អាល់-ម៉ាន់ឃូល (គោលការណ៍គ្រឹះនៃច្បាប់ឥស្លាម)

ដោយព្រះនាមនៃអល់ឡោះដ៏មេត្តាប្រណីបំផុត។ ការសរសើរតម្កើងទាំងឡាយជាកម្មសិទ្ធិរបស់អល់ឡោះ ជាម្ចាស់នៃពិភពលោកទាំងមូល។ សូមការប្រសិទ្ធពរជ័យ និងសេចក្តីសុខសាន្តកើតមានចំពោះព្យាការីមូហាំម៉ាត់ (ﷺ) (ស.ល.វ) ក៏ដូចជាក្រុមគ្រួសារ និងសាវ័កទាំងអស់របស់លោក។ វាជាការច្បាស់លាស់សម្រាប់អ្នកដែលមានបញ្ញាថា វិទ្យាសាស្ត្រហ្វិកហ៍ហ៍ (នីតិសាស្ត្រឥស្លាម) គឺជាវិទ្យាសាស្ត្រដ៏ថ្លៃថ្លាបំផុត មានឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត និងមានសារៈសំខាន់បំផុត។ ពីព្រោះតាមរយៈវិទ្យាសាស្ត្រនេះ ទើបយើងអាចស្គាល់ពីបទបញ្ញត្តិផ្សេងៗ និងអាចបែងចែករវាងអ្វីដែលជាហាឡាល់ (អនុញ្ញាត) និងអ្វីដែលជាហារ៉ាម (ហាមឃាត់)។ ទោះបីជាវាមានឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់ និងមានសារៈសំខាន់យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏វាស្ថិតក្នុងឋានៈជាសាខាដែលបែកចេញពីវិទ្យាសាស្ត្រអ៊ូស៊ូល (មូលដ្ឋានគ្រឹះ)។ គ្មាននរណាម្នាក់អាចយល់ដឹងពីសាខាទាំងនេះ ឬកំណត់វាឱ្យបានច្បាស់លាស់ និងយល់ពីខ្លឹមសារពិតរបស់វាបានឡើយ ប្រសិនបើមិនទាន់បានត្រួសត្រាយ និងស្ទាត់ជំនាញលើផ្នែកមូលដ្ឋានគ្រឹះ (អ៊ូស៊ូល) នោះទេ។ ពីព្រោះការភាន់ច្រឡំនៅក្នុងផ្នែកសាខា គឺបណ្តាលមកពីការភាន់ច្រឡំនៅក្នុងផ្នែកមូលដ្ឋានគ្រឹះ។ ចូរដឹងថា វិទ្យាសាស្ត្រនៃសាសនាមានបីប្រភេទគឺ៖ វិទ្យាសាស្ត្រកាឡាម (ទ្រឹស្ដីសាសនា), វិទ្យាសាស្ត្រអ៊ូស៊ូល (មូលដ្ឋានគ្រឹះ), និងវិទ្យាសាស្ត្រហ្វិកហ៍ហ៍ (នីតិសាស្ត្រ)។ វិទ្យាសាស្ត្រនីមួយៗសុទ្ធតែមានប្រភពសម្រាប់ដកស្រង់ និងជាទីពឹងផ្អែក ហើយមានគោលបំណងដែលអ្នកសិក្សាត្រូវតែស្វែងយល់។ ដូច្នេះ ចាំបាច់ត្រូវតែបញ្ជាក់ពីប្រភពរបស់វា ដើម្បីឱ្យអ្នកសិក្សាអាចដកស្រង់នូវអ្វីដែលខ្លួនត្រូវការ និងឈានទៅរកគោលដៅរបស់ខ្លួន។ ហើយក៏មិនអាចខ្វះបានដែរក្នុងការបញ្ជាក់ពីគោលបំណងរបស់វា ដើម្បីកុំឱ្យអ្នកសិក្សាស្ថិតក្នុងភាពងងឹតងងល់ចំពោះអ្វីដែលខ្លួនកំពុងស្វែងរក។ ចំពោះវិទ្យាសាស្ត្រកាឡាម៖ ប្រភពរបស់វាគឺការបែងចែករវាងភស្តុតាងត្រឹមត្រូវ និងការភាន់ច្រឡំ, ការបែងចែករវាងចំណេះដឹង និងជំនឿ, និងការបែងចែករវាងផ្លូវនៃបញ្ញា និងដែនកំណត់របស់វា។ ចំណែកគោលបំណងរបស់វាគឺ ការយល់ដឹងពីការកើតឡើងនៃពិភពលោក និងការដែលពិភពលោកត្រូវការអ្នកបង្កើតដែលមានឥទ្ធិពល ដែលមានលក្ខណៈសម្បត្តិដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ដែលទ្រង់ត្រូវមាន និងបរិសុទ្ធពីលក្ខណៈសម្បត្តិដែលមិនអាចទៅរួចសម្រាប់ព្រះអង្គ។ ព្រមទាំងការជឿជាក់លើសមត្ថភាពរបស់អល់ឡោះក្នុងការបញ្ជូនរ៉សូល (ព្យាការី) និងការគាំទ្រពួកគេដោយអព្ភូតហេតុ។ ចំពោះវិទ្យាសាស្ត្រអ៊ូស៊ូល៖ ប្រភពរបស់វាគឺវិទ្យាសាស្ត្រកាឡាម, ហ្វិកហ៍ហ៍, និងភាសា។ ហេតុផលដែលវាត្រូវពឹងផ្អែកលើវិទ្យាសាស្ត្រកាឡាម គឺដោយសារតែការយល់ដឹងពីភស្តុតាងដែលកំណត់សម្រាប់បទបញ្ញត្តិទាំងឡាយ គឺផ្អែកលើការទទួលយកសាសនា និងការជឿជាក់លើព្យាការី ហើយវាមិនអាចទៅរួចឡើយប្រសិនបើមិនទាន់ស្គាល់ពីអ្នកដែលបញ្ជូនព្យាការី (អល់ឡោះ)។ ហេតុផលដែលវាត្រូវពឹងផ្អែកលើវិទ្យាសាស្ត្រហ្វិកហ៍ហ៍ គឺដោយសារតែវាជាអ្វីដែលត្រូវបានចង្អុលបង្ហាញ ហើយការស្វែងរកភស្តុតាងដោយមិនដឹងពីអ្វីដែលត្រូវបង្ហាញនោះ គឺជាអ្វីដែលបញ្ញាស្មារតីមិនអាចទទួលយកបាន។ ហេតុផលដែលវាត្រូវពឹងផ្អែកលើភាសា គឺដោយសារតែអ្នកសិក្សាអ៊ូស៊ូលត្រូវតែនិយាយអំពីអត្ថន័យនៃសុន្ទរកថា ការបកស្រាយពាក្យសម្តីរបស់ព្យាការី (ស.ល.វ) និងអត្ថបទនៃគម្ពីរ។ ចំណែកគោលបំណងរបស់វាគឺ ការស្គាល់ពីភស្តុតាងច្បាស់លាស់ដែលកំណត់សម្រាប់បទបញ្ញត្តិនៃការប្រតិបត្តិ, ព័ត៌មានពីបុគ្គលម្នាក់ៗ (អាហាត), វិធីសាស្ត្រនៃការពិចារណា, ការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស), និងអ្វីៗដែលដកស្រង់ចេញតាមរយៈវិធីសាស្ត្រនៃការធ្វើអ៊ីជទីហាត (ការវិនិច្ឆ័យដោយអ្នកប្រាជ្ញ)។

ចំណែកឯគោលការណ៍គ្រឹះ (អ៊ូស៊ូល) វិញ ទោះបីជាវាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាចំណេះដឹងដែលផ្អែកលើការសន្និដ្ឋាន (ម៉ាន់ហ្សូនាត) ក៏ដោយ ក៏គេបានយកវាមកអនុវត្តដូចទៅនឹងចំណេះដឹងដែលប្រាកដច្បាស់លាស់ (កាត់អីយ៉ាត) ដែរ។ ប៉ុន្តែអ្នកប្រាជ្ញផ្នែកអ៊ូស៊ូលចាំបាច់ត្រូវលើកយកវាមកបង្ហាញ ដើម្បីបែងចែករវាងអ្វីដែលត្រឹមត្រូវ និងអ្វីដែលខុសឆ្គង រវាងអ្វីដែលមានមូលដ្ឋានច្បាស់លាស់ និងអ្វីដែលវង្វេងចេញពីផ្លូវត្រូវ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយសារតែការថ្លឹងថ្លែង (តារជីហាត) គឺជាចំណុចដ៏ស្មុគស្មាញបំផុតនៃវិទ្យាសាស្ត្រអ៊ូស៊ូល ហើយគ្មានផ្លូវណាអាចឈានទៅដល់ការសម្រេចចិត្តបានឡើយ ប្រសិនបើមិនមានការបញ្ជាក់អំពីលំដាប់ថ្នាក់ និងកម្រិតរបស់វា។ ចំណែកឯវិទ្យាសាស្ត្រហ្វិកហ៍ហ៍វិញ មូលដ្ឋានគ្រឹះរបស់វាគឺអ៊ូស៊ូល ហើយគោលបំណងរបស់វាគឺការស្វែងយល់អំពីបទបញ្ញត្តិនៃសាសនា។ ការកំណត់បទបញ្ញត្តិនានានៅពេលដែលមានសញ្ញាណនៃការសន្និដ្ឋាន (ម៉ាន់ហ្សូនាត) លេចឡើង គឺជារឿងដែលគេដឹងច្បាស់តាមរយៈភស្តុតាងដែលដាច់ខាត (កាត់អីយ៉ាត) ដែលគ្មានការសង្ស័យអ្វីឡើយ។ ជំពូក៖ គ្មានវិទ្យាសាស្ត្រណាមួយក្នុងចំណោមវិទ្យាសាស្ត្រទាំងនេះឡើយ ដែលមិនមានចំណុចនៃកិច្ចព្រមព្រៀង (អ៊ីជ់ម៉ា) និងប្រភពនៃជម្លោះ (នីហ្សូអា)។ ចំណុចចាប់ផ្តើមនៃកិច្ចព្រមព្រៀងក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រកាលាម (ទ្រឹស្ដីសាសនា) គឺអ្វីដែលត្រូវបានយល់ដឹងដោយសភាវគតិ ដោយភាពចាំបាច់ និងដោយហេតុផល ដែលការពិចារណារបស់អ្នកប្រាជ្ញមានភាពឯកភាពគ្នា មិនមានការខ្វែងគំនិតគ្នាឡើយ ដូចជាកិច្ចព្រមព្រៀងរបស់អ្នកប្រាជ្ញដែលថា អ្វីដែលជាបុរេកាល (អាល់-កូឌីម) គឺមិនអាចសាបសូន្យបានឡើយ។ រីឯប្រភពនៃជម្លោះក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រនេះ គឺការផ្ទុយគ្នានៃភស្តុតាង និងការសង្ស័យនានា។ ចំណែកឯវិទ្យាសាស្ត្រអ៊ូស៊ូលវិញ ប្រភពនៃកិច្ចព្រមព្រៀងក្នុងនោះគឺស្រដៀងគ្នាទៅនឹងប្រភពនៃកិច្ចព្រមព្រៀងក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រកាលាមដែរ ហើយប្រភពនៃជម្លោះក្នុងនោះមានពីរចំណុច៖ ទីមួយគឺការផ្ទុយគ្នានៃភស្តុតាង និងការសង្ស័យនានា ហើយទីពីរគឺការលាយឡំគ្នារវាងអ្វីដែលច្បាស់លាស់ (កាត់អីយ៉ាត) និងអ្វីដែលជាការសន្និដ្ឋាន (ហ្សាន់នីយ៉ាត)។ ចំណែកឯវិទ្យាសាស្ត្រហ្វិកហ៍ហ៍វិញ ចំណុចនៃកិច្ចព្រមព្រៀងក្នុងនោះគឺអ្វីដែលផ្អែកលើអត្ថបទនៃគម្ពីរអល់ឡោះ (កូរ៉ាន) ឬហាឌីសដែលមូទាវ៉ាទីរ (មានការរាយការណ៍តៗគ្នាជាច្រើន) ឬកិច្ចព្រមព្រៀង (អ៊ីជ់ម៉ា) ដែលចាំបាច់ត្រូវតែអនុវត្តតាម។ ចំណែកអ្វីដែលក្រៅពីនេះ គឺស្ថិតនៅក្នុងចំណោមរឿងដែលគួរឱ្យសង្ស័យ ហើយនៅពេលដែលមានភាពច្របូកច្របល់កើតឡើងក្នុងរឿងទាំងនោះ អ្នកប្រាជ្ញមូជតាហ៊ីត (អ្នកដែលមានសមត្ថភាពវិនិច្ឆ័យ) ក៏មានការខ្វែងគំនិតគ្នា ហើយទស្សនៈរបស់ពួកគេក៏មានភាពខុសគ្នា រហូតដល់បែកបាក់គ្នាជាក្រុមៗ។

