ្យហ្វិតរ៉ គឺជាថ្ងៃដែលពួកគេស្រាយបួស, និងថ្ងៃអារ៉ហ្វះ គឺជាថ្ងៃដែលពួកគេឈរនៅអារ៉ហ្វះ។ អ្វីដែលត្រូវបានរាយការណ៍ពីក្រុមសហាបះ ដូចជា អ៊ីបន អ៊ុម៉ារ និងពីអ្នកប្រាជ្ញជំនាន់តាប៊ីអ៊ីនជាច្រើន ដូចជា អ័សស្ហាក់ប៊ី, អាន់ណាក់ហៃ, អាល់ហាសាន់, អ៊ីបន ស៊ីរីន និងអ្នកដទៃទៀត៖ ទាមទារឱ្យកុំបំបែកខ្លួនចេញពីសហគមន៍ (ជះម៉ាអា) ទាំងការបួស និងការស្រាយបួស។ លោក អះម៉ាត់ យល់ឃើញថា មិនត្រូវបំបែកខ្លួនចេញពីសហគមន៍ក្នុងការស្រាយបួសឡើយ ដូចបុគ្គលដែលឃើញខែស៊ូវ៉ាល់តែម្នាក់ឯង។ ចំណែកការបំបែកខ្លួនចេញពីសហគមន៍ក្នុងការបួសវិញ មានការរាយការណ៍ពីរពីលោក ដូចជាការបួសនៅថ្ងៃដែលមានពពកបាំង ដែលអ្នកដឹកនាំ និងសហគមន៍មិនបានបួសជាមួយគាត់។ ដូចគ្នានឹងការបួសរបស់អ្នកដែលឃើញខែរ៉ាម៉ាដនតែម្នាក់ឯង ហើយសក្ខីកម្មរបស់គាត់ត្រូវបានគេបដិសេធ គឺមានការរាយការណ៍ពីរពីលោក អះម៉ាត់ អំពីកាតព្វកិច្ចនៃការបួសរបស់គាត់។ អ្វីដែលត្រូវបានបញ្ជាក់ពីលោកក្នុងរាយការណ៍របស់ ហាន់បាល គឺគាត់មិនត្រូវបួសឡើយ ហើយនេះគឺជាទស្សនៈរបស់ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញជំនាន់មុន ដូចជា អត្អះ, អាល់ហាសាន់, អ៊ីបន ស៊ីរីន និងជាមហ្សហាប់របស់ អ៊ីសហាក់។ ផ្អែកលើមូលដ្ឋាននេះ ការប្រៀបធៀបក្នុងមហ្សហាប់របស់គាត់គឺ គាត់មិនត្រូវបំបែកខ្លួនចេញពីសហគមន៍ក្នុងការស្រាយបួសនៅថ្ងៃអារ៉ហ្វះឡើយ ប្រសិនបើអ្នកដឹកនាំ និងមហាជនបួស ហើយអ្នកដែលមិនត្រូវបានគេទទួលយកពាក្យសម្តីបានឃើញខែនោះ។ ពីព្រោះការបញ្ជាឱ្យគាត់ស្រាយបួស និងការហាមឃាត់ការបួសរបស់គាត់ មានផលអាក្រក់នៃការប្រឆាំងនឹងអ្នកដឹកនាំ និងសហគមន៍មូស្លីម។ រឿងបែបនេះមិនអាចលាក់បាំងបានឡើយ ផ្ទុយទៅវិញវាលេចចេញ និងរីកសាយភាយ ដូចដែលបានកើតឡើងក្នុងឆ្នាំនេះ ហើយវាអាចនាំឱ្យមនុស្សជាច្រើនយល់ថាវាជាថ្ងៃបុណ្យអះដហា ដូច្នេះពួកគេក៏កាត់សត្វក្នុងថ្ងៃនោះ ដូចដែលបានកើតឡើងក្នុងឆ្នាំនេះដែរ។ នេះគឺជាការប្រឆាំងដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតចំពោះអ្នកដឹកនាំ និងសហគមន៍មូស្លីម ហើយវាក៏មានការបែកបាក់សាមគ្គីភាព ការបែកបាក់សហគមន៍ និងការធ្វើត្រាប់តាមក្រុមអ្នកបង្កើតរឿងថ្មី (ប៊ីដអះ) ដូចជាក្រុមរ៉ាហ្វ៊ីដះ និងក្រុមផ្សេងទៀត។ ពួកគេតែងតែបំបែកខ្លួនចេញពីមូស្លីមក្នុងការបួស ការស្រាយបួស និងថ្ងៃបុណ្យនានា ដូច្នេះមិនគួរធ្វើត្រាប់តាមពួកគេក្នុងរឿងនេះឡើយ។ ការសន្និដ្ឋាននៃរឿងនេះគឺ៖ ការធ្វើមុនអ្នកដឹកនាំក្នុងការកាត់សត្វគឺត្រូវបានហាមឃាត់ ដូចទៅនឹងការធ្វើមុនអ្នកដឹកនាំក្នុងការបួស, ការចាកចេញពីអារ៉ហ្វះ, និងការធ្វើសឡាតថ្ងៃសុក្រ។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបក្រុមអ្នកប្រាជ្ញរបស់យើងមួយចំនួន ដូចជា