អាល់-ម៉ាន់ឃូល (គោលការណ៍គ្រឹះនៃច្បាប់ឥស្លាម)

ជំពូកទីបួន៖ ស្តីពីលក្ខណៈរបស់អ្នកផ្តល់សក្ខីកម្មបញ្ជាក់ពីភាពត្រឹមត្រូវ (អាល់-Mu'addil) និងអ្នកផ្តល់សក្ខីកម្មបញ្ជាក់ពីភាពមិនត្រឹមត្រូវ (អាល់-Jarih) ចាំបាច់ត្រូវតែមានសតិបញ្ញា ការគោរពប្រតិបត្តិសាសនាឥស្លាម ការបង្ហាញឱ្យឃើញនូវភាពសុចរិត និងការឈានដល់វ័យពេញកម្លាំង។ ចំពោះភេទស្រី និងស្ថានភាពជាទាសករ មិនមែនជាឧបសគ្គដែលធ្វើឱ្យបាត់បង់ភាពជឿជាក់នោះទេ។ ក្នុងចំណោមមតិរបស់ពួកអ្នកប្រាជ្ញ (Ashab) បានកំណត់លក្ខខណ្ឌថា ចាំបាច់ត្រូវតែមានចំណេះដឹងអំពីមូលហេតុនៃការបញ្ជាក់ពីភាពមិនត្រឹមត្រូវ (Jarh) និងភាពសុចរិត (Ta'dil)។ ក្នុងរឿងនេះមានសេចក្តីលម្អិតថា៖ ប្រសិនបើអ្នកនោះបានបញ្ជាក់ពីមូលហេតុនៃការបញ្ជាក់ពីភាពមិនត្រឹមត្រូវ ឬភាពសុចរិតនោះ គឺមិនចាំបាច់ត្រូវតែមានចំណេះដឹងស៊ីជម្រៅអំពីមូលហេតុទាំងនោះឡើយ ព្រោះថាគាត់គឺជាអ្នកមានភាពសុចរិតក្នុងការរាយការណ៍ ហើយការវិនិច្ឆ័យត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យយើង។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើគាត់មិនបានបញ្ជាក់ពីមូលហេតុទេ នោះការបញ្ជាក់ពីភាពសុចរិតរបស់គាត់ដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌ ក៏ដូចជាការបញ្ជាក់ពីភាពមិនត្រឹមត្រូវរបស់គាត់ គឺមិនត្រូវបានទទួលយកឡើយ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការរាយការណ៍របស់អ្នកដែលមិនធ្លាប់ត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ពីភាពមិនត្រឹមត្រូវពីសំណាក់អ្នកដូចគ្នា អាចត្រូវបានផ្តល់អាទិភាពជាងការរាយការណ៍របស់អ្នកដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ពីភាពមិនត្រឹមត្រូវនោះ។

ជំពូកទីប្រាំ៖ ស្តីពីភាពសុចរិតនៃក្រុមសហាបះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាប្រោសប្រណីដល់ពួកគេ) នេះគឺជាជំនឿរបស់យើងចំពោះពួកគេទាំងអស់គ្នាដោយគ្មានការលើកលែង ហើយវាគឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការទទួលយកនូវការរាយការណ៍ (ហាឌីស) របស់ពួកគេ។ ក្រុមមូអតាហ្ស៊ីឡះ (Mu'tazilah) បានលើកលែងឈ្មោះ តាល់ហះ (Talhah), ហ្ស៊ូបៃរ (Zubair) និង អាយ៉ិសះ (អាយសះ) - សូមអល់ឡោះមេត្តាប្រោសប្រណីដល់ពួកគេ - ដោយផ្អែកទៅលើរឿងរ៉ាវដែលបានកើតឡើងពីពួកគេ និងស្ថានភាពដែលត្រូវបានគេរាយការណ៍អំពីការធ្វើសង្គ្រាមរវាងពួកគេ។ ប៉ុន្តែរាល់រឿងរ៉ាវដែលត្រូវបានគេរាយការណ៍មកនោះ សុទ្ធតែអាចមានការបកស្រាយផ្សេងៗគ្នា។ ដូច្នេះ ការពិចារណាទៅលើការសរសើរ និងការផ្តល់កិត្តិយសរបស់រ៉សូល ﷺ ចំពោះពួកគេ គឺជារឿងដែលគួរឱ្យយកចិត្តទុកដាក់ជាងការគិតអវិជ្ជមានចំពោះពួកគេដោយផ្អែកលើការសន្និដ្ឋាន។ ហើយមិនមានភាពខុសគ្នារវាងអាលី (អាលី) និងអ៊ូស្មង់ (Uthman) ជាមួយពួកគេនោះទេ ចំពោះអ្វីដែលក្រុមនោះបានយកមកធ្វើជាមូលដ្ឋានក្នុងការចោទប្រកាន់។