នេះគឺជាការបកប្រែអត្ថបទដែលលោកអ្នកបានផ្តល់ជូន ទៅជាភាសាខ្មែរ៖ ជំពូក៖ ការពន្យល់អំពីបទបញ្ញត្តិសាសនា (អាហ្កាម ស៊ីរីអាហ្កាហ៍) បទបញ្ញត្តិស្តីពីសកម្មភាពនានាមិនមែនជាគុណលក្ខណៈដែលមានស្រាប់នៅក្នុងខ្លឹមសារនៃសកម្មភាពនោះទេ ប៉ុន្តែវាមានន័យថាជាការភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងរវាងព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះ (អ្នកកំណត់ច្បាប់) ទៅនឹងសកម្មភាពទាំងនោះ មិនថាជាការហាមឃាត់ ការបញ្ជា ការជំរុញ ឬការរារាំងឡើយ។ ដូច្នេះ អ្វីដែលជាការហាមឃាត់ (ហារ៉ាម) គឺជារឿងដែលត្រូវបានគេនិយាយថា “កុំធ្វើវា” ហើយអ្វីដែលជាកាតព្វកិច្ច (វ៉ាហ្ស៊ីប) គឺជារឿងដែលត្រូវបានគេនិយាយថា “កុំបោះបង់វា”។ នេះប្រៀបដូចជាតំណែងព្យាការី ដែលមិនមែនជាគុណលក្ខណៈដែលមានស្រាប់នៅក្នុងខ្លួនរបស់ព្យាការីនោះទេ ប៉ុន្តែវាគឺជាការកំណត់បុគ្គលម្នាក់ឱ្យធ្វើការផ្សព្វផ្សាយព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះ។ ដូច្នេះ ការដែលយើងនិយាយថា “ស្រាគឺហាមឃាត់” គឺជាការនិយាយបែបប្រៀបធៀបប៉ុណ្ណោះ ព្រោះស្រាគឺជាវត្ថុគ្មានជីវិតដែលមិនអាចទទួលព្រះបន្ទូលបានឡើយ អ្វីដែលហាមឃាត់ពិតប្រាកដគឺ “ការសេព” វា។ បញ្ហា៖ ការដឹងអំពីភាពល្អ ឬភាពអាក្រក់នៃសកម្មភាពនានា មិនអាចរកឃើញតាមរយៈការត្រិះរិះរបស់បញ្ញាស្មារតីបានឡើយ ប៉ុន្តែវាអាស្រ័យទៅលើបទបញ្ញត្តិសាសនាដែលបានបញ្ជូនមក។ សម្រាប់ពួកយើង (អ្នកប្រកាន់គោលជំហរត្រឹមត្រូវ) អ្វីដែលល្អ គឺអ្វីដែលសាសនាបានកំណត់ថាវាល្អតាមរយៈការជំរុញឱ្យធ្វើ ហើយអ្វីដែលអាក្រក់ គឺអ្វីដែលសាសនាបានកំណត់ថាវាអាក្រក់តាមរយៈការរារាំង និងការព្រមាន។ ក្រុមមូអ្តាហ្ស៊ីឡាហ៍ (Mu'tazilah), ការ៉ាមីយ៉ាហ៍ (Karramiyah) និងរ៉ាវ៉ាហ្វីដ (Rawafid) បានជំទាស់នឹងរឿងនេះ ដោយពួកគេនិយាយថា៖ “ភាពល្អគឺល្អដោយខ្លួនឯង ហើយភាពអាក្រក់ក៏អាក្រក់ដោយខ្លួនឯងដែរ”។ បន្ទាប់មក ពួកគេបានបែងចែកវាទៅជាអ្វីដែលបញ្ញាអាចដឹងបានដោយខ្លួនឯង និងអ្វីដែលបញ្ញាមិនអាចដឹងបានលុះត្រាតែមានសាសនាចូលមកពាក់ព័ន្ធ ដូចជាភាពល្អនៃការបង់ហ្សាកាត់ ការសឡាត និងការគោរពប្រតិបត្តិផ្សេងៗ ព្រោះថាផលប្រយោជន៍ដ៏កំបាំងរបស់វា មិនអាចដឹងបានឡើយប្រសិនបើគ្មានការណែនាំ។ ចំណែកអ្វីដែលពួកគេអះអាងថាបញ្ញាអាចដឹងបានដោយខ្លួនឯង គឺបែងចែកជា៖ ១. អ្វីដែលបញ្ញាដឹងដោយចាំបាច់ (ដោយស្វ័យប្រវត្តិ) ដូចជាភាពល្អនៃការដឹងគុណ ការជួយសង្គ្រោះអ្នកលង់ទឹក ឬអ្នកដែលជិតស្លាប់ និងភាពអាក្រក់នៃការធ្វើបាបអ្នកដទៃដោយគ្មានហេតុផល ឬការកុហកដែលគ្មានប្រយោជន៍។ ២. អ្វីដែលដឹងតាមរយៈការពិចារណា ដូចជាការកុហកដែលមានគោលបំណងអ្វីមួយ។ ចំពោះបញ្ហានេះ យើងមានពីរវិធីសាស្ត្រ៖ ទីមួយគឺការបដិសេធគោលជំហររបស់ពួកគេ និងទីពីរគឺការបញ្ជាក់ពីគោលជំហររបស់ក្រុមអ្នកកាន់សច្ចធម៌ (អះលូលហាក់)។ យើងមានវិធីពីរយ៉ាងក្នុងការបដិសេធពួកគេ៖ វិធីតក្កវិជ្ជា និងវិធីផ្អែកលើខ្លឹមសារ។ វិធីតក្កវិជ្ជាគឺ៖ យើងនិយាយថា អ្នកអះអាងថាភាពល្អ និងភាពអាក្រក់នៃសកម្មភាពខ្លះអាចដឹងបានដោយបញ្ញាដំបូង ហើយយើងជំទាស់នឹងអ្នកក្នុងរឿងនេះ។ កន្លែងដែលជាចំណេះដឹងចាំបាច់ មិនអាចមានការខ្វែងគំនិតគ្នារវាងអ្នកមានបញ្ញាបានឡើយ។ ប្រសិនបើពួកគេចោទយើងថាមានះ នោះយើងនឹងចោទពួកគេវិញ។ ការមានះអាចកើតឡើងតែក្នុងក្រុមតូចមួយប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែយើងគឺជាក្រុមធំដែលមិនអាចមានការព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងការកុហកឆ្លងកាត់សម័យកាលជាច្រើនដោយគ្មាននរណាម្នាក់ត្រឡប់មកទទួលស្គាល់ការពិតឡើយ។ ចំណែកវិធីផ្អែកលើខ្លឹមសារគឺ៖ យើងសួរអ្នកថា តើអ្នកយល់យ៉ាងណាចំពោះបុគ្គលម្នាក់ដែលឈរនៅមាត់ផ្លូវ ហើយមានព្យាការីម្នាក់ និងអ្នកដើរតាមគាត់បានដើរកាត់ផ្លូវនោះ រួចក៏មានជនពាលម្នាក់តាមរកដើម្បីសម្លាប់ពួកគេ ហើយបានសួរអ្នកពីស្ថានភាពរបស់ពួកគេ? តើអ្នកនឹងនិយាយការពិតដើម្បីឱ្យគេសម្លាប់ព្យាការី ឬអ្នកនឹងកុហក? ប្រសិនបើអ្នកនិយាយការពិត នោះគឺការនាំទៅរកការស្លាប់របស់ព្យាការី ហើយបើអ្នកកុហក នោះតាមទស្សនៈរបស់អ្នកគឺជារឿងអាក្រក់ ប៉ុន្តែគុណលក្ខណៈនៃសកម្មភាពមិនអាចផ្លាស់ប្តូរបានឡើយ។ សម្រាប់យើង យើងដឹងថាការកុហកក្នុងករណីនេះគឺល្អជាងការនិយាយការពិត។ វិធីសាស្ត្រទីពីរក្នុងការបញ្ជាក់ពីគោលជំហររបស់យើង៖ យើងនិយាយថា ការសម្លាប់ដែលជាការឈ្លានពាន គឺមានលក្ខណៈដូចគ្នាទៅនឹងការសម្លាប់ដែលជាការកាត់ទោស (កាសាស់) ទាំងរូបរាង និងគុណលក្ខណៈ។ ដូច្នេះ ភាពខុសគ្នានៃសកម្មភាពគឺអាស្រ័យទៅលើគោលបំណង។ យើងមិនបដិសេធថាមានភាពខុសគ្នានៃសកម្មភាពក្នុងក្រសែភ្នែកអ្នកមានបញ្ញានោះទេ ប៉ុន្តែភាពខុសគ្នានោះគឺអាស្រ័យលើគោលបំណង។ ចំណែកការជំទាស់គឺស្ថិតនៅលើសកម្មភាពដែលទាក់ទងនឹងអល់ឡោះ។ អល់ឡោះទ្រង់បរិសុទ្ធពីគោលបំណងទាំងពួង ទ្រង់មិនរងគ្រោះដោយសារការមិនជឿ (កូហ្វ័រ) ហើយក៏មិនទទួលបានផលប្រយោជន៍ពីការជំនឿ (អ៊ីម៉ាន់) ដែរ ដូច្នេះវាមិនមានន័យអ្វីឡើយក្នុងការបែងចែកភាពល្អអាក្រក់ចំពោះទ្រង់។ ទ្រង់ធ្វើអ្វីដែលទ្រង់សព្វព្រះទ័យ ហើយទ្រង់មិនចាំបាច់ធ្វើឱ្យសកម្មភាពរបស់ទ្រង់ស្របតាមគោលបំណងរបស់មនុស្សឡើយ។ បញ្ហា៖ កាតព្វកិច្ចនៃការដឹងគុណចំពោះអ្នកផ្តល់ឱ្យ (អល់ឡោះ) មិនអាចរកឃើញដោយបញ្ញាបានឡើយ (ផ្ទុយពីក្រុមមូអ្តាហ្ស៊ីឡាហ៍) ព្រោះបញ្ញាមិនអាចកំណត់កាតព្វកិច្ចអ្វីមួយដោយគ្មានគោលបំណងឡើយ។ ហើយគោលបំណងនោះមិនអាចត្រឡប់ទៅរកអល់ឡោះបានទេ ព្រោះទ្រង់បរិសុទ្ធពីគោលបំណងទាំងឡាយ។ ការសន្និដ្ឋាន៖ គ្មានបទបញ្ញត្តិណាមួយកើតឡើងមុនពេលមានសាសនាបញ្ជូនមកនោះទេ។ មុនពេលមានសាសនា គឺគ្មានការហាមឃាត់ និងគ្មានការអនុញ្ញាតដែលកំណត់ដោយបញ្ញាឡើយ។ ការពិភាក្សាអំពីបទបញ្ញត្តិនៃការប្រតិបត្តិ (អាហ្កាម តាក់លីហ្វ៊ីយ៉ាហ៍)៖ ការប្រតិបត្តិ (តាក់លីហ្វ) គឺមានន័យថា ការដាក់បន្ទុកលើអ្វីដែលមានការលំបាកក្នុងការអនុវត្ត។ វាគ្របដណ្តប់លើកាតព្វកិច្ច (វ៉ាហ្ស៊ីប) និងការហាមឃាត់ (ហារ៉ាម)។ ចំណែកការណែនាំឱ្យធ្វើ (ណាន់ដាប់) គឺស្ថិតក្នុងកាតព្វកិច្ចដែរ ព្រោះការសន្យាផ្តល់រង្វាន់គឺជាការជំរុញឱ្យអ្នកមានបញ្ញាអនុវត្ត។ បញ្ហា៖ លោកគ្រូរបស់យើង អប៊ូ ហាសាន់ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់គាត់) បានយល់ឃើញថា ការដាក់បន្ទុកលើអ្វីដែលមិនអាចទៅរួច (ការងារដែលលើសពីសមត្ថភាព) គឺអាចទៅរួចតាមផ្លូវសាសនា ដោយផ្អែកលើព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះ៖ “ឱព្រះអម្ចាស់នៃយើង សូមកុំដាក់បន្ទុកលើពួកយើងនូវអ្វីដែលពួកយើងគ្មានសមត្ថភាពនឹងទ្រាំទ្របានឡើយ”។ ប្រសិនបើវាមិនអាចទៅរួចក្នុងគំនិត នោះវានឹងមិនមានការអង្វរករឡើយ។

ជំពូកស្តីពីការពិភាក្សាអំពីខ្លឹមសារនៃវិទ្យាសាស្ត្រនានា

ជំពូកស្តីពីការពិតនៃវិទ្យាសាស្ត្រ (ចំណេះដឹង) ការពិភាក្សាលើប្រធានបទនេះត្រូវបានបែងចែកជាពីរជំពូក ហើយជំពូកនីមួយៗមានប្រាំផ្នែក។ ផ្នែកទីមួយនៃជំពូកទីមួយ៖ ស្តីពីការបញ្ជាក់អំពីមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃចំណេះដឹងចំពោះអ្នកដែលបដិសេធវា គឺក្រុមសូហ្វីស្ត (Sophists)។ ពួកគេបានបដិសេធចំណេះដឹង និងការពិតនៃវត្ថុទាំងឡាយ។ ចំណែកក្រុមអ្នកបញ្ជាក់ខ្លះទៀត បានទទួលស្គាល់ថាវត្ថុទាំងឡាយមានការពិតរបស់វា ប៉ុន្តែពួកគេបាននិយាយថា មនុស្សមិនអាចដឹងពីការពិតទាំងនោះបានឡើយតាមរយៈសមត្ថភាពរបស់មនុស្ស។ អ្នកប្រាជ្ញរបស់យើងខ្លះបានមានប្រសាសន៍ថា៖ "ក្រុមនេះមិនគួរត្រូវបានយកមកជជែកតវ៉ាឡើយ ព្រោះពួកគេបានបដិសេធសូម្បីតែអ្វីដែលអាចដឹងបានតាមរយៈវិញ្ញាណទាំងប្រាំ។ ប្រសិនបើយើងត្រូវជជែកជាមួយពួកគេ វិធីសាស្ត្រដែលជិតបំផុតគឺត្រូវសួរពួកគេថា៖ តើអ្នកដឹងពីភាពខុសគ្នារវាងជំនឿរបស់អ្នក និងជំនឿរបស់អ្នកដែលប្រឆាំងនឹងអ្នកដែរឬទេ? ប្រសិនបើពួកគេដឹង នោះជំនឿរបស់ពួកគេ (ដែលថាគ្មានចំណេះដឹង) គឺជារឿងមិនត្រឹមត្រូវ។ ហើយប្រសិនបើពួកគេមិនដឹង នោះពាក្យសម្តីរបស់ពួកគេក៏មិនគួរត្រូវបានយកមកស្តាប់ឡើយ"។

ជំពូកទីពីរ៖ ស្តីពីខ្លឹមសារនៃចំណេះដឹង (អ៊ិលម៍) និងនិយមន័យរបស់វា ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញរបស់យើងមានទស្សនៈចំនួនប្រាំមួយជុំវិញរឿងនេះ៖ ទីមួយ៖ ទស្សនៈរបស់លោកគ្រូ អាប់ប៊ូ ហាសាន់ ដែលថា «ចំណេះដឹង គឺជាអ្វីដែលធ្វើឱ្យអ្នកដែលទទួលបានវា ក្លាយជាអ្នកមានចំណេះដឹង»។ ទស្សនៈនេះមិនត្រឹមត្រូវទេ ព្រោះវាមិនបានផ្តល់នូវការពន្យល់ច្បាស់លាស់ឡើយ។ ពាក្យថា «អ្នកមានចំណេះដឹង» (អាលីម) គឺដកស្រង់ចេញពីពាក្យថា «ចំណេះដឹង» (អ៊ិលម៍) ដូច្នេះអ្នកណាដែលមិនស្គាល់ចំណេះដឹង គឺមិនអាចស្គាល់អ្នកមានចំណេះដឹងបានឡើយ។ វាប្រៀបដូចជាបុគ្គលម្នាក់ដែលបាត់បង់ចិញ្ចៀននៅក្នុងផ្ទះ ហើយនៅពេលមានគេសួរពីទីតាំងផ្ទះនោះ គាត់បែរជាឆ្លើយថា «គឺផ្ទះដែលខ្ញុំបានទុកចិញ្ចៀនរបស់ខ្ញុំ» ដូច្នេះ។ ទីពីរ៖ ទស្សនៈរបស់លោក អាប់ប៊ូ កាស៊ីម អាល់អ៊ិស្កាហ្វី ដែលថា «ចំណេះដឹង គឺជាអ្វីដែលគេប្រើដើម្បីដឹង»។ ទស្សនៈនេះក៏មិនត្រឹមត្រូវដូចករណីទីមួយដែរ ព្រោះនិយមន័យគឺត្រូវតែធ្វើឱ្យអ្វីៗកាន់តែច្បាស់ ប៉ុន្តែនិយមន័យនេះមិនបានធ្វើឱ្យអ្វីៗច្បាស់លាស់ឡើយ។ ទីបី៖ ទស្សនៈរបស់លោក អ៊ីបនូ ហ្វូរ៉ក់ ដែលថា «ចំណេះដឹង គឺជាគុណលក្ខណៈមួយដែលធ្វើឱ្យអ្នកដែលមានគុណលក្ខណៈនោះ អាចធ្វើកិច្ចការមួយបានយ៉ាងល្អឥតខ្ចោះ»។ ទស្សនៈនេះមិនត្រឹមត្រូវទេ ព្រោះយើងមានចំណេះដឹងអំពីអល់ឡោះ និងអំពីអ្វីៗដែលមិនអាចទៅរួច (មូស្តាហ៊ីល) ដែលវាជាចំណេះដឹង ប៉ុន្តែវាមិនមែនជាការធ្វើកិច្ចការឱ្យល្អឥតខ្ចោះនោះទេ។ ម្យ៉ាងទៀត ការធ្វើកិច្ចការឱ្យល្អឥតខ្ចោះ គឺអាស្រ័យលើសមត្ថភាព (កូដរ៉ត) មិនមែនអាស្រ័យលើចំណេះដឹងទេ។ ទីបួន៖ ទស្សនៈរបស់ខ្លះទៀតដែលថា «ការបង្ហាញឱ្យឃើញនូវអ្វីដែលគេដឹង តាមសភាពពិតរបស់វា» ឬ «ការយល់ដឹងអំពីអ្វីដែលគេដឹង»។ ពាក្យថា «ការបង្ហាញ» គឺបង្ហាញពីការចាប់ផ្តើមនៃចំណេះដឹងបន្ទាប់ពីមានភាពមិនច្បាស់លាស់ ដែលវាមិនអាចអនុវត្តចំពោះចំណេះដឹងរបស់អល់ឡោះ (អាល់បារី) បានឡើយ។ ដូចគ្នានេះដែរ ពាក្យថា «ការយល់ដឹង» គឺមិនច្បាស់លាស់រវាងការយល់ដឹងតាមរយៈវិញ្ញាណ ឬតាមរយៈបញ្ញា ហើយពាក្យដែលមិនច្បាស់លាស់មិនអាចយកមកធ្វើជានិយមន័យបានទេ។ ទីប្រាំ៖ ទស្សនៈដែលថា «ការគ្របដណ្តប់លើអ្វីដែលគេដឹង»។ អល់ឡោះគឺជាអ្នកដែលគេដឹង ប៉ុន្តែទ្រង់មិនអាចត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយអ្វីឡើយ ព្រោះការគ្របដណ្តប់បង្ហាញពីការបង្ខាំង ឬការផ្ទុក។ ទីប្រាំមួយ៖ ទស្សនៈរបស់លោក កូឌី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ដែលថា «ការស្គាល់នូវអ្វីដែលគេដឹង តាមសភាពពិតរបស់វា»។ លោក កូឌី បានមានប្រសាសន៍ថា ការកំណត់និយមន័យនៃចំណេះដឹង មិនអាចធ្វើទៅបានក្រៅពីការប្រើពាក្យដែលកាន់តែច្បាស់ជាងមុន។ ប្រសិនបើមានអ្នកសួរខ្ញុំអំពីចំណេះដឹង ខ្ញុំនឹងឆ្លើយថាវាគឺជា «ការស្គាល់» ហើយបើគេសួរពីការស្គាល់ ខ្ញុំនឹងឆ្លើយថាវាគឺជា «ចំណេះដឹង»។ នេះមិនត្រឹមត្រូវទេ ព្រោះវាជាពាក្យពីរដែលសំដៅលើអត្ថន័យតែមួយ។ ចំណែកក្រុមមូអតាហ្ស៊ីឡា បាននិយាយថា «ការជឿជាក់លើអ្វីមួយតាមសភាពពិតរបស់វា»។ យើងបានបដិសេធពួកគេដោយលើកយកចំណេះដឹងអំពីការបដិសេធដៃគូរបស់អល់ឡោះមកបង្ហាញ។ ពួកគេបានបន្ថែមថា «ដោយមានភាពស្ងប់ចិត្ត» ប៉ុន្តែយើងដឹងថា អ្នកដែលធ្វើតាមគេ (មូកលីដ) ក៏មានភាពស្ងប់ចិត្តចំពោះជំនឿរបស់ខ្លួនដែរ។ ប្រសិនបើពួកគេបន្ថែមថា «ដោយផ្អែកលើភស្តុតាងចាំបាច់ ឬការពិចារណា» យើងនឹងឆ្លើយតបថា ប្រសិនបើអល់ឡោះបង្កើតជំនឿរបស់អ្នកធ្វើតាមគេនោះឡើងមក វាក៏មិនក្លាយជាចំណេះដឹងដែរ ទោះបីជាវាផ្អែកលើភាពចាំបាច់ក៏ដោយ។ ទស្សនៈដែលត្រឹមត្រូវបំផុតគឺ៖ ចំណេះដឹងមិនមាននិយមន័យកំណត់នោះទេ ព្រោះចំណេះដឹងគឺជាអ្វីដែលច្បាស់លាស់ក្នុងខ្លួនវាស្រាប់។ ការដែលយើងមិនអាចកំណត់និយមន័យបាន មិនមែនមានន័យថា យើងមិនស្គាល់ចំណេះដឹងនោះទេ។ ដូចគ្នានឹងការដែលយើងមិនអាចកំណត់និយមន័យនៃក្លិនទឹកអប់មូស្ក៍បានដែរ មិនមែនមានន័យថា យើងមិនស្គាល់ក្លិននោះទេ។ យើងនឹងពន្យល់ចំណេះដឹងតាមរយៈការបែងចែកវិញថា៖ វាមិនមានភាពស្រពិចស្រពិលក្នុងការបែងចែកវាចេញពីការសង្ស័យ ឬភាពល្ងង់ខ្លៅនោះទេ។ ភាពខុសគ្នារវាង «ជំនឿ» និង «ចំណេះដឹង» គឺថា អ្នកដែលធ្វើតាមគេ (មូកលីដ) ប្រសិនបើគាត់ព្យាយាមពិចារណា គាត់នឹងអាចរកឃើញភាពខុសគ្នា ប៉ុន្តែអ្នកដែលមានចំណេះដឹងពិតប្រាកដ គាត់មិនអាចមានភាពស្រពិចស្រពិលបានឡើយ ព្រោះវាច្បាស់លាស់រួចទៅហើយ។