អប៊ូ បាករ អាប់ឌុល អាហ្ស៊ីហ្ស បានហាមឃាត់អ្នកដែលមានហេតុផលចាំបាច់ មិនឱ្យធ្វើសឡាតថ្ងៃសុក្រ (សឡាតហ្ស៊ូហ័រ) រហូតដល់អ្នកដឹកនាំធ្វើសឡាតថ្ងៃសុក្ររួចរាល់។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបអ្នកប្រាជ្ញមានការខ្វែងគំនិតគ្នាថា៖ តើការធ្វើមុនអ្នកដឹកនាំក្នុងការកាត់សត្វនៅថ្ងៃបុណ្យអះដហាគឺអនុញ្ញាត ឬមិនអនុញ្ញាត? ក្នុងរឿងនេះមានទស្សនៈល្បីៗពីរ ហើយមិនមានការខ្វែងគំនិតគ្នារវាងពួកគេថា ការធ្វើតាមក្រោយអ្នកដឹកនាំគឺប្រសើរជាង។ លោក អាល់ហាសាន់ បាននិយាយអំពីព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ ﴿ឱអ្នកដែលមានជំនឿទាំងឡាយ! ចូរអ្នករាល់គ្នាកុំធ្វើមុនអល់ឡោះ និងរ៉សូលរបស់ទ្រង់ឡើយ﴾ (ស៊ូរ៉ះ អាល់ហូជូរ៉ត៖ ១)។ លោកបាននិយាយថា៖ "កុំកាត់សត្វមុនអ្នកដឹកនាំ"។ (ដកស្រង់ដោយ អ៊ីបន អាប់ប៊ី ហាតិម)។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ តើមិនមែនឬដែលព្យាការី ﷺ បានបញ្ជាឱ្យសហាបះរបស់លោក នៅពេលដែលមានអ្នកដឹកនាំដែលពន្យារពេលសឡាតឱ្យធ្វើសឡាតតាមពេលវេលារបស់វា ហើយឱ្យធ្វើសឡាតរួមជាមួយពួកគេជាសឡាតណាហ្វិល (សឡាតបន្ថែម) ទាំងដែលរឿងនោះគឺជាការប្រឆាំងនឹងអ្នកដឹកនាំ និងការខ្វែងគំនិតជាមួយពួកគេ? ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបក្រុម បនូ អ៊ុម៉ាយ៉ះ តែងតែតឹងរ៉ឹងក្នុងរឿងនេះ ហើយឱ្យមនុស្សស្បថនៅពេលពួកគេមកធ្វើសឡាតថាពួកគេមិនទាន់បានធ្វើសឡាតពីមុនមក។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ព្យាការី ﷺ បានបញ្ជាឱ្យធ្វើសឡាតតាមពេលវេលាដោយសម្ងាត់ និងធ្វើសឡាតរួមជាមួយពួកគេជាសឡាតណាហ្វិល ដើម្បីការពារអំពើអាក្រក់ និងការបង្កគ្រោះថ្នាក់របស់ពួកគេ។ នេះបង្ហាញថា មិនអនុញ្ញាតឱ្យនរណាម្នាក់បោះបង់ចោលសិទ្ធិដែលខ្លួនបានដឹង ដើម្បីធ្វើតាមអ្នកដឹកនាំ និងមហាជនឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ គាត់ត្រូវតែប្រតិបត្តិទៅតាមសិទ្ធិដែលគាត់បានដឹងសម្រាប់ខ្លួនឯង ទោះបីជាវាមានការប្រឆាំងនឹងអ្នកដឹកនាំ និងមហាជនដែលដើរតាមពួកគេក៏ដោយ។ ហើយនៅពេលនោះ មិនអនុញ្ញាតឱ្យបញ្ជាដល់អ្នកដែលឃើញខែ ឬអ្នកដែលទទួលបានដំណឹងពីអ្នកដែលខ្លួនទុកចិត្តឱ្យដើរតាមអ្នកដឹកនាំ និងសហគមន៍ ហើយបោះបង់ចោលសិទ្ធិដែលខ្លួនបានដឹងនោះទេ។ ចម្លើយគឺ៖ អ្វីដែលយើងកំពុងពិភាក្សានេះ មិនមែនស្ថិតក្នុងប្រភេទនេះឡើយ។ នោះគឺដោយសារតែសឡាតមានពេលវេលាកំណត់ក្នុងសាសនា ដែលគេដឹងច្បាស់ទាំងដើម និងចុង។ ដូច្នេះ អ្នកដឹកនាំដែលផ្លាស់ប្តូរវា មិនចាំបាច់ត្រូវដើរតាមឡើយ ពីព្រោះវាជាការយល់ព្រមលើការផ្លាស់ប្តូរសាសនា ដែលមិនអនុញ្ញាតឡើយ។ ឧទាហរណ៍នៃរឿងនេះក្នុងបញ្ហារបស់យើងគឺ៖ ការដែលសាក្សីដែលមានភាពយុត្តិធម៌