ជំពូកទីបួន៖ អំពីអ្វីដែលអ្នករាយការណ៍ (រ៉ាវី) ត្រូវប្រកាន់យក។

ជំពូកទីបួន៖ អំពីអ្វីដែលអ្នករាយការណ៍ (រ៉ាវី) ត្រូវប្រកាន់យក ក្នុងជំពូកនេះមានបីផ្នែក៖ ផ្នែកទីមួយ៖ អំពីលក្ខខណ្ឌនៃស្ហៃខ៍ (គ្រូ), អ្នកអាន និងអ្នកទទួលការរាយការណ៍ (អ្នកស្តាប់) ចំពោះស្ហៃខ៍ (គ្រូ) លក្ខខណ្ឌរបស់គាត់គឺត្រូវតែផ្ចិតផ្ចង់ស្តាប់នូវអ្វីដែលគេអានជូនគាត់ ដោយមិនត្រូវធ្វេសប្រហែសសូម្បីតែមួយពាក្យឡើយ ឬគាត់ត្រូវអានដោយខ្លួនឯង ឬកាន់ច្បាប់ចម្លង (សៀវភៅ) ហើយត្រូវមានការប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ក្នុងការពិនិត្យមើល ដើម្បីឱ្យដឹងពីការបន្ថែម ឬការខ្វះខាត។ ប្រសិនបើគាត់មិនមានសៀវភៅនៅក្នុងដៃ ប៉ុន្តែគាត់ចងចាំហាឌីសបានយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញរហូតអាចដឹងពីការបន្ថែម ឬការខ្វះខាតបាន នោះគឺគ្រប់គ្រាន់ហើយ។ បើពុំនោះទេ ការមានវត្តមានរបស់គាត់ក៏មិនខុសអ្វីពីការគ្មានវត្តមានដែរ។ ចំណែកការដែលគាត់និយាយថា «ខ្ញុំបានឮពីស្ហៃខ៍របស់ខ្ញុំ» ឬគាត់និយាយថា «គាត់បានប្រាប់ខ្ញុំ» ឬ «គាត់បានរៀបរាប់ប្រាប់ខ្ញុំ» គឺស្ថិតក្នុងកម្រិតតែមួយ។ ចំពោះអ្នកអាន លក្ខខណ្ឌរបស់គាត់គឺត្រូវអានពីច្បាប់ចម្លងដែលត្រឹមត្រូវ ក្នុងលក្ខណៈដែលស្ហៃខ៍អាចឮពាក្យពេចន៍នៃហាឌីសទាំងស្រុង។ តើចាំបាច់ដែរឬទេដែលអ្នកអានត្រូវសួរស្ហៃខ៍បន្ទាប់ពីអានចប់ថា «តើវាដូចអ្វីដែលខ្ញុំបានអានដែរឬទេ?» អ្នកប្រាជ្ញហាឌីសខ្លះបានដាក់លក្ខខណ្ឌនេះ ប៉ុន្តែវាមិនចាំបាច់ឡើយ ព្រោះពាក្យថា «ខ្ញុំបានអាន» មិនបានផ្តល់នូវភាពប្រាកដប្រជា (កតអ៍) នោះទេ ហើយភាពជឿជាក់គឺទទួលបានតាមរយៈការស្ងៀមស្ងាត់ និងការយល់ព្រមរបស់ស្ហៃខ៍តាមស្ថានភាពជាក់ស្តែង ព្រោះគាត់ជាអ្នកទទួលខុសត្រូវក្នុងកិច្ចការនេះ។ ចំពោះអ្នកទទួលការរាយការណ៍ (អ្នកស្តាប់)៖ ប្រសិនបើគាត់ជាអ្នកអាន នោះគឺជារឿងមួយ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើគាត់មិនមែនជាអ្នកអានទេ ផ្លូវរបស់គាត់គឺត្រូវតែស្តាប់ឱ្យបានគ្រប់ពាក្យពេចន៍នៃហាឌីសទាំងស្រុង ហើយមិនតម្រូវឱ្យយល់អត្ថន័យនៃហាឌីស ឬត្រូវចាំហាឌីសនោះឡើយ។ ប្រសិនបើគាត់គ្រាន់តែឮសំឡេងរំខាន ឬមិនអាចចាប់បាននូវដើមឃ្លា និងចុងឃ្លាឱ្យបានច្បាស់លាស់ នោះការស្តាប់របស់គាត់មិនមានសុពលភាពឡើយ។ ហើយប្រសិនបើគាត់ពឹងផ្អែកលើសៀវភៅចម្លងបន្ទាប់ពីនោះ នោះគឺជាការពឹងផ្អែកលើក្រដាសសរសេរតែប៉ុណ្ណោះ។