ជំពូកទីបី៖ ការបែងចែកចំណេះដឹង ចំណេះដឹងត្រូវបានបែងចែកជាចំណេះដឹងដែលចាស់ទុំ (មានពីដើមមក) និងចំណេះដឹងដែលកើតឡើងថ្មី។ ចំណេះដឹងដែលចាស់ទុំ គឺចំណេះដឹងរបស់អល់ឡោះដ៏មហាឧត្តម ដែលគ្មានចំណុចចាប់ផ្តើម ហើយវាគ្របដណ្តប់លើរាល់អ្វីៗទាំងអស់ដែលត្រូវដឹង ដូច្នេះវាមិនមានចំនួនច្រើនតាមចំនួននៃអ្វីដែលត្រូវដឹងនោះទេ។ វាមិនត្រូវបានកំណត់ថាជាចំណេះដឹងដែលបានមកពីការខិតខំប្រឹងប្រែង (កាសប៊ី) ឬជាចំណេះដឹងដែលកើតឡើងដោយចាំបាច់ (ដូរូរី) នោះទេ។ ចំណែកចំណេះដឹងដែលកើតឡើងថ្មី ត្រូវបានបែងចែកជាចំណេះដឹងដែលកើតឡើងភ្លាមៗ (ហាចាមី) និងចំណេះដឹងដែលកើតឡើងពីការពិចារណា (ណាហ្សូរី)។ ចំណេះដឹងដែលកើតឡើងភ្លាមៗ គឺរាល់អ្វីដែលបញ្ញាស្មារតីត្រូវតែទទួលស្គាល់ភ្លាមៗនៅពេលចាប់ផ្តើមគិត ដូចជាការដឹងអំពីអត្ថិភាពនៃខ្លួនឯង ការដឹងអំពីការឈឺចាប់ និងការដឹងអំពីសេចក្តីសុខ។ ចំណែកចំណេះដឹងដែលកើតឡើងពីការពិចារណា គឺអ្វីដែលនាំទៅរកការយល់ដឹងតាមរយៈការពិចារណាដ៏ត្រឹមត្រូវ ដោយគ្មានឧបសគ្គរារាំង ក្នុងលក្ខណៈនៃការរួមបញ្ចូល (តាំដាំមូន) មិនមែនក្នុងលក្ខណៈនៃការបង្កើតឱ្យកើតឡើង (តាវ៉ាលូដ) នោះទេ ដែលនេះផ្ទុយពីទស្សនៈរបស់ក្រុមមូអ្តាហ្ស៊ីឡា។ ការពិចារណាគឺជាអ្វីដែលត្រូវខិតខំរក (មុកតាសាប) ដោយមានការឯកភាពគ្នា ហើយចំណេះដឹងដែលកើតចេញពីការពិចារណានោះ គឺជាចំណេះដឹងដែលកើតឡើងដោយចាំបាច់បន្ទាប់ពីវាបានសម្រេចរួចរាល់ នេះបើយោងតាមទស្សនៈរបស់យើង ដែលផ្ទុយពីទស្សនៈរបស់ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើន។ ភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីបញ្ហានេះគឺថា ប្រសិនបើចំណេះដឹងនោះស្ថិតក្រោមអំណាចនៃការជ្រើសរើសរបស់មនុស្ស នោះមនុស្សនឹងអាចបដិសេធវាបានបន្ទាប់ពីការពិចារណាបានបញ្ចប់ និងបន្ទាប់ពីគ្មានឧបសគ្គរារាំង។ ប៉ុន្តែការបដិសេធវាមិនអាចទៅរួចនោះទេ ដូចគ្នានឹងការបដិសេធការញ័រខ្លួនដែលមនុស្សគ្មានជម្រើសក្នុងនោះដែរ។ ដូច្នេះ ចំណេះដឹងនេះគឺស្រដៀងទៅនឹងការញ័រខ្លួននោះ ជាងការស្រដៀងទៅនឹងចលនាដែលកើតចេញពីការចង់បាន និងការជ្រើសរើសដោយខ្លួនឯង។

ជំពូកទីបួន៖ ស្តីពីខ្លឹមសារនៃបញ្ញា (អាល់-អាក់ល) យើងបានលើកឡើងអំពីបញ្ហានេះនៅក្នុងជំពូកនេះ ព្រោះវាជាផ្នែកមួយនៃចំណេះដឹងទាំងឡាយ ប៉ុន្តែមិនមែនជាចំណេះដឹងទាំងអស់នោះទេ។ អ្នកដែលគ្មានចំណេះដឹងទូទៅ ក៏នៅតែអាចហៅថាជាអ្នកមានបញ្ញាដែរ។ វាមិនមែនជាចំណេះដឹងដែលកើតចេញពីការពិចារណា (ណាសារី) នោះទេ ព្រោះលក្ខខណ្ឌនៃការពិចារណាគ្រប់យ៉ាង គឺទាមទារឱ្យមានបញ្ញាជាមុនសិន។ វាក៏មិនមែនជាចំណេះដឹងចាំបាច់ (ដូរូរី) ទាំងអស់នោះដែរ ព្រោះមនុស្សថ្លង់ មនុស្សគ និងមនុស្សខ្វាក់ ក៏ជាអ្នកមានបញ្ញាដែរ ទោះបីជាពួកគេបាត់បង់វិញ្ញាណមួយចំនួនក៏ដោយ។ វាក៏មិនមែនជាចំណេះដឹងណាមួយដែលចៃដន្យនោះដែរ ព្រោះសត្វតិរច្ឆានក៏មានចំណេះដឹងក្នុងការបែងចែករវាងចំបើង និងស្រូវបាឡេដែរ ប៉ុន្តែវាមិនមែនជាសត្វដែលមានបញ្ញានោះទេ។ ដូច្នេះ វិធីសាស្ត្រត្រឹមត្រូវគឺត្រូវនិយាយថា៖ បញ្ញា គឺជាចំណេះដឹងអំពីលទ្ធភាពនៃអ្វីដែលអាចកើតឡើងបាន និងភាពមិនអាចទៅរួចនៃអ្វីដែលមិនអាចកើតឡើងបាន ដើម្បីកុំឱ្យច្រឡំជាមួយសត្វតិរច្ឆាន។ នេះជាអ្វីដែលកាល់ឌី (អាល់-កូឌី) បានលើកឡើង។ ប៉ុន្តែទស្សនៈនេះមិនត្រឹមត្រូវទេ ព្រោះអ្នកដែលកំពុងភ្លេចភ្លាំងអំពីលទ្ធភាព ឬភាពមិនអាចទៅរួច ក៏នៅតែជាអ្នកមានបញ្ញាដដែល។ វិធីសាស្ត្រត្រឹមត្រូវគឺត្រូវនិយាយថា៖ បញ្ញា គឺជាគុណសម្បត្តិមួយដែលធ្វើឱ្យអ្នកដែលមានគុណសម្បត្តិនេះ មានលទ្ធភាពក្នុងការទទួលបានចំណេះដឹង និងការពិចារណាទៅលើរឿងរ៉ាវដែលប្រើហេតុផល។ លោក អាល់-ហារីស អាល់-មុហាស៊ីប៊ី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ បញ្ញា គឺជាសភាវគតិដែលនាំឱ្យឈានទៅដល់ការទទួលបានចំណេះដឹង។ ចំណែកពួកទស្សនវិទូបាននិយាយថា៖ បញ្ញា គឺជាការត្រៀមលក្ខណៈរបស់ខួរក្បាល ដើម្បីទទួលយកការចាក់ស្រោចនៃព្រលឹងមកលើវា។

ជំពូកទីប្រាំ៖ ស្តីពីឋានានុក្រមនៃចំណេះដឹង ចំណេះដឹងមានដប់ថ្នាក់៖ ថ្នាក់ទីមួយ៖ ចំណេះដឹងអំពីអត្ថិភាពនៃខ្លួនឯង ការឈឺចាប់ និងសេចក្តីសុខ។ ថ្នាក់ទីពីរ៖ ចំណេះដឹងអំពីភាពមិនអាចទៅរួចនៃការជួបជុំគ្នានៃអ្វីដែលផ្ទុយគ្នា ហើយនេះគឺជាចំណេះដឹងបន្ទាប់ពីការយល់ដឹងអំពីខ្លឹមសារនៃវត្ថុទាំងឡាយ។ ថ្នាក់ទីបី៖ ចំណេះដឹងអំពីអ្វីដែលទទួលបានតាមរយៈវិញ្ញាណទាំងប្រាំ (ការដឹងតាមរយៈការប៉ះពាល់) ហើយមូលហេតុដែលវាស្ថិតនៅលំដាប់ក្រោយ គឺដោយសារតែវាអាចរងនូវការស្រមើស្រមៃ និងកំហុសឆ្គង។ ថ្នាក់ទីបួន៖ ចំណេះដឹងដែលទទួលបានពីការរាយការណ៍តៗគ្នា (តាវ៉ាធួរ) ព្រោះវាទាមទារឱ្យមានការពិចារណាបន្ថែម ដើម្បីបញ្ជាក់ពីភាពត្រឹមត្រូវ និងការមិនព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងការកុហក។ ថ្នាក់ទីប្រាំ៖ ការយល់ដឹងពីអត្ថន័យនៃពាក្យសម្តី និងការយល់ដឹងពីបរិបទនៃស្ថានភាពដូចជា ការអៀនខ្មាស ការខឹងសម្បារ និងការភ័យខ្លាច ហើយចំណេះដឹងនេះមានភាពស្រពិចស្រពិលជាងការរាយការណ៍តៗគ្នាទៅទៀត។ ថ្នាក់ទីប្រាំមួយ៖ ចំណេះដឹងអំពីសិល្បៈ និងវិជ្ជាជីវៈផ្សេងៗ ហើយមូលហេតុដែលវាស្ថិតនៅលំដាប់ក្រោយ គឺដោយសារតែវាទាមទារឱ្យមានការរៀនសូត្រ និងការអនុវត្តផ្ទាល់។ ថ្នាក់ទីប្រាំពីរ៖ ចំណេះដឹងអំពីទ្រឹស្តីវិទ្យា (ណាហ្សារីយ៉ាត) ហើយមូលហេតុដែលវាស្ថិតនៅលំដាប់ក្រោយ គឺដោយសារតែភាពស្មុគស្មាញរបស់វា ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យអ្នកប្រាជ្ញងាយនឹងមានការភាន់ច្រឡំ។ ថ្នាក់ទីប្រាំបី៖ ចំណេះដឹងអំពីការបញ្ជូនព្យាការី (រ៉សូល) មកកាន់មនុស្សជាតិ ដែលវាមានភាពជ្រាលជ្រៅ និងល្អិតល្អន់បំផុត ព្រោះវាទាក់ទងនឹងចំណេះដឹងដែលទទួលបានពីការស្តាប់ (សាំអីយ៉ាត)។ ថ្នាក់ទីប្រាំបួន៖ ចំណេះដឹងអំពីអព្ភូតហេតុ (មូអ៊ូហ្ស៊ីហ្សាត) ហើយមូលហេតុដែលវាមានភាពស្មុគស្មាញ គឺដោយសារតែវាស្ថិតនៅឆ្ងាយពីការត្រិះរិះរបស់បញ្ញាធម្មតា ហើយពឹងផ្អែកលើចំណេះដឹងអំពីច្បាប់ធម្មជាតិដែលអល់ឡោះបានកំណត់។ ថ្នាក់ទីដប់៖ ចំណេះដឹងអំពីអ្វីដែលទទួលបានពីការស្តាប់ (សាំអីយ៉ាត) ដែលវាមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងការធ្វើតាម (តាក់លីដ) ហេតុនេះហើយបានជាយើងដាក់វានៅលំដាប់ចុងក្រោយ។ គួរជ្រាបថា ចំណេះដឹងទាំងឡាយមិនមានភាពខុសគ្នានៅពេលដែលវាត្រូវបានសម្រេចរួចរាល់នោះទេ ទោះបីជាវិធីសាស្ត្រនៃការទទួលបានវាមានភាពស្មុគស្មាញក៏ដោយ។ ប៉ុន្តែចំណេះដឹងនីមួយៗសុទ្ធតែមានមូលដ្ឋានគ្រឹះពីវិចារណញ្ញាណ និងភាពចាំបាច់។ អ្វីដែលនៅជិតនឹងភាពចាំបាច់ គឺកាន់តែច្បាស់លាស់ ហើយអ្វីដែលនៅឆ្ងាយពីវា គឺកាន់តែស្មុគស្មាញ។ ការចាត់ថ្នាក់នេះគឺសំដៅទៅលើចំណុចនេះ មិនមែនសំដៅទៅលើភាពខុសគ្នានៃខ្លឹមសារនៃចំណេះដឹងនោះទេ។ ទាក់ទងនឹងបញ្ហានេះ មានការលើកឡើងថា វិញ្ញាណទាំងប្រាំស្ថិតក្នុងកម្រិតតែមួយ។ អ្នកខ្លះទៀតថា ការស្តាប់ និងការមើលឃើញមានកម្លាំងខ្លាំងជាង។ អ្នកខ្លះទៀតថា ការស្តាប់ខ្លាំងជាងការមើលឃើញ ហើយខ្លះទៀតថាផ្ទុយពីនេះ។ ចំណែកឯ អល់-កូឡានស៊ី បានមានប្រសាសន៍ថា ចំណេះដឹងដែលទទួលបានពីបញ្ញា (អាក់លីយ៉ាត) គឺខ្លាំងជាងចំណេះដឹងដែលទទួលបានពីវិញ្ញាណ (ហ៊ីសស៊ីយ៉ាត) ព្រោះថាវិញ្ញាណអាចរងនូវការខូចខាតបាន។

ជំពូកទីពីរ៖ ស្តីពីប្រភពនៃចំណេះដឹង និងមូលដ្ឋានគ្រឹះរបស់វា។

ជំពូកទីពីរ៖ ស្តីពីប្រភពនៃចំណេះដឹង និងមូលដ្ឋានគ្រឹះរបស់វា ជំពូកនេះមានប្រាំផ្នែក៖ ផ្នែកទីមួយ៖ ការលើកឡើងអំពីទស្សនៈផ្សេងៗទាក់ទងនឹងប្រភពនៃចំណេះដឹង ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនពីក្រុម «ហាសវីយ៉ះ» (Hashwiyyah) បានលើកឡើងថា ប្រភពនៃចំណេះដឹងគឺមានតែគម្ពីរ (អាល់គួរអាន) និងស៊ូណាន់ន់ (ហាឌីស) ប៉ុណ្ណោះ ដោយមិនចាំបាច់ប្រើប្រាស់ការត្រិះរិះពិចារណារបស់បញ្ញាឡើយ។ ទស្សនៈនេះគឺខុសឆ្គងយ៉ាងច្បាស់ក្រឡែត។ ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញដទៃទៀតបានលើកឡើងថា ប្រភពនៃចំណេះដឹងគឺតាមរយៈវិញ្ញាណទាំងប្រាំ (ការមើលឃើញ ការស្តាប់ ការប៉ះពាល់ ការហិតក្លិន និងការភ្លក់រសជាតិ)។ ចំណែកក្រុម «សាម៉ានីយ៉ះ» (Samaniyyah) បានបន្ថែមថា ព័ត៌មានដែលទទួលបានតាមរយៈការរាយការណ៍តៗគ្នា (តាវ៉ាធួរ) ក៏ជាប្រភពនៃចំណេះដឹងដែរ។ យើងមិនគួរយល់ថាពួកគេបដិសេធចំពោះអ្វីដែលជាហេតុផលបញ្ញានោះទេ ប៉ុន្តែពួកគេគ្រាន់តែហៅវាថាជា «ហេតុផល» ហើយហៅអ្វីដែលទទួលបានពីវិញ្ញាណថាជា «ចំណេះដឹង» ព្រោះវាត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឃ្លាំងនៃការស្រមើស្រមៃ។ នេះគ្រាន់តែជាការខ្វែងគំនិតគ្នានៅក្នុងរបៀបនៃការប្រើប្រាស់ពាក្យពេចន៍តែប៉ុណ្ណោះ។ អ្នកប្រាជ្ញឥណ្ឌាខ្លះបានលើកឡើងថា ប្រភពនៃចំណេះដឹងគឺការត្រិះរិះពិចារណា។ ចំណែកអាល់កូឡានស៊ី (អាល់-Qalanisi) បានលើកឡើងថា ប្រភពនៃចំណេះដឹងគឺបញ្ញា។ យើងមិនគួរយល់ថាគាត់បដិសេធវិញ្ញាណនោះទេ ប៉ុន្តែគាត់ចង់មានន័យថា បញ្ញាគឺជាអ្នកគ្រប់គ្រងលើវិញ្ញាណ។ វិញ្ញាណអាចយល់ដឹងបាននៅពេលដែលមានពន្លឺជះមក ហើយបញ្ញាគឺជាអ្នកវិភាគ។ មានការលើកឡើងថា ក្មេងតូចម្នាក់អាចមើលឃើញខ្លួនឯងក្នុងកញ្ចក់ និងអាចមើលឃើញវត្ថុផ្សេងៗ ប៉ុន្តែគេមិនអាចយល់ដឹងពីវាបានឡើយ ដោយសារតែខ្វះបញ្ញា។ ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញខ្លះទៀតបានលើកឡើងថា ប្រភពនៃចំណេះដឹងគឺ «អ៊ីលហាម» (ការបំផុសគំនិតពីអល់ឡោះ)។ ប្រហែលជាពួកគេចង់សំដៅទៅលើចំណេះដឹងទាំងអស់ដែលជាចំណេះដឹងចាំបាច់ ដែលអល់ឡោះបានបង្កើតឡើងតាំងពីដើមមក ដូចដែលយើងបានរៀបរាប់រួចហើយ។ ចំណែកទស្សនៈដែលយើងជ្រើសរើសគឺ ប្រភពនៃចំណេះដឹងគឺ «ការបែងចែក» (ការវិនិច្ឆ័យ)។ ការបែងចែកនេះជួនកាលមិនមែនជាបញ្ញាទេ ដូចជាការបែងចែករបស់សត្វតិរច្ឆាន។ ដូច្នេះ យើងសំដៅទៅលើ «ការបែងចែករបស់មនុស្សដែលមានបញ្ញា»។ បន្ទាប់មក ការបែងចែកនេះអាចនាំទៅរកចំណេះដឹងខ្លះដោយមិនចាំបាច់មានឧបករណ៍កណ្តាល ដូចជាចំណេះដឹងអំពីអត្ថិភាពរបស់អល់ឡោះ និងគុណសម្បត្តិរបស់ទ្រង់។ ហើយជួនកាលវាអាចនាំទៅរកចំណេះដឹងតាមរយៈឧបករណ៍កណ្តាល។ ឧបករណ៍កណ្តាលមានបី៖ ១. វិញ្ញាណទាំងប្រាំ៖ ជាឧបករណ៍សម្រាប់យល់ដឹងអំពីអ្វីដែលអាចប៉ះពាល់ដោយវិញ្ញាណ។ ២. ការត្រិះរិះរបស់បញ្ញា៖ ជាឧបករណ៍សម្រាប់យល់ដឹងអំពីអ្វីដែលជាហេតុផលបញ្ញា។ ៣. ទំនៀមទម្លាប់ដែលកើតឡើងដដែលៗ៖ តាមរយៈនេះ ទើបគេអាចយល់ពីអត្ថន័យនៃពាក្យសម្តី និងបរិបទនៃស្ថានភាពនានា។ ជួនកាល ការបែងចែកមិនអាចនាំទៅរកចំណេះដឹងបានឡើយ លុះត្រាតែមានឧបករណ៍កណ្តាលពីរ ដូចជា «មូអ្ស៊ីហ្សាត» (អព្ភូតហេតុ) ដែលត្រូវពឹងផ្អែកលើបញ្ញា និងទំនៀមទម្លាប់។ តាមរយៈបញ្ញា ទើបគេដឹងថាវាជាសកម្មភាពរបស់អ្នកបង្កើតដែលចេះច្នៃប្រឌិត និងគ្រប់គ្រង។ ហើយតាមរយៈទំនៀមទម្លាប់ ទើបគេដឹងថាវាជាភស្តុតាងបង្ហាញពីភាពត្រឹមត្រូវ ព្រោះការប្រែក្លាយឈើច្រត់ទៅជាពស់ មិនមែនជារឿងធម្មតាទេ វាបង្ហាញថា មូសា (ម៉ូសេ) ពិតជាព្យាការីមែន។ ចំពោះចំណេះដឹងដែលទទួលបានតាមរយៈការស្តាប់ (ការទូន្មានពីគម្ពីរ) គឺវាជាចំណេះដឹងពិតប្រាកដ ប៉ុន្តែវាមិនបង្ហាញច្បាស់នៅក្នុងបញ្ញាដូចជាចំណេះដឹងដែលទទួលបានពីហេតុផលបញ្ញានោះទេ។ មូលដ្ឋានគ្រឹះរបស់វាគឺពាក្យសម្តីដ៏ត្រឹមត្រូវ និងដំណឹងដ៏ពិតប្រាកដ ដូចជាពាក្យសម្តីរបស់ព្យាការី (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់លោក) ដែលជាការពិត និងពាក្យសម្តីរបស់អល់ឡោះដ៏មហិមា ក៏ដូចគ្នាដែរ រួមទាំងការឯកភាពគ្នារបស់អ្នកប្រាជ្ញក្នុងការទទួលស្គាល់ភាពត្រឹមត្រូវរបស់ព្យាការី។

ជំពូកទីពីរ៖ ស្តីពីវិធីសាស្ត្ររបស់អ្នកប្រាជ្ញផ្នែកកលាម (Mutakallimin) ពួកគេបានប្រមូលផ្តុំនូវរាល់ប្រភពនៃចំណេះដឹងទាំងឡាយ។ ពួកគេបានពោលថា ចំណេះដឹងត្រូវបានបែងចែកជាពីរប្រភេទគឺ៖ ចំណេះដឹងដែលកើតឡើងដោយស្វ័យប្រវត្តិ (ដរូរីយ៉ះ) និងចំណេះដឹងដែលកើតឡើងតាមរយៈការពិចារណា (ន័រីយ៉ះ)។ ចំណេះដឹងប្រភេទដរូរីយ៉ះ ត្រូវបានបែងចែកជាចំណេះដឹងមុន (សាប៊ីកះ) និងចំណេះដឹងជាលទ្ធផល (នទីជះ)។ ឧទាហរណ៍ក្នុងវិស័យធរណីមាត្រ គឺការដែលពួកគេពោលថា៖ «បន្ទាត់ពីរមានភាពស្មើគ្នា ហើយត្រូវបានបន្ថែមនូវអ្វីដែលស្មើគ្នាទៅលើបន្ទាត់ទាំងពីរនោះ» នេះគឺជាបុព្វបទ (មុកដឌីមះ)។ បន្ទាប់មកពួកគេពោលថា៖ «ផលបូកទាំងពីរគឺស្មើគ្នា» នេះគឺជាលទ្ធផល។ ឧទាហរណ៍ក្នុងវិស័យកលាម គឺការដែលអ្នកពោលថា៖ «ពណ៌ខ្មៅ និងពណ៌ស គឺជាអ្វីដែលផ្ទុយគ្នា» នេះគឺជាបុព្វបទ។ បន្ទាប់មកអ្នកពោលថា៖ «ការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងវត្ថុទាំងពីរនេះ គឺមិនអាចទៅរួចឡើយ» នេះគឺជាលទ្ធផល។ ជួនកាលបុព្វបទអាចជាចំណេះដឹងស្វ័យប្រវត្តិ ហើយលទ្ធផលជាចំណេះដឹងដែលត្រូវពិចារណា ដូចជាការបែងចែកដោយវិចារណញ្ញាណរវាងសភាពនៃភាពស្ងប់ស្ងាត់ និងចលនា ដែលជាបុព្វបទ ហើយលទ្ធផលរបស់វាគឺការដឹងអំពីភាពអាចទៅរួចនៃហេតុការណ៍ទាំងនោះតាមរយៈការពិចារណា។ ជួនកាលវាអាចផ្ទុយពីនេះ ដូចជាពាក្យសម្តីរបស់អ្នកដែលបញ្ជាក់អំពីការកើតឡើងនៃពិភពលោក បន្ទាប់ពីការបញ្ជាក់អំពីលក្ខណៈសម្បត្តិ (អារ៉ដ) និងការកើតឡើងរបស់វា ព្រមទាំងភាពមិនអាចទៅរួចដែលសារធាតុ (ចៅហ្វារ) គ្មានលក្ខណៈសម្បត្តិទាំងនោះតាមរយៈការពិចារណាថា៖ «អ្វីដែលមិនកើតមុនហេតុការណ៍ដែលកើតឡើងថ្មីៗ គឺវាជាអ្វីដែលកើតឡើងថ្មីដែរ»។ នេះគឺជាលទ្ធផលស្វ័យប្រវត្តិដែលកើតចេញពីបុព្វបទដែលត្រូវពិចារណា។ ចំណែកចំណេះដឹងប្រភេទន័រីយ៉ះ (ដែលត្រូវពិចារណា) វិធីសាស្ត្ររបស់វាត្រូវបានកំណត់ក្នុងបួនទិសដៅ៖ ការយោងរឿងដែលមិនឃើញ (ហ្គៃប) ទៅនឹងរឿងដែលឃើញ (សាហ៊ីដ), ការយោងរឿងដែលខុសគ្នាទៅនឹងរឿងដែលដូចគ្នា, ការសាកល្បង និងការបែងចែក (សាបារ វ៉ាក់តាក់ស៊ីម), និងការប្រកាន់យកវិធីសាស្ត្រជជែកដេញដោល (ជ៉ាដាលី)។ អ្វីដែលហៅថា «ហ្គៃប» គឺអ្វីដែលអវត្តមានពីចំណេះដឹងរបស់អ្នក ហើយអ្នកក៏យោងវាទៅរកអ្វីដែលអ្នកបានដឹង។ ការសម្រេចចិត្តដោយការប្រមូលផ្តុំ (ការប្រៀបធៀប) គឺមិនត្រឹមត្រូវឡើយ។ ដ្បិតប្រសិនបើវាអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើបែបនោះ នោះជនជាតិស៊ូដង់ក៏អាចសម្រេចចិត្តលើមនុស្សជាតិទាំងអស់ថាមានពណ៌ខ្មៅដែរ ហើយក្រុមអ្នកបដិសេធ (មូអតហ្ស៊ីឡះ) ក៏អាចសម្រេចចិត្តថា «មិនមានដំណក់ទឹកកាមណាមួយក្រៅពីមនុស្ស ហើយមិនមានមនុស្សណាមួយក្រៅពីដំណក់ទឹកកាមឡើយ» ដោយផ្អែកលើភស្តុតាងនៃការសន្មត។ ហើយវាក៏អាចអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកដែលឃើញជាងឈើម្នាក់តូចតាច សម្រេចចិត្តលើជាងឈើទាំងអស់ដោយផ្អែកលើបុគ្គលនោះដែរ។ បន្ទាប់មកពួកគេបានពោលថា វិធីសាស្ត្រនៃការប្រមូលផ្តុំ (ការប្រៀបធៀប) ដែលត្រឹមត្រូវមានបួន៖ ការប្រមូលផ្តុំដោយសារមូលហេតុ (អ៊ីឡះ)៖ ដូចជាពាក្យពួកគេថា «ចំណេះដឹងគឺជាមូលហេតុដែលធ្វើឱ្យខ្លឹមសារមានលក្ខណៈដឹង» ដូច្នេះវាក៏ត្រូវតែដូចគ្នានៅក្នុងរឿងដែលមិនឃើញ (ហ្គៃប)។ ការប្រមូលផ្តុំដោយសារខ្លឹមសារ (ហាក៊ីកះ)៖ ដូចជាពាក្យពួកគេថា «ខ្លឹមសារនៃការដែលទ្រង់មានចំណេះដឹង គឺការតាំងនៅនៃចំណេះដឹងលើទ្រង់»។ ការប្រមូលផ្តុំដោយសារលក្ខខណ្ឌ (ស៊័រត៍)៖ ដូចជាពាក្យពួកគេថា «ជីវិតគឺជាលក្ខខណ្ឌនៃចំណេះដឹងក្នុងរឿងដែលឃើញ ដូច្នេះវាក៏ដូចគ្នាក្នុងរឿងដែលមិនឃើញ»។ ការប្រមូលផ្តុំដោយសារភស្តុតាងបញ្ញា៖ ដូចជាពាក្យពួកគេថា «ការគូសវាសបន្ទាត់ដែលរៀបរយ និងភាពល្អឥតខ្ចោះរបស់វា គឺជាភស្តុតាងនៃចំណេះដឹងរបស់អ្នករៀបរយក្នុងរឿងដែលឃើញ ដូច្នេះវាក៏ដូចគ្នាក្នុងរឿងដែលមិនឃើញ»។ ចំណែកការយោងរឿងដែលខុសគ្នាទៅនឹងរឿងដែលដូចគ្នា គឺដូចជាពាក្យរបស់យើងទៅកាន់អ្នកដែលបដិសេធភាពមិនអាចទៅរួចនៃការដែលសារធាតុគ្មានពណ៌៖ «ប្រសិនបើពួកគេទទួលស្គាល់រឿងនេះក្នុងរឿងទីកន្លែង (អាក្វាន់) នោះមូលហេតុនៃភាពមិនអាចទៅរួចនៃការដែលវាគ្មានទីកន្លែង គឺការទទួលយករបស់វាចំពោះទីកន្លែង ដូច្នេះវាក៏ដូចគ្នាក្នុងរឿងពណ៌ដែរ»។ ចំណែកវិធីសាស្ត្រជជែកដេញដោល (ជ៉ាដាលី) គឺដូចជាពាក្យរបស់យើងទៅកាន់ពួកគេថា៖ «ប្រសិនបើពួកគេទទួលស្គាល់ភាពមិនអាចទៅរួចនៃការគ្មានពណ៌ក្នុងពេលទីពីរនៃការកើតមានរបស់វា នោះវាក៏គួរតែដូចគ្នាក្នុងពេលដំបូងនៃការកើតមានសារធាតុដែរ ដ្បិតខ្លឹមសារនៃទីកន្លែងគឺអ្វីដែលកំណត់សារធាតុឱ្យស្ថិតក្នុងទំហំមួយ»។ ការបែងចែកទាំងនេះចំពោះយើងគឺមិនត្រឹមត្រូវឡើយ។ ចំណែកអ្វីដែលត្រូវបានជ្រើសរើស (មូកតារ)៖ គឺថាវិធីសាស្ត្រនៃបញ្ញាស្មារតីមិនមានការកំណត់ជាក់លាក់ឡើយ ដ្បិតចំណេះដឹងគឺគ្មានទីបញ្ចប់។ យើងមិនបដិសេធការរៀបចំចំណេះដឹងខ្លះទៅលើចំណេះដឹងខ្លះ និងការបែងចែកវាទៅជាបុព្វបទ និងលទ្ធផលនោះទេ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីទទួលបានចំណេះដឹងហើយ វាគឺជាចំណេះដឹងស្វ័យប្រវត្តិ ទោះបីជាការយល់ដឹងរបស់វាមានភាពស្មុគស្មាញក៏ដោយ។ ហើយមិនមានភស្តុតាងណាមួយចំពោះយើងនៅក្នុងបញ្ញាឡើយ ដ្បិតមិនមានចំណង ឬការប្រមូលផ្តុំអ្វីឡើយ។ ចុងបញ្ចប់នៃការពិចារណា គឺការធ្វើឱ្យបញ្ញាស្អាតស្អំពីការធ្វេសប្រហែសចំពោះអ្វីដែលបង្ហាញដល់វា។ អ្នកណាដែលធ្វើបែបនោះ នឹងយល់ដឹងអំពីអ្វីដែលជាបញ្ញា។ វាប្រៀបដូចជាការសម្លឹងមើលរបស់មនុស្សម្នាក់ទៅកាន់ទិសដៅនៃអ្វីដែលគេមើលឃើញ ព្រោះវាឈានទៅរកចំណេះដឹងដោយមិនចាំបាច់មានការប៉ាន់ស្មានភស្តុតាង។ យើងនឹងបញ្ជាក់រឿងនេះដោយឧទាហរណ៍មួយក្នុងវិស័យកលាម និងមួយទៀតក្នុងវិស័យធរណីមាត្រ។ ចំណែកធរណីមាត្រ គឺដូចជាពាក្យពួកគេនៅដើមសៀវភៅថា៖ «អ្វីៗទាំងអស់គឺធំជាងផ្នែកមួយរបស់វា» ដែលនេះជាចំណេះដឹងស្វ័យប្រវត្តិ ហើយ «វត្ថុដែលស្មើគ្នា គឺដូចជាវត្ថុតែមួយ»។ បន្ទាប់មកគេពោលថា «បន្ទាត់ត្រង់ទាំងអស់ដែលចេញពីចំណុចកណ្តាលនៃរង្វង់ទៅកាន់បន្ទាត់ព័ទ្ធជុំវិញវាពីគ្រប់ទិសទី គឺស្មើគ្នា» នេះក៏ជាចំណេះដឹងស្វ័យប្រវត្តិដែរ។ បន្ទាប់មកពួកគេរៀបចំចំណេះដឹងថា «ត្រីកោណដែលមានជ្រុងស្មើគ្នា គឺជាត្រីកោណដែលជ្រុងនីមួយៗរបស់វាផ្សំឡើងពីចំណុចកណ្តាលនៃបន្ទាត់រង្វង់ដែលស្មើគ្នា»។ នេះជារឿងដែលលាក់កំបាំងដែលត្រូវការការពិចារណា ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីដឹងហើយ វាគឺជាចំណេះដឹងស្វ័យប្រវត្តិដូចករណីទីមួយដែរ។ ដូច្នេះរហូតដល់រូបរាងចុងក្រោយ ប៉ុន្តែវាពិបាកក្នុងការគ្រប់គ្រងវា ដោយសារវាទាក់ទងនឹងបុព្វបទដែលបញ្ញាមិនអាចផ្ទុកបាន ហើយវាក៏ភ្លេចភ្លាំងអំពីវាជាញឹកញាប់។ ឧទាហរណ៍ក្នុងវិស័យកលាម គឺដូចជាពាក្យរបស់អ្នកដែលបញ្ជាក់អំពីលក្ខណៈសម្បត្តិ (អារ៉ដ) ថា៖ «ការបែងចែកដែលកើតឡើងរវាងចលនា និងភាពស្ងប់ស្ងាត់ គឺជាអ្វីដែលយល់បានភ្លាមៗដោយមិនចាំបាច់ពិចារណា»។ បន្ទាប់មកចំណេះដឹងអំពីភាពអាចទៅរួចរបស់វា ត្រូវការការពិចារណាក្នុងការបដិសេធទិសដៅនៃភាពចាំបាច់ ដោយផ្អែកលើថា «ការកំណត់វាឱ្យស្ថិតក្នុងពេលវេលាខ្លះ និងលក្ខណៈខ្លះ ជាមួយនឹងភាពស្មើគ្នារបស់វាក្នុងបញ្ញា គឺជាភស្តុតាងនៃភាពមិនត្រឹមត្រូវនៃភាពចាំបាច់»។ ហើយនៅពេលដែលវាបដិសេធ នោះទិសដៅនៃភាពអាចទៅរួចក៏ត្រូវបានកំណត់ ដ្បិតការបែងចែកគឺពេញលេញ ហើយមិនមានការបែងចែកផ្សេងទៀតឡើយ។ បន្ទាប់មកវាក៏ចាប់ផ្តើមដឹងថា តើវាបានកើតឡើងដោយខ្លួនឯង ឬដោយសារកត្តាជំរុញ? វាមិនមានអ្វីក្រៅពីការភ្ញាក់រលឹកនៃបញ្ញា និងការបង្ហាញឱ្យឃើញថាវាបានកើតឡើងដោយសារកត្តាជំរុញនោះទេ ដ្បិតប្រសិនបើវាបានកើតឡើងដោយខ្លួនឯង វានឹងមិនត្រូវបានកំណត់ក្នុងពេលវេលាខ្លះ និងលក្ខណៈខ្លះឡើយ។ បញ្ញានឹងយល់រឿងនេះបន្ទាប់ពីការភ្ញាក់រលឹក ដូចជាការយល់ដឹងអំពីការបែងចែកស្វ័យប្រវត្តិនៅពេលចាប់ផ្តើម។ ដូច្នេះរហូតដល់ចុងបញ្ចប់នៃការពិចារណាអំពីការកើតឡើងនៃពិភពលោក។ ដូច្នេះវាបានបង្ហាញច្បាស់ថា មិនមានភស្តុតាងនៅក្នុងបញ្ញាឡើយ។ ដូច្នេះយើងសូមបដិសេធរាល់ការបែងចែកលម្អិតរបស់ពួកគេ ដោយយើងពោលថា៖ ចំណែកការប្រមូលផ្តុំដោយសារមូលហេតុ (អ៊ីឡះ) គឺថាចំណេះដឹងជាមូលហេតុនៃភាពមានចំណេះដឹង គឺមិនត្រឹមត្រូវឡើយ ដ្បិតមិនមានមូលហេតុ ឬលទ្ធផលនៅក្នុងរឿងបញ្ញាសម្រាប់យើងឡើយ។ ដូច្នេះចំណេះដឹងគឺជាខ្លឹមសារនៃភាពមានចំណេះដឹង ហើយមិនមានភាពខុសគ្នានោះទេ។ ប្រសិនបើទទួលស្គាល់ យើងពោលថា៖ ប្រសិនបើបញ្ញាបង្ហាញបន្ទាប់ពីការធ្វើឱ្យស្អាតស្អំពីការធ្វេសប្រហែសដើម្បីពិចារណាថា ភាពមានចំណេះដឹងចំពោះព្រះអល់ឡោះ គឺត្រូវការចំណេះដឹងជាចាំបាច់ នោះគឺជាភស្តុតាង ហើយមិនចាំបាច់យោងរឿងដែលមិនឃើញទៅនឹងរឿងដែលឃើញនោះទេ។ ហើយប្រសិនបើវាមិនបង្ហាញទេ នោះមិនមានអ្វីដែលគួរឱ្យជឿជាក់ក្នុងការប្រមូលផ្តុំនោះទេ។ ចំណេះដឹងរបស់ព្រះអល់ឡោះគឺខុសពីចំណេះដឹងរបស់យើងដោយឯកច្ឆន្ទ។ ដូច្នេះតើពួកគេពោលយ៉ាងដូចម្តេចនៅពេលដែលភាពមានចំណេះដឹងបង្ហាញអំពីចំណេះដឹងក្នុងរឿងដែលឃើញ ថាវាក៏គួរតែបង្ហាញក្នុងរឿងដែលមិនឃើញនូវចំណេះដឹងដែលខុសពីវា? យើងក៏ពោលដូចគ្នាក្នុងការយោងរឿងដែលខុសគ្នាទៅនឹងរឿងដែលដូចគ្នា។ មិនមានការសម្រាកក្នុងរឿងបញ្ញាទៅលើការឯកភាពគ្នា ឬវិធីសាស្ត្រជជែកដេញដោលឡើយ។ ប្រសិនបើបញ្ញាបង្ហាញអំពីអ្វីមួយក្នុងចំណោមរឿងទាំងនោះក្នុងកន្លែងដែលមានជម្លោះ នោះវាគ្រប់គ្រាន់ហើយ បើមិនដូច្នោះទេ មិនមានប្រយោជន៍អ្វីក្នុងការឯកភាពគ្នា និងការទទួលស្គាល់របស់គូប្រជែងឡើយ។ បាទ គេលើកយកវាឡើងដើម្បីធ្វើឱ្យចង្អៀត និងធ្វើឱ្យគូប្រជែងស្ងៀមស្ងាត់ ប្រសិនបើគេបដិសេធរឿងដែលច្បាស់លាស់ ដើម្បីឱ្យគេមានភាពអាម៉ាស់នៅពេលក្រោយ។ ចំណែកការបែងចែក (តាក់ស៊ីម) ពួកគេបានលើកឧទាហរណ៍ដោយពាក្យរបស់ពួកគេក្នុងបញ្ហានៃការមើលឃើញ (រូអយ៉ះ) ថា៖ «សារធាតុគឺអាចមើលឃើញ ដូច្នេះវាមិនអាចមើលឃើញដោយសារតែភាពជាសារធាតុរបស់វាឡើយ» ដោយផ្អែកលើភស្តុតាងនៃលក្ខណៈសម្បត្តិ (អារ៉ដ) «ហើយក៏មិនមែនដោយសារលក្ខណៈសម្បត្តិរបស់វាដែរ» ដោយផ្អែកលើភស្តុតាងនៃភាពអាចទៅរួចនៃការមើលឃើញវា នៅពេលសន្មតថាគ្មានលក្ខណៈសម្បត្តិណាមួយដែលគេស្រមៃថាជាអ្នកធ្វើឱ្យវាត្រឹមត្រូវ។ ដូច្នេះវាបង្ហាញថា អ្នកដែលធ្វើឱ្យវាត្រឹមត្រូវគឺ «ភាពមាន» (វូជូដ)។ ក្រុមមូអតហ្ស៊ីឡះបានជំទាស់នឹងពួកគេថា៖ «ព្រះអល់ឡោះមិនអាចមើលឃើញនៅពេលនេះទេ ហើយវាមិនមែនដោយសារតែភាពជិតពេក ឬភាពឆ្ងាយពេកនោះទេ» ដ្បិតរឿងនោះមិនអាចទៅរួចចំពោះទ្រង់។ ដូច្នេះវាបង្ហាញថា ទ្រង់មិនអាចមើលឃើញដោយខ្លួនឯងឡើយ។ ការបែងចែកទាំងនេះចំពោះយើងគឺមិនត្រឹមត្រូវឡើយ ដ្បិតវាមិនមែនជារឿងដែលមិនអាចទៅរួចទេដែលអ្នកដែលធ្វើឱ្យការមើលឃើញត្រឹមត្រូវ ឬអ្នកដែលរារាំងវា គឺជាបញ្ហាផ្សេងទៀតដែលអ្នកសួរ និងអ្នកឆ្លើយមិនដឹង។ ដ្បិតការបែងចែកមិនមែនវិលជុំវិញការបដិសេធ និងការបញ្ជាក់ឡើយ។ ហើយនៅពេលដែលការស្រមៃឆ្ងាយចូលទៅក្នុងកន្លែងនៃភាពប្រាកដប្រជា នោះវានឹងខូចខាត។ ហើយព្រះអល់ឡោះគឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុត។

ជំពូកទីបី៖ ស្តីពីដែនកំណត់នៃបញ្ញា និងដំណើរការរបស់វា មិនអាចទៅរួចទេក្នុងការរៀបរាប់ឱ្យអស់នូវដំណើរការនៃបញ្ញា ព្រោះថាអ្វីៗដែលស្ថិតក្រោមការត្រិះរិះពិចារណានោះមិនមានព្រំដែនកំណត់ឡើយ ហើយក៏មិនអាចកំណត់កម្រិតរបស់វាបានដែរ។ ប្រសិនបើយើងព្យាយាមរៀបរាប់ពីវា យើងនឹងត្រូវរៀបរាប់ទាំងមុខវិជ្ជាធរណីមាត្រ ទស្សនវិជ្ជា តារាសាស្ត្រ វិជ្ជាអាគម វិទ្យាសាស្ត្រឧស្សាហកម្ម និងគណិតវិទ្យា។ ដូច្នេះ វិធីសាស្ត្រដែលសមស្របគឺការលើកឡើងត្រឹមតែចំណុចដែលពាក់ព័ន្ធនឹងសាសនាប៉ុណ្ណោះ។ គោលដៅចុងក្រោយនៃបញ្ញាក្នុងរឿងនេះ គឺការយល់ដឹងថាពិភពលោកនេះមានការកកើតឡើង ហើយវាចាំបាច់ត្រូវតែមានអ្នកបង្កើតមួយរូប ដែលមានលក្ខណៈសម្បត្តិដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ និងបរិសុទ្ធផុតពីការមានលក្ខណៈដូចទៅនឹងអ្វីៗដែលត្រូវបានបង្កើតឡើង។ ព្រះអង្គមានសមត្ថភាពលើអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងដែលមិនមែនជារឿងមិនអាចទៅរួច (អសមិទ្ធផល)។ ក្នុងចំណោមនោះ រួមមានការបញ្ជូនបណ្តារ៉សូល និងការគាំទ្រពួកគេដោយអព្ភូតហេតុ (មូអ៊ូហ្ស៊ីហ្សាត) ដែលមូលដ្ឋាននៃអព្ភូតហេតុទាំងនោះគឺផ្អែកទៅលើតក្កវិជ្ជា ឬការទទួលស្គាល់ជាទូទៅ។ ចំណែកឯការយល់ដឹងពីខ្លឹមសារពិតនៃអល់ឡោះ គឺស្ថិតនៅក្រៅដែនកំណត់នៃបញ្ញា។ ដូចគ្នានេះដែរ ចំពោះអ្វីៗទាំងអស់ដែលនឹងកើតឡើងនៅថ្ងៃបរលោក ដែលមិនមានការបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់នៅក្នុងអត្ថបទគម្ពីរ (នស្ស) នោះបញ្ញាមិនអាចចូលទៅដល់បានឡើយ។ តើវាអាចទៅរួចយ៉ាងដូចម្តេចទៅ? ខណៈដែលចំណេះដឹងគឺកើតឡើងដោយការយល់ឃើញភ្លាមៗ ឬផ្អែកលើអ្វីដែលបានយល់ឃើញពីមុនមក។ ប៉ុន្តែខ្លឹមសារពិតនៃអល់ឡោះ មិនមែនជាអ្វីដែលបញ្ញាអាចយល់ឃើញភ្លាមៗបានឡើយ ហើយយើងក៏មិនមានចំណេះដឹងពីមុនមកដែលនាំទៅរកការយល់ដឹងពីព្រះអង្គដែរ។ ពិតមែនហើយ យើងអាចយល់ដឹងពីខ្លឹមសារនៃអ្វីដែលយើងមានអារម្មណ៍ និងអ្វីដែលយើងជួបប្រទះ ព្រោះវាជាចំណេះដឹងដែលកើតឡើងដោយការយល់ឃើញផ្ទាល់ ដូចគ្នានឹងខ្លឹមសារនៃសេចក្តីឈឺចាប់ និងសេចក្តីសុខសប្បាយជាដើម។

ជំពូកទីបួន៖ ភស្តុតាងនៃបញ្ញាគឺទាក់ទងទៅនឹងអត្ថន័យរបស់វាចំពោះវត្ថុជាក់ស្តែង ការកើតឡើងនៃអ្វីមួយ (ភាពថ្មីថ្មោង) គឺបង្ហាញឱ្យឃើញពីអ្នកបង្កើតវាដោយផ្ទាល់។ ចំណែកឯភស្តុតាងដែលបានមកពីការស្តាប់ (គម្ពីរ និងហាឌីស) មិនបានបង្ហាញដោយផ្ទាល់ទៅលើវត្ថុជាក់ស្តែងនោះទេ ព្រោះវាជាពាក្យពេចន៍ដែលយល់បានតាមរយៈការកំណត់ព្រមព្រៀងគ្នា (ភាសា) ហើយការកំណត់នោះមិនអាចយកទៅប្រើប្រាស់ផ្ទុយពីអត្ថន័យដើមរបស់វាបានឡើយ។ រីឯអព្ភូតហេតុ (មុអ់ជិហ្សាត) គឺបង្ហាញពីភាពត្រឹមត្រូវ (នៃព្យាការី) ហើយវាត្រូវទទួលបានការគាំទ្រពីវិធីសាស្ត្រនៃបញ្ញា ដើម្បីបញ្ជាក់ឱ្យឃើញថាវាជាសកម្មភាពរបស់អ្នកបង្កើត (អល់ឡោះ) និងពីវិធីសាស្ត្រនៃទំនៀមទម្លាប់ផងដែរ។ នេះគឺដោយសារតែមិនមានទំនាក់ទំនងផ្ទាល់រវាងការបំបែកព្រះចន្ទ និងភាពត្រឹមត្រូវរបស់រ៉សូលនោះទេ។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើអ្នកដែលឈរនៅចំពោះមុខមេដឹកនាំម្នាក់អះអាងថាខ្លួនជាអ្នកនាំសាររបស់មេដឹកនាំនោះ ហើយមេដឹកនាំនោះបានស្នើឱ្យគាត់ធ្វើអ្វីមួយដែលផ្ទុយពីទម្លាប់ធម្មតាដើម្បីបញ្ជាក់ពីភាពត្រឹមត្រូវរបស់គាត់ ហើយគាត់ក៏បានធ្វើវាពិតមែន នោះគេនឹងដឹងដោយចាំបាច់ថាគាត់និយាយពិត។ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបគ្មាននរណាម្នាក់ទទួលស្គាល់អព្ភូតហេតុឡើយ លើកលែងតែពួកគេបានទទួលស្គាល់នូវភាពជាព្យាការី (នូប៊ូវ៉ាត) ផងដែរ។

ជំពូកទីប្រាំ៖ អំពីអ្វីដែលអាចយល់បានដោយបញ្ញាស្មារតីសុទ្ធសាធ ដោយមិនពឹងផ្អែកលើបទបញ្ញត្តិ (សាំអ៊ូ) ឬអ្វីដែលទាំងពីរអាចយល់បានរួមគ្នា។ គោលការណ៍កំណត់ក្នុងរឿងនេះគឺថា រាល់អ្វីដែលអាចបញ្ជាក់បានដោយមិនចាំបាច់បញ្ជាក់ពីព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះ (កាលាម) ដូចជាការស្គាល់អល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ និងគុណសម្បត្តិរបស់ទ្រង់ ការយល់ដឹងអំពីភាពមិនអាចទៅរួចនៃអ្វីដែលមិនអាចកើតឡើងបាន ការអនុញ្ញាតនៃអ្វីដែលអាចកើតឡើងបាន និងភាពចាំបាច់នៃអ្វីដែលជាកាតព្វកិច្ចតាមបែបបញ្ញា (មិនមែនកាតព្វកិច្ចតាមបែបសាសនា) នោះគឺមិនអាចយល់បានដោយគ្រាន់តែពឹងផ្អែកលើបទបញ្ញត្តិ (សាំអ៊ូ) ឡើយ។ ចំណែកអ្វីដែលមិនអាចយល់បានក្រៅពីបទបញ្ញត្តិ (សាំអ៊ូ) គឺរាល់អ្វីដែលមិនអាចបញ្ជាក់បាន លុះត្រាតែបានបញ្ជាក់ពីព្រះបន្ទូល (របស់អល់ឡោះ) ជាមុនសិន ព្រោះថាបទបញ្ញត្តិមានមូលដ្ឋានគ្រឹះមកពីព្រះបន្ទូល ដូច្នេះវាមិនអាចបញ្ជាក់បានមុនការបញ្ជាក់ពីព្រះបន្ទូលនោះទេ។ ចំពោះអ្វីដែលស្ថិតនៅចន្លោះភាពអាចទៅរួច គឺត្រូវយកប្រភពមកពីបទបញ្ញត្តិសុទ្ធសាធ។ ក្នុងចំណោមនោះ ក៏មានអ្វីដែលអនុញ្ញាតឱ្យយកបានពីទាំងពីរប្រភព (បញ្ញា និងបទបញ្ញត្តិ) ដូចជាការបង្កើតសកម្មភាពរបស់មនុស្ស និងលទ្ធភាពនៃការមើលឃើញ (អល់ឡោះ) ជាដើម។ ដូចគ្នានេះដែរ រាល់អ្វីដែលបញ្ញាអាចពិចារណាបាន យើងមិនចាំបាច់ពន្យារពេលក្នុងការរៀបចំវាដោយដាក់វាឱ្យមុនព្រះបន្ទូលនោះទេ។ បន្ទាប់មក បទបញ្ញត្តិ (សាំអ៊ូ) មានច្រើនកម្រិត៖ អ្វីដែលនៅជិតនឹងអព្ភូតហេតុ (មូអ៊ជីហ្សាត) គឺកាន់តែច្បាស់លាស់ ព្រោះវាជាភស្តុតាងនៃបទបញ្ញត្តិ ហើយវាប្រៀបដូចជាចំណេះដឹងដែលកើតឡើងភ្លាមៗ (បះឌីហ៊ី) ក្នុងវិស័យបញ្ញា។ បន្ទាប់មកគឺគម្ពីរគួរអាន (អាល់គួរអាន) បន្ទាប់មកគឺដំណឹងដែលត្រូវបានរាយការណ៍តៗគ្នា (មូទាវ៉ាទីរ)។ ការដែលវាស្ថិតនៅជិតនឹងអព្ភូតហេតុ គឺប្រៀបដូចជាភាពជិតស្និទ្ធនៃទ្រឹស្តីវិទ្យាទៅនឹងចំណេះដឹងដែលកើតឡើងភ្លាមៗដែរ។

គីតាប៊ុល បាយ៉ាន (សៀវភៅពន្យល់បកស្រាយ)

គម្ពីរអាល់បាយ៉ាន (ការបកស្រាយ) ជំពូកទីមួយ៖ ស្តីពីនិយមន័យនៃអាល់បាយ៉ាន (ការបកស្រាយ) ជំពូកនេះមានបីមតិ៖ មតិទីមួយ៖ គឺជាពាក្យសម្តីរបស់លោក អាប់ប៊ូ បាករ៍ អាល់-សៃរ៉ាហ្វី ដែលថា៖ «វាគឺជាការនាំអ្វីមួយចេញពីភាពមិនច្បាស់លាស់ ទៅកាន់ភាពច្បាស់លាស់»។ មតិនេះមិនត្រឹមត្រូវទេ ព្រោះពាក្យថា «ភាពមិនច្បាស់លាស់» និង «ភាពច្បាស់លាស់» គឺជាពាក្យដែលមិនអាចយកមកកំណត់និយមន័យបាន ហើយក៏មានការភាន់ច្រឡំច្រើនលើពាក្យទាំងនេះ។ តាមពិតទៅ អាល់បាយ៉ាន (ការបកស្រាយ) ខ្លួនឯងវាមានភាពច្បាស់លាស់ជាងពាក្យដែលយកមកកំណត់និយមន័យវាទៅទៀត ហើយអ្វីមួយមិនអាចកំណត់និយមន័យបានឡើយ ប្រសិនបើពាក្យដែលយកមកកំណត់នោះមិនមានភាពច្បាស់លាស់ជាងអ្វីដែលត្រូវកំណត់នោះ។ មតិទីពីរ៖ គឺជាពាក្យសម្តីរបស់សហការីយើងមួយចំនួនដែលថា៖ «អាល់បាយ៉ាន គឺចំណេះដឹង»។ មតិនេះក៏មិនត្រឹមត្រូវដែរ ព្រោះប្រសិនបើវាត្រឹមត្រូវ នោះគេក៏អាចនិយាយបានថា «ចំណេះដឹង គឺអាល់បាយ៉ាន» ហើយយកវាទៅកំណត់និយមន័យវិញបាន។ ម្យ៉ាងទៀត វានឹងធ្វើឱ្យចំណេះដឹងរបស់អល់ឡោះ (ស៊ុបហានះហ៊ូ វ៉ាតាអាឡា) មិនត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងនិយមន័យនេះ ព្រោះពាក្យថា អាល់បាយ៉ាន គឺបង្ហាញពីការធ្វើឱ្យអ្វីមួយច្បាស់លាស់ដែលទើបតែចាប់ផ្តើម។ បន្ទាប់មក គេនិយាយថា «ចូរពិនិត្យមើលការបកស្រាយរបស់គាត់» ដែលមានន័យថា ការប្រើប្រាស់ពាក្យសម្តីរបស់គាត់ និងការធ្វើឱ្យអត្ថន័យនានាមានភាពងាយយល់ដល់ការយល់ដឹង។ មតិទីបី៖ គឺជាអ្វីដែលលោក កាល់ឌី បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អាល់បាយ៉ាន គឺភស្តុតាង»។ គេនិយាយថា អល់ឡោះបានធ្វើឱ្យអាយ៉ាត (ខគម្ពីរ) មានភាពច្បាស់លាស់សម្រាប់បាវបម្រើរបស់ទ្រង់ មានន័យថា ទ្រង់បានកំណត់ភស្តុតាងដែលបង្ហាញពីបញ្ជា និងការហាមឃាត់របស់ទ្រង់។ ម្យ៉ាងទៀត ភស្តុតាងអាចកើតឡើងតាមរយៈពាក្យសម្តី សកម្មភាព និងការធ្វើសញ្ញា។ នេះគឺជាមតិដែលត្រូវបានជ្រើសរើស។ ហើយអល់ឡោះគឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុត។

ជំពូកទីពីរ៖ ស្តីពីកម្រិតនៃការពន្យល់ (មរតីប៊ុល បាយ៉ាន) កម្រិតនៃការពន្យល់មានប្រាំតាមការឯកភាពគ្នារបស់អ្នកប្រាជ្ញផ្នែកមូលដ្ឋានគ្រឹះនីតិសាស្ត្រ (អ៊ូស៊ូលីយីន) ប៉ុន្តែពួកគេមានទស្សនៈខុសគ្នាក្នុងការរៀបលំដាប់ថ្នាក់ដោយបែងចែកជាបីមតិ៖ មតិទីមួយ៖ លោកអ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ កម្រិតទីមួយ៖ គឺអត្ថបទ (នស) ដែលមិនទាមទារការយល់ដឹងពិសេសពីអ្នកប្រាជ្ញឡើយ ហើយវាមានភាពច្បាស់លាស់ដែលបំបាត់រាល់ការសង្ស័យ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ «...ហើយប្រាំពីរថ្ងៃទៀតនៅពេលដែលអ្នកត្រឡប់មកវិញ នោះគឺដប់ថ្ងៃពេញបរិបូរណ៍»។ កម្រិតទីពីរ៖ គឺអត្ថបទដែលទាមទារការយល់ដឹងពីមនុស្សមួយចំនួន ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ «នៅពេលដែលអ្នកក្រោកឡើងដើម្បីធ្វើសឡាត...» ព្រោះវាទាមទារឱ្យយល់ពីអត្ថន័យនៃអក្សរ «វ៉ាវ» និងអត្ថន័យនៃពាក្យ «អ៊ីឡា»។ កម្រិតទីបី៖ គឺអ្វីដែលគម្ពីរបានចង្អុលបង្ហាញពីគោលការណ៍ទូទៅ ហើយការលម្អិតគឺប្រគល់ជូនរ៉សូល (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់លោក) ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ «ចូរអ្នកទាំងឡាយប្រតិបត្តិសឡាត» និងព្រះបន្ទូលរបស់ទ្រង់ថា៖ «ចូរអ្នកទាំងឡាយផ្តល់សិទ្ធិរបស់វា (ហ្សាកាត់) នៅថ្ងៃដែលអ្នកប្រមូលផល»។ កម្រិតទីបួន៖ គឺអ្វីដែលទាំងគោលការណ៍ និងការលម្អិតរបស់វាត្រូវបានទទួលយកពី រ៉សូល (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់លោក)។ កម្រិតទីប្រាំ៖ គឺអ្វីដែលគ្មានមូលដ្ឋានគ្រឹះក្រៅពីការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស)។ មតិត្រូវបានជំទាស់ដោយសារតែលោកមិនបានលើកឡើងពីការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ់ម៉ា) ខណៈដែលវាមានទម្ងន់ខ្លាំងជាងការប្រៀបធៀបទៅទៀត។ មតិទីពីរ៖ កម្រិតទីមួយគឺអត្ថបទនៃគម្ពីរ និងស៊ូណាន់ន់។ កម្រិតទីពីរគឺអត្ថន័យដែលបង្ហាញឱ្យឃើញច្បាស់ (ហ្សាហ៊ីរ) នៃអត្ថបទទាំងនោះ។ កម្រិតទីបីគឺអត្ថន័យដែលបង្កប់ (មូដម៉ារ៉ាត) ដូចជាព្រះបន្ទូលថា៖ «...ត្រូវបំពេញចំនួនថ្ងៃផ្សេងទៀត»។ កម្រិតទីបួនគឺពាក្យដែលមានអត្ថន័យច្រើន (មូស្ទារ៉ក់) ដូចជាពាក្យ «គួរ» (រយៈពេលមករដូវ ឬរយៈពេលស្អាត) ជាដើម។ កម្រិតទីប្រាំគឺការប្រៀបធៀបដែលដកស្រង់ចេញពីទីតាំងនៃការឯកភាពគ្នា។ មតិនេះត្រូវបានច្រានចោលដោយសារហេតុផលពីរ៖ ទីមួយ វាដាក់អត្ថន័យបង្កប់ឱ្យនៅក្រោយអត្ថន័យដែលបង្ហាញច្បាស់ ខណៈដែលវាជាចំណេះដឹងដែលចាំបាច់ត្រូវដឹង។ ទីពីរ វាចាត់ទុកពាក្យ «គួរ» ជាផ្នែកមួយនៃការពន្យល់ ខណៈដែលវាជាពាក្យមិនច្បាស់លាស់ (មូជ់មាល) ដោយសារភាពមិនប្រាកដប្រជានៃអត្ថន័យរបស់វា។ មតិទីបី៖ កម្រិតទីមួយគឺពាក្យសម្តីរបស់ម្ចាស់ច្បាប់ (រ៉សូល) នៅក្នុងគម្ពីរ និងស៊ូណាន់ន់។ កម្រិតទីពីរគឺសកម្មភាពរបស់លោក ដូចជាការធ្វើសឡាត និងការធ្វើវូឌូរបស់លោក។ កម្រិតទីបីគឺការចង្អុលបង្ហាញរបស់លោក ដូចជាការដែលលោកនិយាយថា៖ «ខែគឺបែបនេះ បែបនេះ បែបនេះ» រួមទាំងការស្ងៀមស្ងាត់ និងការយល់ព្រមរបស់លោក។ កម្រិតទីបួនគឺអត្ថន័យដែលយល់បានពីបរិបទ (ម៉ាហ្វហ៊ូម) ដែលបែងចែកជាការយល់ផ្ទុយ និងការយល់ស្រប ដូចជាការយល់ពីការហាមឃាត់ការជេរប្រមាថចេញពីខគម្ពីរដែលហាមឃាត់ការនិយាយពាក្យ «អ៊ុហ្វ» (ពាក្យមិនពេញចិត្ត)។ កម្រិតទីប្រាំគឺការប្រៀបធៀប។ មតិនេះត្រូវបានច្រានចោល ព្រោះការយល់ថាការវាយដំត្រូវបានហាមឃាត់ចេញពីខគម្ពីរដែលហាមឃាត់ពាក្យ «អ៊ុហ្វ» គឺជាការយល់ដឹងដែលច្បាស់លាស់ណាស់ ដូច្នេះហេតុអ្វីបានជាត្រូវដាក់វាឱ្យនៅក្រោយសកម្មភាព និងការចង្អុលបង្ហាញទៅវិញ? មតិដែលត្រឹមត្រូវបំផុតគឺ៖ ការពន្យល់គឺជាភស្តុតាងនៃសាសនា ដូច្នេះវាត្រូវរៀបលំដាប់តាមលំដាប់នៃភស្តុតាង។ អ្វីដែលនៅជិតនឹងអព្ភូតហេតុ (មូអ៊់ហ្ស៊ីហ្សាត) គឺខ្លាំងជាង ដូចជាការពិចារណាដែលនៅជិតនឹងកម្រិតនៃភាពចាំបាច់ (ដូរូរ៉ូ)។