ជំពូកទីពីរ៖ ស្តីពីការផ្អែកលើគម្ពីរ (សៀវភៅ) ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញហាឌីសបានហាមឃាត់រឿងនេះ ប៉ុន្តែទស្សនៈដែលត្រឹមត្រូវជាងគេគឺ៖ ប្រសិនបើភាពត្រឹមត្រូវនៃសាត្រាស្លឹករឹត (សៀវភៅ) ត្រូវបានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់ដោយអ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ នោះវាជាការត្រឹមត្រូវក្នុងការផ្អែកលើសៀវភៅនោះទាំងការប្រតិបត្តិ និងការដកស្រង់។ ភស្តុតាងនៃរឿងនេះមានពីរផ្លូវ៖ ផ្លូវទីមួយ៖ ការដែលប្រជាជននៅតាមតំបន់ផ្សេងៗគ្នាបានផ្អែកលើលិខិតរបស់រ៉សូល ﷺ ទាក់ទងនឹងការកំណត់ចំនួនហ្សាកាត់ ដែលត្រូវបានផ្ញើទៅកាន់អភិបាល និងអ្នកនាំសារ ដោយមិនចាំបាច់រង់ចាំការរាយការណ៍ផ្ទាល់ពីអ្នករាយការណ៍ (រ៉ាវី) ពីមាត់រ៉សូល ﷺ នោះទេ។ ផ្លូវទីពីរ៖ យើងដឹងថា ប្រសិនបើអ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ (មូហ្វទី) ជួបការលំបាកក្នុងបញ្ហាណាមួយ ហើយគាត់បានបើកមើលសៀវភៅហាឌីសដ៏ត្រឹមត្រូវទាំងពីរ (សាហ៊្វីហ៍ ប៊ូខូរី និងមូស្លីម) រួចបានឃើញហាឌីសមួយដែលបញ្ជាក់ច្បាស់ពីគោលបំណងរបស់គាត់ នោះគាត់មិនអាចព្រងើយកន្តើយនឹងហាឌីសនោះបានឡើយ ហើយគាត់ចាំបាច់ត្រូវតែផ្អែកលើវា។ អ្នកណាដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានការព្រងើយកន្តើយបែបនេះ គឺបានបំពានលើការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ់ម៉ា)។ នេះគឺដោយសារតែការទទួលបាននូវទំនុកចិត្តលើសៀវភៅនោះ ដែលជាគោលដៅចុងក្រោយ។ ប៉ុន្តែត្រូវចាំថា គាត់មិនត្រូវនិយាយថា "ខ្ញុំបានឮពីគ្រូរបស់ខ្ញុំ" ឡើយ ប្រសិនបើគាត់មិនបានឮផ្ទាល់ពីគ្រូរបស់គាត់នោះទេ។

ជំពូកទីបី៖ ស្តីពីការអនុញ្ញាត (អ៊ិជ៉ាហ្សះ - អាល់-Ijazah) អ្នកប្រាជ្ញផ្នែកហាឌីសខ្លះបានបដិសេធចំពោះការអនុញ្ញាតនេះ ចំណែកអ្នកខ្លះទៀតបានទទួលយក ប៉ុន្តែពួកគេបានចាត់ទុកវាមានកម្រិតទាបជាងការស្ដាប់ផ្ទាល់ (អައް-សាម៉ាអ៍)។ លោកគ្រូ អាប់ប៊ូ បាក់រ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ វាអាចយកជាការបានសម្រាប់វិនិច្ឆ័យកិច្ចការនៃថ្ងៃបរលោក។ មតិដែលត្រឹមត្រូវបំផុតគឺថា វាមានតម្លៃស្មើនឹងការស្ដាប់ផ្ទាល់ ព្រោះគោលដៅសំខាន់គឺការជឿទុកចិត្ត (ភាពត្រឹមត្រូវ)។ នៅពេលដែលអ៊ីម៉ាំដែលមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះល្បីល្បាញក្នុងវិស័យនេះ និងជាអ្នកដែលមានការប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ បានកំណត់នូវហាឌីសមួយ ហើយចង្អុលបង្ហាញទៅលើសាខា (ច្បាប់ចម្លង) មួយ រួចមានប្រសាសន៍ថា៖ "ហាឌីសនេះមានភាពត្រឹមត្រូវតាមទស្សនៈរបស់ខ្ញុំ ដូច្នេះខ្ញុំអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកធ្វើការរាយការណ៍វាចុះ" នោះការជឿទុកចិត្តបានកើតឡើងហើយ ព្រោះមិនមានការគោរពប្រតិបត្តិណាមួយនៅក្នុងការស្ដាប់ផ្ទាល់នោះទេ។ ចំណែកឯការប្រគល់សៀវភៅឱ្យដោយផ្ទាល់ (អាល់-មូណាវ៉ាឡះ) វិញ គឺគ្មានប្រយោជន៍អ្វីឡើយ ហើយវាគឺជាអវិជ្ជាដែលកើតចេញពីអ្នកប្រាជ្ញហាឌីសមួយចំនួន។ ម្យ៉ាងទៀត មិនតម្រូវឱ្យអ្នកអនុញ្ញាតនិយាយពាក្យថា "ខ្ញុំអនុញ្ញាតឱ្យអ្នក" (អ៊ិជ៉័សទូ លះកា) នោះទេ ប៉ុន្តែគ្រាន់តែនិយាយថា "វាមានភាពត្រឹមត្រូវតាមទស្សនៈរបស់ខ្ញុំ" ឬ "ច្បាប់ចម្លងនេះត្រូវបានកែសម្រួលតាមគ្រូរបស់ខ្ញុំ" គឺគ្រប់គ្រាន់ហើយ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើអ្នកនោះនិយាយថា "ខ្ញុំអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកនូវអ្វីដែលត្រឹមត្រូវតាមទស្សនៈរបស់អ្នក ក្នុងចំណោមអ្វីដែលខ្ញុំបានស្ដាប់មក" នោះគឺជាពាក្យដែលមិនច្បាស់លាស់ ដែលចាំបាច់ត្រូវតែមានការបញ្ជាក់ឱ្យច្បាស់លាស់។ ដូច្នេះ ការសម្រេចចិត្តត្រូវតែផ្អែកលើការកំណត់ឱ្យបានច្បាស់លាស់ ដើម្បីឱ្យចិត្តមានភាពស្ងប់ស្ងាត់ ហើយត្រូវជៀសវាងការរាយការណ៍នូវអ្វីដែលខ្លួនមានការសង្ស័យ។ មិនអនុញ្ញាតឱ្យយកជាការបានឡើយ ចំពោះការសរសេរដោយដៃរបស់អ្នកអនុញ្ញាតដែលសរសេរនៅត្រង់គែមនៃច្បាប់ចម្លងនោះ។ អល់ឡោះគឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុត។

ជំពូកទីប្រាំ៖ ស្តីពីហាឌីសដែលត្រូវទទួលយក និងហាឌីសដែលត្រូវបដិសេធ ជំពូកនេះមាន ៩ បញ្ហា៖ បញ្ហាទី ១៖ ហាឌីសប្រភេទមួរសាល (Mursal) ត្រូវបានបដិសេធចំពោះអ៊ីម៉ាម ស៊ីហ្វៃ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) លើកលែងតែមួរសាលរបស់ សៃអីដ អ៊ីបនូ អាល់មូសៃយីប និងមួរសាលដែលមូស្លីមបានឯកភាពគ្នាអនុវត្តតាម។ ទម្រង់នៃហាឌីសនេះ គឺនៅពេលដែលអ្នកជំនាន់តាប៊ីអីននិយាយថា “រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ ﷺ បានមានប្រសាសន៍ថា...” ដោយមិនបានជួបផ្ទាល់ជាមួយព្យាការី ឬនិយាយថា “អ្នកដែលគួរឱ្យទុកចិត្តបានប្រាប់ខ្ញុំ” ឬ “បុរសម្នាក់បានប្រាប់ខ្ញុំ” ដោយមិនបញ្ចេញឈ្មោះ។ ចំណែកអ៊ីម៉ាម អាប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានទទួលយកហាឌីសប្រភេទមួរសាល ហើយអ្នកខ្លះថែមទាំងផ្តល់អាទិភាពឱ្យវាលើហាឌីសប្រភេទមូសណាត (Musnad) ទៀតផង។ បញ្ហាទី ២៖ ប្រសិនបើអ្នករាយការណ៍បានរាយការណ៍ហាឌីសមួយពីគ្រូរបស់គាត់ រួចហើយមានការសាកសួរត្រឡប់ទៅវិញ ហើយគាត់ឆ្លើយថា “ខ្ញុំមិនដឹងទេ” នោះហាឌីសនេះត្រូវបានទទួលយកចំពោះយើង ព្រោះគាត់មិនបានបដិសេធវាទេ។ ចំណែកអ៊ីម៉ាម អាប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ យល់ថាវាត្រូវបដិសេធ។ បញ្ហាទី ៣៖ ប្រសិនបើអ្នកជំនាន់សហាបះ (Sahabah) និយាយថា “វាជាស៊ូណាន់ន់ (ទំនៀមទម្លាប់)” ឬ “ស៊ូណាន់ន់របស់រ៉សូល ﷺ” អ្នកប្រាជ្ញហាឌីសយល់ថា វាមានន័យស្មើនឹងការនិយាយថា “រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ ﷺ បានមានប្រសាសន៍ថា...”