ជំពូកទីបី៖ ការពន្យារពេលនៃការបកស្រាយ (បាយ៉ាន) ពីពេលវេលាដែលត្រូវការ គឺជារឿងដែលមិនអាចទៅរួច ព្រោះវាស្ថិតក្នុងប្រភេទនៃការដាក់បន្ទុកលើអ្វីដែលមិនអាចទ្រាំទ្របាន។ ចំណែកឯការការពន្យារពេលរហូតដល់ពេលវេលាដែលត្រូវការនោះ គឺអាចធ្វើទៅបាន។ ក្រុមមូអតាហ្ស៊ីឡាហ៍ (Mu'tazila) បានហាមឃាត់រឿងនេះ ហើយពួកគេក៏បានហាមឃាត់ការអនុញ្ញាតឱ្យពន្យារពេលការកំណត់ជាក់លាក់ (តាក់ស៊ីស) ពីអត្ថបទទូទៅ (អាម) ទៅដល់ពេលវេលាដែលត្រូវការផងដែរ។ ក្នុងចំណោមពួកគេ មានអ្នកខ្លះអនុញ្ញាតឱ្យពន្យារពេល ប៉ុន្តែមិនអនុញ្ញាតឱ្យពន្យារពេលលើអត្ថបទជាក់លាក់ (ខូស) ឡើយ ព្រោះថាអត្ថបទទូទៅត្រូវបានអនុវត្តតាមន័យក្រៅរបស់វា ចំណែកឯអត្ថបទមិនច្បាស់លាស់ (មុជមាល) មិនអាចអនុវត្តបានឡើយ។ យើងនឹងពិភាក្សាអំពីភាពអាចទៅរួចរបស់វា បន្ទាប់មកអំពីការកើតឡើងជាក់ស្តែងរបស់វា។ យើងសូមនិយាយថា៖ ទីមួយ វាអាចស្រមៃបានថា ចៅហ្វាយនាយម្នាក់និយាយទៅកាន់ទាសកររបស់ខ្លួនថា "ចូរដេរអាវនេះនៅថ្ងៃស្អែក" ដោយមិនទាន់ពន្យារពេលពីរបៀបដេរនៅពេលនោះ។ នៅពេលដែលវាអាចស្រមៃបានថាវាអាចកើតឡើង នោះគ្មានមូលហេតុអ្វីដែលត្រូវចាត់ទុកថាវាជារឿងមិនអាចទៅរួចនោះទេ ព្រោះសតិបញ្ញាមិនចាត់ទុកថាវាជារឿងអាក្រក់ក្នុងទំនៀមទម្លាប់ឡើយ។ ប្រសិនបើពួកគេយោងទៅលើផលប្រយោជន៍ (អ៊ីស្តិស្លាហ៍) នោះយើងមិនយល់ស្របនឹងពួកគេទេ។ បន្ទាប់មក ប្រហែលជាអល់ឡោះបានជ្រាបថា ប្រសិនបើទ្រង់ពន្យល់នៅពេលនោះ ពួកគេនឹងរឹងរូស និងប្រព្រឹត្តល្មើស ដូច្នេះទ្រង់បានពន្យល់ជាបន្តបន្ទាប់ដើម្បីឱ្យពួកគេគោរពតាម។ បន្ទាប់មក ពួកគេបានទទួលស្គាល់ចំពោះយើងថា ការពន្យារពេលនៃការលុបចោល (ណាស៊ីខ) គឺអាចធ្វើទៅបាន ហើយការលុបចោលចំពោះពួកគេ គឺជាការបកស្រាយនៅពេលដាក់បន្ទុក ហើយនេះគឺជាការពន្យារពេលនៃការបកស្រាយ។ ភស្តុតាងនៃការកើតឡើងរបស់វា គឺរឿងរ៉ាវរបស់ព្យាការីមូសា (អា.ស) ក្នុងការការពន្យារពេលការបកស្រាយអំពីគោ (ក្នុងគម្ពីរ) រហូតដល់ពេលសួរដេញដោល។ និងរឿងរ៉ាវរបស់ព្យាការីនូហ៍ (អា.ស) ក្នុងការការពន្យារពេលការបកស្រាយអំពីក្រុមគ្រួសារ រហូតដល់លោកគិតថាបុត្ររបស់លោកគឺជាក្រុមគ្រួសាររបស់លោក។ ហើយព្យាការី (ស.ល.វ) នៅដើមដំបូងនៃការងាររបស់លោក ត្រូវបានបញ្ជាឱ្យធ្វើសឡាត ហ្សាកាត់ និងហជ្ជ បន្ទាប់មកការបកស្រាយរបស់វាត្រូវបានលើកឡើងក្នុងរយៈពេលដ៏យូរ មិនមែនលើកឡើងភ្លាមៗនោះទេ។ ប្រសិនបើពួកគេនិយាយថា៖ "ដូច្នេះ ចូរអនុញ្ញាតឱ្យមានការស្លាប់របស់ព្យាការី (ស.ល.វ) មុនពេលការបកស្រាយ" យើងឆ្លើយថា៖ វាអាចទៅរួច ហើយវានឹងបញ្ជាក់ថាគ្មានការដាក់បន្ទុកអ្វីឡើយ។ បន្ទាប់មក វានឹងត្រឡប់ទៅរកការលុបចោលវិញ។ ប្រសិនបើពួកគេនិយាយថា "នេះគឺជាការនិយាយឱ្យវង្វេង" យើងឆ្លើយថា៖ វាមិនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការនិយាយឱ្យវង្វេងក្នុងទំនៀមទម្លាប់នោះទេ។ ការពិភាក្សាអំពីភាសា៖ មានបញ្ហាជាច្រើនក្នុងរឿងនេះ។ អ្នកខ្លះនិយាយថា ភាសាទាំងអស់សុទ្ធតែជាការកំណត់ (អ៊ីស្តិឡាហ៊ី) ព្រោះថាការកំណត់ដោយព្រះ (តៅគីហ្វ) ត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយពាក្យសម្តីរបស់រ៉សូល (ស.ល.វ) ហើយពាក្យរបស់លោកមិនអាចយល់បានដោយគ្មានការបញ្ជាក់ពីភាសានោះទេ។ អ្នកខ្លះទៀតនិយាយថា វាជាការកំណត់ដោយព្រះ (តៅគីហ្វ) ពីព្រោះគ្មានការកំណត់ណាមួយអាចកើតឡើងបានទេ បន្ទាប់ពីការអំពាវនាវរបស់មនុស្សម្នាក់ទៅកាន់ម្នាក់ទៀតដោយការកំណត់ ហើយចាំបាច់ត្រូវមានឃ្លាដែលយល់បានពីបំណងនៃការកំណត់នោះ។ អ្នកខ្លះទៀតនិយាយថា អ្វីដែលយល់បានពីបំណងនៃការព្រមព្រៀងគ្នា គឺជាការកំណត់ដោយព្រះ ក្រៅពីនោះមិនមែនទេ។ ចំណែកយើង យើងអនុញ្ញាតឱ្យវាជាការកំណត់ (អ៊ីស្តិឡាហ៊ី) ដោយអល់ឡោះ (ត.អ) ធ្វើឱ្យមនុស្សម្នាក់យល់ដឹង ហើយម្នាក់ទៀតយល់ថាគាត់មានបំណងកំណត់។ យើងក៏អនុញ្ញាតឱ្យវាជាការកំណត់ដោយព្រះ (តៅគីហ្វ) ដោយព្រះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បានកំណត់សញ្ញា និងបន្ទាត់ដែលអ្នកមើលយល់ពីឃ្លាទាំងនោះ បន្ទាប់មកមនុស្សម្នាក់រៀនពីម្នាក់ទៀត។ តើវាមិនអាចទៅរួចយ៉ាងដូចម្តេចក្នុងសតិបញ្ញា? យើងឃើញក្មេងនិយាយពាក្យថា "ប៉ា" "ម៉ាក់" ហើយយល់ពីសញ្ញាណនៃស្ថានភាពរបស់ពួកគេតាំងពីតូច។ ដូច្នេះ ទាំងអស់នេះគឺអាចទៅរួច។ ចំណែកឯការកើតឡើងនៃរឿងទាំងពីរនេះ មិនអាចដឹងបានដោយសតិបញ្ញាឡើយ ហើយក៏គ្មានភស្តុតាងក្នុងគម្ពីរដែរ។ ពាក្យរបស់អល់ឡោះ (ត.អ) ដែលថា "ហើយទ្រង់បានបង្រៀនអាដាមនូវឈ្មោះទាំងអស់" គឺបង្ហាញថាវាជាការកំណត់ដោយព្រះ ប៉ុន្តែវាមិនមែនជាភស្តុតាងដាច់ខាតនោះទេ។ ព្រោះវាអាចទៅរួចដែលថាវាជាការកំណត់ដោយភាសាពីការបង្កើតដែលអល់ឡោះបានបង្កើតមុនអាដាម។ បញ្ហា៖ ពួកគេមានការខ្វែងគំនិតគ្នាថា តើភាសាត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស) ឬយ៉ាងណា? ចំណុចនៃការជជែកវែកញែកគឺថា ការបង្កើតទម្រង់ពាក្យតាមការប្រៀបធៀប គឺត្រូវបានបញ្ជាក់ក្នុងគ្រប់ប្រភពដែលត្រូវបានផ្ទេរមកដោយការឯកភាពគ្នា ឬវាស្ថិតក្នុងច្បាប់ដែលត្រូវបានផ្ទេរមក។ ការផ្លាស់ប្តូរឃ្លាគឺមិនអាចទៅរួចដោយការឯកភាពគ្នា ដូចជាការហៅសេះថា "ដារ" (ផ្ទះ) និងហៅផ្ទះថា "ហ្វារ៉ាស" (សេះ)។ ចំណុចនៃការជជែកវែកញែកគឺការប្រៀបធៀបលើឃ្លាដែលចង្អុលទៅអត្ថន័យមួយទៀត ដែលវាខុសពីវិធីសាស្ត្រនៃការប្រៀបធៀប ដូចជាពួកគេហៅស្រាថា "ខមរ៍" (Khamr) ព្រោះវាបិទបាំងសតិបញ្ញា ឬវាធ្វើឱ្យស្រវឹង។ ការប្រៀបធៀបរបស់វាគឺត្រូវហៅថា "មុខាមិរ" ឬ "មុខមិរ"។ តើភេសជ្ជៈដែលបិទបាំងសតិបញ្ណាត្រូវបានហៅថា "ខមរ៍" ដោយការប្រៀបធៀបដែរឬទេ? ដូចគ្នានេះដែរ ពាក្យរបស់ពួកគេដែលថា "អ៊ិស្តាហាក់កាល់ បាអ៊ិរ" (អូដ្ឋមានសិទ្ធិ) ដូច្នេះវាជា "ហាក់" (សិទ្ធិ) ព្រោះវាជាពាក្យដែលដកស្រង់ចេញ។ លោកគ្រូ អាប់ប៊ូ អ៊ីស្ហាក បានអនុញ្ញាតឱ្យមានការប្រៀបធៀបបែបនេះ ប៉ុន្តែអ្វីដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺហាមឃាត់វា ហើយនេះគឺជាមតិរបស់កូឌី (ចៅក្រម)។ យើងនិយាយថា ប្រសិនបើការបញ្ជាក់ពីការប្រៀបធៀបនេះជាការសង្ស័យ នោះវាមិនត្រូវបានទទួលយកទេ ព្រោះនេះមិនមែនជាកន្លែងនៃការសង្ស័យឡើយ។ ប្រសិនបើវាជាការដឹងច្បាស់ នោះចូរបង្ហាញភស្តុតាងរបស់វា ហើយគ្មានការផ្ទេរមកពីអ្នកជំនាញភាសាក្នុងការអនុញ្ញាតរឿងនេះឡើយ ហើយក៏គ្មានពីអ្នកនាំសារ (ស.ល.វ) ដែរ។ វិធីសាស្ត្រនៃសតិបញ្ញាគឺចាំបាច់ និងការពិចារណា ហើយវាត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ក្នុងឈ្មោះ និងភាសា។ ប្រសិនបើពួកគេប្រៀបធៀបលើការប្រៀបធៀបក្នុងសាសនា នោះគឺជាការសម្រេចចិត្តតាមអំពើចិត្ត ព្រោះមូលដ្ឋាននៃរឿងនោះគឺការធ្វើតាមសហាបះ (សមមិត្តរបស់ព្យាការី)។ តើមូលដ្ឋាននៃការប្រៀបធៀបនេះជាអ្វី? បន្ទាប់មក ពួកគេបានឯកភាពគ្នាថា "បាង" (ថ្នាំញៀន) មិនត្រូវបានហៅថា "ខមរ៍" ទេ ទោះបីជាវាធ្វើឱ្យស្រវឹងក៏ដោយ។ ប្រសិនបើពួកគេហៅវា នោះពួកគេគួរតែហៅ "អ៊ូម៉ារ" (ឈ្មោះមនុស្ស) ថា "ការ៉ូរ៉ូហ៍" (ដប) ព្រោះវាមានន័យដូចគ្នា។ នេះជារឿងមិនអាចទៅរួច។ បញ្ហា៖ ក្រុមមូអតាហ្ស៊ីឡាហ៍បានបែងចែកឈ្មោះរបស់ព្យាការីទៅជា ភាសា សាសនា និងច្បាប់។ ភាសាគឺអ្វីដែលមិនត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរ។ សាសនាគឺ អ៊ីម៉ាន់ (ជំនឿ) កូហ្វរ (ការបដិសេធ) និងហ្វិសគ (ការប្រព្រឹត្តអាក្រក់)។ មូលហេតុនៃការផ្លាស់ប្តូរគឺថា អ៊ីម៉ាន់ គឺជាការជឿជាក់ក្នុងភាសា កូហ្វរ គឺការបិទបាំង និងហ្វិសគ គឺការចេញក្រៅ។ គេនិយាយថា "ហ្វាសាកត៊ី រ៉ូតបាតុ" ប្រសិនបើវាចេញពីសំបករបស់វា។ បន្ទាប់មកវាត្រូវបានកំណត់ជាក់លាក់ក្នុងសាសនា។ ពួកគេបានបែងចែកវាពីពាក្យក្នុងច្បាប់ ព្រោះពួកគេគិតថាវាត្រូវបានដឹងដោយសតិបញ្ញាសុទ្ធសាធ។ ចំណែកច្បាប់គឺដូចជា សឡាត សោម និងហជ្ជ។ អ្នកប្រាជ្ញរបស់យើងខ្លះបាននិយាយថា វាត្រូវបានផ្ទេរទាំងស្រុងពីការកំណត់របស់វាក្នុងភាសា។ លោកកូឌីបាននិយាយថា វាត្រូវបានរក្សាទុកដូចដែលវាធ្លាប់មាន ហើយមិនត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទេ ព្រោះសឡាតគឺការអង្វរ សោម គឺការអត់ធ្មត់ និងហជ្ជ គឺការទៅលេង។ វាត្រូវបានរក្សាទុកដូចគ្នាក្នុងច្បាប់។ នេះជារឿងមិនត្រឹមត្រូវ ព្រោះឈ្មោះសឡាតរួមបញ្ចូលទាំងការរូកូអ៊ូ និងស៊ូជូដក្នុងច្បាប់។ ប្រសិនបើគេនិយាយថា វាត្រូវបានហៅដូច្នេះដោយសារតែវាជិតនឹងការអង្វរ នោះយើងដឹងថាអ្នកជំនាញភាសាមិនហៅអ្នកដែលឈរនៅចំពោះមុខមេដឹកនាំដោយការគោរពថាជា "មូសលី" (អ្នកធ្វើសឡាត) ទេ ទោះបីជាគាត់អង្វរក្នុងពេលឈរនោះក៏ដោយ។ ការទៅរកមតិដែលថាវាត្រូវបានផ្ទេរទាំងស្រុង គឺមិនអាចទៅរួចដោយសារអ្វីដែលលោកកូឌីបាននិយាយ។ អ្វីដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺមិនអាចដឹងបានទេ លើកលែងតែមានការសន្និដ្ឋានមួយ គឺថាការប្រើប្រាស់របស់អ្នកជំនាញភាសាក្នុងអ្វីដែលពួកគេប្រើប្រាស់ត្រូវបានបែងចែកទៅជា៖ អ្វីដែលការប្រើប្រាស់ភាគច្រើនគឺការកំណត់ ដូចជាការកំណត់របស់ពួកគេចំពោះពាក្យ "ដាបបា" (សត្វ) ចំពោះសត្វខ្លះ រហូតដល់មនុស្សមិនត្រូវបានហៅថា "ដាបបា" ទោះបីជាគាត់ដើរក៏ដោយ។ និងអ្វីដែលការកំណត់ត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរ ដូចជាការហៅពួកគេថាស្រាថា "ហរ៉ាម" (ហាមឃាត់) ដោយសារទំនាក់ទំនងនៃការទទួលទានវា ហើយវាជាអ្វីដែលត្រូវបានហាមឃាត់។ និងដូចជាការហៅពួកគេថា ម្តាយថា "ហរ៉ាម" និងអ្វីដែលការរួមភេទជាមួយនាងត្រូវបានហាមឃាត់។ ដូច្នេះការប្រើប្រាស់របស់ច្បាប់ក្នុងភាសាគឺស្ថិតលើទិដ្ឋភាពពីរនេះ ព្រោះវាបានកំណត់ហជ្ជចំពោះការទៅលេងទីក្រុងម៉ាកកាស់ រហូតដល់មិនហៅការទៅលេងកន្លែងផ្សេងថាជាហជ្ជឡើយ។ ហើយវាបានហៅការអត់ធ្មត់ពីការញ៉ាំ ការផឹក និងការរួមភេទថាជា "សោម" មិនមែនអ្វីផ្សេងទេ។ ហើយដូចជាការសម្រេចរបស់វាដោយការហៅសកម្មភាពថា "សឡាត" ដោយសារវាជិតនឹងការអង្វរ។ បញ្ហា៖ ភាសារួមបញ្ចូលទាំងន័យធៀប (ម៉ាចាស) និងន័យត្រង់ (ហាក់គីកា)។ លោកគ្រូបាននិយាយថា គ្មានន័យធៀបក្នុងភាសាទេ ហើយលោកកូឌីបានជំទាស់នឹងលោកក្នុងរឿងនេះ។ យើងបានបង្រួបបង្រួមរវាងអ្នកទាំងពីរ ព្រោះលោកគ្រូមានបំណងបដិសេធន័យធៀបថា ពាក្យទាំងអស់សុទ្ធតែជាន័យត្រង់ ហើយវាគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការធ្វើជាន័យត្រង់ដោយការប្រើប្រាស់ក្នុងគ្រប់ករណីទាំងអស់។ នេះគឺជាការទទួលស្គាល់ ហើយការពិភាក្សាត្រឡប់ទៅជាបញ្ហានៃពាក្យសម្តីវិញ ព្រោះនៅពេលនោះន័យត្រង់ត្រូវបានប្រើសម្រាប់អ្វីដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ ទោះបីវាមិនមែនជាការកំណត់ដើមក៏ដោយ។ យើងមិនប្រើពាក្យនោះទេ ព្រោះន័យធៀបត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយការបញ្ជាក់ពីន័យត្រង់ ហើយលោកកូឌីមិនបដិសេធរឿងនេះទេ ហើយយើងមិនគិតថាលោកគ្រូនឹងបដិសេធការប្រៀបធៀប (អ៊ិស្តិអារ៉ូ) ទេ ដោយសារភាពច្រើនរបស់វាក្នុងកំណាព្យ និងពាក្យរាយ ហើយការស្មើគ្នារបស់លោកក្នុងការហៅអ្នកក្លាហានថា "អាសាត" (សិង្ហ)។ បញ្ហា៖ គម្ពីរគួរអានរួមបញ្ចូលទាំងន័យធៀប និងន័យត្រង់ ផ្ទុយពីក្រុមហាសវីយ៉ាហ៍។ ភស្តុតាងរបស់វាគឺភាពច្រើននៃការប្រៀបធៀប ជាពិសេសក្នុងស៊ូរ៉ាត់យូស៊ូហ្វ។ ប្រសិនបើពួកគេមានបំណងដោយការបដិសេធរបស់ពួកគេថា ន័យធៀបគឺជាពាក្យដែលត្រូវបានបដិសេធ ហើយពាក្យរបស់ព្រះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់មិនត្រូវបានពិពណ៌នាដោយវាទេ នោះរឿងគឺដូចដែលពួកគេបាននិយាយ។ បញ្ហា៖ លោក អាប់ប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ (រ.ហ) បាននិយាយថា "ហ្វារ៉ដ" (កាតព្វកិច្ច) គឺជាអ្វីដែលត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ពីភាពចាំបាច់របស់វា ហើយ "វ៉ាហ្ស៊ីប" (កាតព្វកិច្ច) គឺជាអ្វីដែលមានការសង្ស័យក្នុងរឿងនោះ។ ចំពោះយើង គ្មានភាពខុសគ្នាទេ ព្រោះអ្នកនាំសារមិនបានបញ្ជាក់ពីវា ហើយអ្នកជំនាញភាសាមិនបានកំណត់វាឡើយ។ ការដកស្រង់ពាក្យ "ហ្វារ៉ដ" មិនតម្រូវឱ្យមានវាទេ ព្រោះវាគឺជាការកាត់ផ្តាច់។ ពីវាមានពាក្យ "មិហ្វរ៉ូដ" (ឧបករណ៍កាត់) និង "ហ្វារ៉ូអ៊ីដ" (កាតព្វកិច្ច)។ និង "ហ្វារ៉ដ" នៃធ្នូ គឺជាស្នាមដែលខ្សែធ្នូស្ថិតនៅ។ ដូច្នេះ អាចហៅការធ្វើឱ្យជិតស្និទ្ធថាជា "ហ្វារ៉ដ"។ ហើយ "វ៉ូជូប" (ភាពចាំបាច់) គឺជាភាពស្ថិតស្ថេរ។ គេនិយាយថា "វ៉ាជ៉ាបាល់ ជិដារ" ប្រសិនបើវាដួល ហើយ "វ៉ាជ៉ាបាត៊ី ស៊ីមស៍" ប្រសិនបើវាស្ថិតនៅពេលថ្ងៃលិចក្នុងភ្នែករបស់អ្នកមើល។ បន្ទាប់មកគាត់បានបដិសេធវាដោយការហៅការលាងសម្អាតនៅពេលវះកាត់ថាជា "ហ្វារ៉ដ" ខណៈពេលដែលវាមានការសង្ស័យក្នុងរឿងនោះ។ បញ្ហា៖ ទម្រង់នៃការបដិសេធដោយ "ឡា" ប្រសិនបើវាភ្ជាប់ជាមួយប្រភេទ វាមិនតម្រូវឱ្យមានភាពមិនច្បាស់លាស់ទេ ដូចជាពាក្យរបស់លោកថា "គ្មានការងារណាមួយលើកលែងតែមានចេតនា" និង "គ្មានការតមអាហារ និងគ្មានការសឡាត"។ ក្រុមមូអតាហ្ស៊ីឡាហ៍បានអះអាងថា វាជាពាក្យមិនច្បាស់លាស់ ព្រោះវាមានការសង្ស័យរវាងការបដិសេធការងារដោយញ្ញាណ និងការបដ