។ ប៉ុន្តែនេះជាការសន្និដ្ឋានមួយ ព្រោះពាក្យថា “ស៊ូណាន់ន់” អាចសំដៅលើផ្លូវ ឬច្បាប់ទូទៅ។ ប្រសិនបើគាត់និយាយថា “រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ ﷺ បានបញ្ជាឱ្យយើងធ្វើបែបនេះ” នោះវាចាត់ទុកជាការរាយការណ៍ផ្ទាល់។ បញ្ហាទី ៤៖ អ្នកប្រាជ្ញហាឌីសតម្រូវឱ្យរាយការណ៍ពាក្យសម្តីរបស់រ៉សូល ﷺ ឱ្យចំៗតាមដើម។ ទោះជាយ៉ាងណា យោបល់ដែលត្រឹមត្រូវគឺ៖ ប្រសិនបើពាក្យនោះជាពាក្យគម្ពីរគួរអាន (ដែលជាអព្ភូតហេតុ) ត្រូវតែរក្សាទុកឱ្យបានត្រឹមត្រូវ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើមិនមែនជាពាក្យគម្ពីរទេ ការផ្លាស់ប្តូរពាក្យខ្លះអាចធ្វើទៅបាន ដរាបណាអ្នករាយការណ៍នោះមានភាពច្បាស់លាស់ក្នុងការរក្សាអត្ថន័យដើមឱ្យបានពេញលេញ។ បញ្ហាទី ៥៖ ប្រសិនបើអ្នករាយការណ៍កាត់ចោលផ្នែកខ្លះនៃហាឌីស៖ ប្រសិនបើផ្នែកដែលកាត់ចោលនោះមិនមានទំនាក់ទំនងនឹងអត្ថន័យដែលនៅសល់ គឺអាចធ្វើទៅបាន។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើវាមានទំនាក់ទំនងគ្នាដែលធ្វើឱ្យអត្ថន័យមិនគ្រប់គ្រាន់ នោះមិនអនុញ្ញាតឱ្យកាត់ចោលឡើយ។ បញ្ហាទី ៦៖ ការអានគម្ពីរគួរអានបែប “សាអ្ស” (Shadhdh) ដែលមានការបន្ថែមលើអត្ថបទគម្ពីរ គឺត្រូវបដិសេធ។ ឧទាហរណ៍ ការអានរបស់ អ៊ីបនូ ម៉ាស៊ូដ ក្នុងខគម្ពីរអំពីការលោះពាក្យសច្ចា ដោយបន្ថែមពាក្យថា “បីថ្ងៃជាប់ៗគ្នា”។ នេះមិនត្រូវបានទទួលយកទេ ព្រោះគម្ពីរគួរអានត្រូវតែផ្អែកលើការរាយការណ៍បែប “តាវ៉ាធូ” (Tawatur)។ បញ្ហាទី ៧៖ ប្រសិនបើអ្នករាយការណ៍ម្នាក់បានបន្ថែមព័ត៌មានថ្មីទៅក្នុងហាឌីសដើម ការបន្ថែមនោះត្រូវបានទទួលយក (ផ្ទុយពីទស្សនៈរបស់ អ៊ីម៉ាម អាប៊ូ ហានីហ្វាហ៍)។ ដរាបណាអ្នករាយការណ៍នោះជាមនុស្សគួរឱ្យទុកចិត្ត (Adl) ការបន្ថែមរបស់គាត់មិនមែនជារឿងខុសឆ្គងឡើយ។ បញ្ហាទី ៨៖ អ៊ីម៉ាម អាប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ បានមានប្រសាសន៍ថា ហាឌីសដែលរាយការណ៍ដោយបុគ្គលម្នាក់ (Ahad) ក្នុងបញ្ហាដែលប៉ះពាល់ដល់មនុស្សទូទៅ គឺត្រូវបដិសេធ។ ប៉ុន្តែយើងយល់ថា ប្រសិនបើវាជាបញ្ហាដែលមិនមែនជាការចាំបាច់ត្រូវតែមានការរាយការណ៍បែបតាវ៉ាធូទេនោះ ហាឌីសនោះនៅតែអាចទទួលយកបាន។ បញ្ហាទី ៩៖ រាល់ហាឌីសដែលនិយាយអំពីលក្ខណៈរបស់អល់ឡោះ ដែលមើលទៅហាក់ដូចជាមិនសមហេតុផលតាមការយល់ឃើញរបស់មនុស្ស៖ ប្រសិនបើវាអាចបកស្រាយបាន (Ta’wil) នោះត្រូវទទួលយកដោយការបកស្រាយ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើវាមិនអាចបកស្រាយបានតាមតក្កវិជ្ជាទេ នោះត្រូវចាត់ទុកថាការរាយការណ៍នោះមិនត្រឹមត្រូវ ព្រោះរ៉សូល ﷺ មិនដែលនាំមកនូវអ្វីដែលផ្ទុយពីហេតុផលឡើយ។

គម្ពីរស្ទើរ (អាន-ណាស៊ីខ៍)

គម្ពីរស្ទើរ (ការលុបចោលបទបញ្ញត្តិ) នៅក្នុងគម្ពីរនេះមានបួនជំពូក៖ ជំពូកទីមួយ៖ ការបញ្ជាក់អំពីការលុបចោលបទបញ្ញត្តិ (អាន់-ណាសខ៍) ចំពោះអ្នកដែលបដិសេធវា និងការបកស្រាយពីខ្លឹមសារពិតរបស់វា ក្រុមអ្នកកាន់សាសនាយូដាបានបដិសេធចំពោះលទ្ធភាពនៃការលុបចោលបទបញ្ញត្តិ (អាន់-ណាសខ៍)។ យើងសូមឆ្លើយតបទៅពួកគេថា៖ ប្រសិនបើអ្នកយល់ថាវាជារឿងមិនអាចទៅរួចដោយសារតែការស្រមៃមិនដល់នោះ សូមពិចារណាថា៖ នៅពេលដែលម្ចាស់ម្នាក់បញ្ជាទាសកររបស់ខ្លួនថា «ចូរធ្វើចុះ» រួចបន្ទាប់មកគាត់និយាយថា «កុំធ្វើ» នោះគឺជារឿងដែលអាចយល់បាន។ ហើយប្រសិនបើអ្នកយល់ថាវាជារឿងមិនសមរម្យ ឬមិនល្អនោះ អ្នកក៏មិនអាចបដិសេធវាបានដែរ ព្រោះគ្មានអ្វីដែលហាមឃាត់ក្នុងការកំណត់ផលប្រយោជន៍នៅក្នុងរឿងនោះឡើយ។ ប្រសិនបើពួកគេលើកឡើងថា ការលុបចោលបទបញ្ញត្តិគឺជារឿងមិនអាចទៅរួចចំពោះព្យាការីមូសា (អាល័យហ៊ីសស្ឡាម) នោះ ពួកគេបាននិយាយកុហកហើយ ព្រោះថាបទបញ្ញត្តិនៃព្យាការីអ៊ីសា (អាល័យហ៊ីសស្ឡាម) បានលុបចោលបទបញ្ញត្តិនៃព្យាការីមូសា ហើយពួកគេគ្មានផ្លូវណាមួយក្នុងការបដិសេធអព្ភូតហេតុរបស់លោកបានឡើយ។ ប្រសិនបើពួកគេនិយាយថា «ការលុបចោលបទបញ្ញត្តិបង្ហាញពីការផ្លាស់ប្តូរគំនិត (អាល់-បះដាអ៍)» យើងសូមឆ្លើយថា៖ ប្រសិនបើអ្នកមានន័យថាវាបង្ហាញពីការលេចឡើងនូវរឿងអ្វីមួយបន្ទាប់ពីភាពមិនច្បាស់លាស់នោះ គឺវាមិនមែនដូច្នោះទេ។ ហើយប្រសិនបើអ្នកនិយាយថា វាឈានទៅដល់ការចាប់ផ្តើមនូវរឿងអ្វីមួយដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមកនោះ សូមជ្រាបថា អល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ទ្រង់តែងតែផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាព ទ្រង់ផ្តល់ជីវិត ទ្រង់ធ្វើឱ្យស្លាប់ ទ្រង់ធ្វើឱ្យមានចលនា និងធ្វើឱ្យនៅស្ងៀម។ ប្រសិនបើពួកគេនិយាយថា «ព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះគឺជារបស់បុរាណ (អាល់-កូឌីម) ហើយតើរបស់បុរាណអាចត្រូវបានលុបចោលដោយរបៀបណា?» យើងសូមឆ្លើយថា៖ ការទាក់ទងនៃព្រះបន្ទូលមកកាន់យើងមិនមែនជារបស់បុរាណនោះទេ ដូច្នេះវាមិនមែនជារឿងចម្លែកទេដែលវាត្រូវកាត់ផ្តាច់ ដូចជាការកាត់ផ្តាច់ដោយសារការឆ្កួត ឬហេតុផលផ្សេងទៀត។ ដូច្នេះ វាបង្ហាញឱ្យឃើញថា ការមិនអាចទៅរួចនៃការលុបចោលបទបញ្ញត្តិ មិនមែនជាអ្វីដែលត្រូវបានដឹងតាមរយៈតក្កវិជ្ជាចាំបាច់ ឬការពិចារណានោះទេ។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា «ប្រសិនបើបទបញ្ជារបស់អល់ឡោះត្រូវបានយល់ថាជាការកំណត់ជារៀងរហូត នោះការលុបចោលវាគឺជារឿងផ្ទុយពីការសន្យា។ ហើយប្រសិនបើវាមិនបានបង្ហាញពីការកំណត់ពេលវេលាទេ នោះក៏មិនចាំបាច់មានការលុបចោលដែរ ព្រោះការលុបចោលគឺការដកចេញនូវអ្វីដែលមិនទាន់មានការដកចេញ»។ យើងសូមឆ្លើយថា៖ សំណួរនេះត្រូវបានដោះស្រាយដោយការបកស្រាយពីខ្លឹមសារពិតនៃការលុបចោលបទបញ្ញត្តិ។ មានការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងការកំណត់និយមន័យ៖ អ្នកខ្លះនិយាយថា ការលុបចោលបទបញ្ញត្តិគឺ «ការបញ្ជាក់ពីរយៈពេលនៃការគោរពប្រតិបត្តិ»។ នេះជាការយល់ឃើញខុសដោយសារហេតុផលពីរ៖ ទីមួយ ការលុបចោលបទបញ្ញត្តិមិនមែនកំណត់ត្រឹមតែការគោរពប្រតិបត្តិប៉ុណ្ណោះទេ។ ទីពីរ ប្រសិនបើការបញ្ជាក់នោះកើតឡើងដំណាលគ្នា វាមិនមែនហៅថាការលុបចោលបទបញ្ញត្តិនោះទេ ដូច្នេះវាត្រូវតែមានការយឺតយ៉ាវ។ ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ហ៍ (ហ្វូកាហ៍) បាននិយាយថា ការលុបចោលបទបញ្ញត្តិគឺ «ការកំណត់បទបញ្ជាទៅនឹងពេលវេលាជាក់លាក់មួយ»។ លោកកូឌី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានបដិសេធរឿងនេះ។ បន្ទាប់មក អ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ហ៍ និងក្រុមយូដាបានឯកភាពគ្នាក្នុងការបដិសេធការលុបចោលបទបញ្ញត្តិ ព្រោះថាប្រជាជាតិឥស្លាមបានឯកភាពគ្នាលើការបញ្ជាក់ពីអត្ថន័យរបស់វាដែលលើសពីការកំណត់ (តាក់ស៊ីស)។ ដូច្នេះ ការយល់ស្របលើឈ្មោះមិនមានប្រយោជន៍ទេ ប្រសិនបើអត្ថន័យត្រូវបានបង្វែរទៅរកការកំណត់។ ក្រុមមូអ៍តាហ្ស៊ីឡាហ៍បាននិយាយថា ការលុបចោលបទបញ្ញត្តិគឺ «អត្ថបទដែលរួមបញ្ចូលការដកចេញនូវបទបញ្ជាស្រដៀងគ្នាដែលបានកំណត់ទុកក្នុងពេលអនាគត ដែលប្រសិនបើគ្មានវាទេ បទបញ្ជានោះនឹងនៅតែបន្ត»។ ចំណែកទស្សនៈដែលត្រឹមត្រូវបំផុតគឺ៖ ការលុបចោលបទបញ្ញត្តិគឺ «ការបង្ហាញនូវអ្វីដែលផ្ទុយនឹងលក្ខខណ្ឌនៃការបន្តនៃបទបញ្ជា»។ យើងនិយាយថា៖ បទបញ្ជារបស់អ្នកនាំសារ (រ៉សូល) ដែលថា «ចូរធ្វើចុះ» មានលក្ខខណ្ឌនៃការបន្តគឺ «ការមិនហាមឃាត់»។ នេះគឺជាលក្ខខណ្ឌដែលរួមបញ្ចូលនៅក្នុងបទបញ្ជា ទោះបីជាមិនបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ក៏ដោយ ដូចជាលក្ខខណ្ឌនៃការបន្តនៃសមត្ថភាពដែរ។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា «តើអ្វីជាភាពខុសគ្នារវាងអ្នក និងក្រុមមូអ៍តាហ្ស៊ីឡាហ៍?» យើងឆ្លើយថា៖ យើងខុសពីពួកគេក្នុងពីរចំណុច៖ ទីមួយ យើងអនុញ្ញាតឱ្យមានការលុបចោលបទបញ្ជាមុនពេលផុតកំណត់នៃរយៈពេលដែលអាចអនុវត្តបាន ចំណែកពួកគេមិនអនុញ្ញាតទេ។ ទីពីរ ប្រសិនបើលោកនិយាយថា «ចូរធ្វើចុះជារៀងរហូត» យើងអនុញ្ញាតឱ្យមានការលុបចោលវា ព្រោះយើងមិនបានយល់វាពីអត្ថបទនោះទេ វាដូចជាលោកនិយាយថា «ចូរធ្វើចុះជារៀងរហូត ប្រសិនបើខ្ញុំមិនហាមឃាត់អ្នក» ព្រោះលក្ខខណ្ឌនៃការបន្តរបស់វាគឺការមិនហាមឃាត់។ យើងនិយាយទៅកាន់អ្នកដែលយល់ថាការលុបចោលបទបញ្ញត្តិគឺជាការកំណត់ (តាក់ស៊ីស) ថា៖ ប្រសិនបើអ្នកមានន័យថា បទបញ្ជានៅក្នុងចំណេះដឹងរបស់អល់ឡោះត្រូវបានកំណត់ត្រឹមពេលវេលានេះ នោះយើងទទួលស្គាល់។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើអ្នកមានន័យថា អត្ថបទនោះត្រូវបានកំណត់តាំងពីដើមមក នោះមិនមែនដូច្នោះទេ។ ដូច្នេះ យើងទទួលបានការបញ្ជាក់ពីការលុបចោលបទបញ្ញត្តិដែលលើសពីការកំណត់ (តាក់ស៊ីស) ដោយរួមបញ្ចូលទាំងការដកចេញនូវការយល់ឃើញរបស់យើង មិនមែនដកចេញនូវអ្វីដែលស្ថិតក្នុងចំណេះដឹងរបស់អល់ឡោះនោះទេ។ នេះគឺជាភាពខុសគ្នាពីការលើកលែង (អ៊ីស្ទីស្ណា) ព្រោះលក្ខខណ្ឌនៃការលុបចោលបទបញ្ញត្តិគឺការកើតឡើងនៅពេលក្រោយ ហើយប្រសិនបើវាដំណាលគ្នា វានឹងផ្ទុយគ្នា។ ចំណែកលក្ខខណ្ឌនៃការលើកលែងគឺការកើតឡើងដំណាលគ្នា ហើយប្រសិនបើវាមានការយឺតយ៉ាវ វានឹងផ្ទុយគ្នា។ តាមរយៈអ្វីដែលយើងបានលើកឡើងនេះ វាក្លាយជាចម្លើយដ៏ច្បាស់លាស់ចំពោះក្រុមយូដាចំពោះសំណួរដែលពួកគេបានលើកឡើង។