ជំពូកស្តីពីមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃវេយ្យាករណ៍ និងអត្ថន័យនៃអក្សរ (ហូរូហ្វ) ពាក្យសម្ដី (អាល់-កាលីម) ចែកចេញជាបីប្រភេទគឺ៖ នាម (អ៊ីស្ម), កិរិយាសព្ទ (ហ្វីអ៊ុល) និងអក្សរ (ហ្វហ្វ)។ គេមិនហៅថា «កាលាម» (ប្រយោគ) ទេ ព្រោះ «កាលាម» គឺជាអ្វីដែលផ្តល់អត្ថន័យពេញលេញ។ អក្សរមិនអាចផ្តល់អត្ថន័យដោយខ្លួនឯងបានឡើយ ដូចគ្នានឹងនាមដែរ។ ចំណែកប្រយោគដែលផ្តល់អត្ថន័យពេញលេញ គឺជាឃ្លាដែលផ្សំឡើងពី៖ ១. ប្រធាន និងកិរិយាវិសេស (មូបតៈដា និងខូបាន) ដូចជាពាក្យថា «ហ្សៃទុន មុនថលឡាក់» (ហ្សៃទុនកំពុងចេញដំណើរ)។ ២. កិរិយាសព្ទ និងកម្មបទ (ហ្វីអ៊ុល និងហ្វាអ៊ិល) ដូចជាពាក្យថា «កូម៉ា ហ្សៃទុន» (ហ្សៃទុនបានក្រោកឈរ)។ ៣. លក្ខខណ្ឌ និងលទ្ធផល (ស៊័រត៍ និងចាហ្សារ) ដូចជាពាក្យថា «អ៊ិន ជីអ្តានី អាក់រ៉មទូក» (ប្រសិនបើអ្នកមកជួបខ្ញុំ ខ្ញុំនឹងផ្តល់កិត្តិយសដល់អ្នក)។ ចំណែកពាក្យថា «យ៉ា ហ្សៃទុ» គឺមានការលាក់ទុកនូវកិរិយាសព្ទអំពាវនាវ។ លក្ខណៈពិសេសរបស់នាមគឺ ការទទួលយកការបញ្ជាក់ដោយស្រៈនៅចុងពាក្យ (ចារ៍), ការប្រើតាន់វីន, និងការទទួលយកអក្សរ «អាល់» (អាល់-)។ នាមគឺជាអ្វីដែលបង្ហាញពីឈ្មោះរបស់វត្ថុមួយ ដោយមិនមានការភ្ជាប់ទៅនឹងពេលវេលាណាមួយឡើយ។ ចំណែកកិរិយាសព្ទខុសពីនាមត្រង់លក្ខណៈពិសេសរបស់វា ពោលគឺវាជាទម្រង់ពាក្យដែលបង្ហាញពីសកម្មភាពដែលភ្ជាប់ទៅនឹងពេលវេលា (អតីតកាល បច្ចុប្បន្នកាល និងអនាគតកាល)។ រីឯអក្សរដែលបង្កើតឡើងដើម្បីផ្តល់អត្ថន័យវិញ គឺវាគ្មានលក្ខណៈពិសេសរបស់នាម ឬកិរិយាសព្ទឡើយ ហើយអត្ថន័យរបស់វាលុះត្រាតែប្រើក្នុងបរិបទផ្សេង។ នាមមានភាពរឹងមាំជាងកិរិយាសព្ទក្នុងន័យដើម ព្រោះវាមានឯករាជ្យភាព និងអាចបង្កើតជាប្រយោគពេញលេញបាន។ កិរិយាសព្ទមិនអាចកើតឡើងដោយគ្មាននាមនោះទេ ដូច្នេះវាត្រូវតែមាននាមជាអ្នកធ្វើសកម្មភាព។ អក្សរមានកម្រិតទាបជាងកិរិយាសព្ទ ព្រោះវាគ្មានអត្ថន័យក្នុងខ្លួនវាឡើយ។ នាមបែងចែកជា៖ នាមដែលមិនប្រែប្រួល (ម៉ាបនី) និងនាមដែលប្រែប្រួល (មុអ៍រ៉ាប)។ នាមមិនប្រែប្រួល (ម៉ាបនី) ដូចជា៖ «ម័ន» (នរណា), «កៃហ្វា» (យ៉ាងណា), «អៃន» (ឯណា), «មត្តា» (ពេលណា)។ វាត្រូវបានគេហៅថា «ម៉ាបនី» ព្រោះវាមានសភាពនឹងនរមិនប្រែប្រួលដូចសំណង់អគារ។ នាមប្រែប្រួល (មុអ៍រ៉ាប) បែងចែកជា៖ នាមដែលប្រែប្រួលខ្លះ និងនាមដែលប្រែប្រួលពេញលេញ។ កិរិយាសព្ទបែងចែកជា៖ អតីតកាល (ម៉ាឌី) ដូចជា «កូម៉ា» និងអនាគតកាល (មុស្តាក់បាល) ដូចជា «យ៉ាគូមូ», «តាក់ូមូ», «អាក់ូមូ»។ ការបន្ថែមអក្សរទាំងនេះមានគោលបំណងជាក់លាក់។ អក្សរដើមនៃការបន្ថែមគឺអក្សរស្រៈ (អាលីហ្វ, វ៉ាវ, យ៉ា)។ អក្សរ «យ៉ា» ត្រូវបានបន្ថែមក្នុង «យ៉ាគូមូ»។ អក្សរ «អាលីហ្វ» មិនអាចដាក់នៅដើមពាក្យបានទេ ទើបគេប្តូរទៅជា «ហាំហ្សះ» ក្នុងពាក្យ «អាក់ូមូ»។ អក្សរ «វ៉ាវ» នៅដើមពាក្យស្តាប់ទៅដូចជាសម្លេងសត្វឆ្កែ ទើបគេប្តូរទៅជា «តារ» វិញ។ អនាគតកាលត្រូវបានគេហៅថា «មុដារិអ៍» ព្រោះវាមានលក្ខណៈប្រហាក់ប្រហែលនឹងនាម ទាំងការប្រែប្រួលស្រៈ និងតួនាទីក្នុងប្រយោគ។ ចំណែកអក្សរ (ហូរូហ្វ) បែងចែកជា៖ អក្សរដាច់ៗ (ក្នុងគម្ពីរ) និងអក្សរដែលផ្តល់អត្ថន័យ។ អក្សរផ្តល់អត្ថន័យឧទាហរណ៍៖ - អក្សរ «បា» (Ba): ប្រើសម្រាប់ភ្ជាប់ (ដូចជា «ម័ររ៉តូ ប៊ីហ្សៃទិន» - ខ្ញុំដើរកាត់ហ្សៃទុន), ប្រើក្នុងន័យ «លើ» (Ala), ឬប្រើក្នុងន័យ «ក្នុង» (Fi)។ - អក្សរ «វ៉ាវ» (Waw): ប្រើសម្រាប់ភ្ជាប់ (អាតហ្វ) ដែលតម្រូវឱ្យមានការចូលរួមក្នុងអត្ថន័យ និងការប្រែប្រួលស្រៈ។ - អក្សរ «ហ្វា» (Fa): ប្រើសម្រាប់បង្ហាញពីលំដាប់លំដោយភ្លាមៗ (តាក់អីប)។ - អក្សរ «ស៊ុមម៉ា» (Thumma): ប្រើសម្រាប់បង្ហាញពីលំដាប់លំដោយនៃសកម្មភាព ឬលំដាប់លំដោយនៃពាក្យសម្តី។ អក្សរខ្លះអាចផ្លាស់ប្តូរការប្រែប្រួលស្រៈ និងអត្ថន័យ ខ្លះទៀតមិនផ្លាស់ប្តូរអ្វីឡើយ។ នេះគឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃវេយ្យាករណ៍អារ៉ាប់ដែលអ្នកសិក្សាត្រូវយល់ដឹង។