ជំពូកទីពីរ៖ អំពីការលុបចោល (អាន់-ណាស៊ីខ៍) អល់ឡោះ ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ គឺជាអ្នកលុបចោល និងជាអ្នកកំណត់។ ការដែលយើងនិយាយថា «ដំណឹងនេះជាអ្នកលុបចោល» ឬ «រឿងនេះជាអ្នកលុបចោល» គឺជាការប្រើពាក្យដោយអនុលោមប៉ុណ្ណោះ។ គ្មានការខ្វែងគំនិតគ្នាលើការអនុញ្ញាតឱ្យលុបចោលគម្ពីរ (អាល់-គួរអាន) ដោយគម្ពីរដូចគ្នាឡើយ។ ចំណែកការលុបចោលគម្ពីរដោយស៊ូណាន់ន់ (ហាឌីស) គឺអាចធ្វើទៅបានតាមទស្សនៈរបស់អ្នកប្រាជ្ញផ្នែកមូលដ្ឋានគ្រឹះ (អ៊ូស៊ូលីយីន) ខុសពីទស្សនៈរបស់លោក អ៊ីម៉ាម ម៉ាលិក, លោក អ៊ីម៉ាម ស៊ហ្វីអាយ និងលោកគ្រូ អាប់ប៊ូ អ៊ីស្ហាក់ ក្នុងចំណោមក្រុមអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ហ៍។ យើងសូមជម្រាបថា ទាំងក្នុងហេតុផលសតិបញ្ញា និងក្នុងច្បាប់សាសនា គឺគ្មានអ្វីដែលហាមឃាត់មិនឱ្យព្យាការី (ស.អ.វ) មានប្រសាសន៍ទៅកាន់ប្រជាជាតិរបស់លោកថា «ខគម្ពីរនេះត្រូវបានលុបចោល» ដោយមិនចាំបាច់មានខគម្ពីរផ្សេងមកអានភ្ជាប់ជាមួយនោះទេ។ ព្យាការី (ស.អ.វ) មិនដែលនិយាយអ្វីក្រៅពីការវ៉ាហ៊ី (វិវរណៈ) ពីអល់ឡោះឡើយ ហើយលោកមិនដែលនិយាយដោយផ្អែកលើចំណង់ចំណូលចិត្តទេ។ ប្រសិនបើលោកធ្វើការវិនិច្ឆ័យ (អ៊ីជទីហាត) លោកមិនដែលស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការវិនិច្ឆ័យនោះទេ ប៉ុន្តែលោកតែងតែសម្រេចដាច់ណាត់លើអ្វីដែលលោកបានមានប្រសាសន៍។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា «ការលុបចោលនូវអ្វីដែលជាអព្ភូតហេតុ (គម្ពីរ) ដោយអ្វីដែលមិនមែនជាអព្ភូតហេតុ គឺជារឿងមិនអាចទៅរួច»។ យើងឆ្លើយតបថា វាមិនមែនដូច្នោះទេ ដោយមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីការអនុញ្ញាតឱ្យលុបចោលខគម្ពីរមួយ ដោយពាក់កណ្តាលខគម្ពីរដែលគ្មានលក្ខណៈជាអព្ភូតហេតុ។ ប្រសិនបើពួកគេប្រកាន់យកប្រសាសន៍របស់អល់ឡោះដែលថា៖ «រាល់ខគម្ពីរដែលយើងលុបចោល ឬធ្វើឱ្យវាត្រូវបំភ្លេចចោល យើងនឹងនាំមកនូវអ្វីដែលល្អជាងវា ឬដូចវា»។ យើងឆ្លើយតបថា ប្រសិនបើខគម្ពីរនេះជាភស្តុតាង វានឹងបង្ហាញថាការលុបចោលនោះមិនទាន់បានកើតឡើងនៅឡើយ ហើយវាក៏មិនមែនជាភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីការលុបចោលដែរ ព្រោះវាអាចបកស្រាយទៅលើចំណេះដឹង និងសញ្ញាណផ្សេងៗ។ ម្យ៉ាងទៀត វាមិនបានបញ្ជាក់ថាការលុបចោលត្រូវធ្វើឡើងដោយគម្ពីរតែមួយមុខនោះទេ ប៉ុន្តែវាគ្រាន់តែបង្ហាញពីអ្វីដែលត្រូវបានលុបចោល និងការនាំមកនូវខគម្ពីរមួយទៀត ទោះបីជាខគម្ពីរនោះមិនមែនជាអ្នកលុបចោលក៏ដោយ។ លើសពីនេះ ខគម្ពីរនេះមានលក្ខណៈទូទៅ (មូជមាល) ព្រោះវាអាចបកស្រាយបានច្រើនទិសដៅ។ នេះគឺជាការពិភាក្សាអំពីលទ្ធភាពនៃការលុបចោល ហើយយើងជឿជាក់យ៉ាងមុតមាំថាវាបានកើតឡើងពិតមែន ព្រោះយើងឃើញមានខគម្ពីរខ្លះក្នុងគម្ពីរត្រូវបានលុបចោល ដូចជាខគម្ពីរអំពីការធ្វើពិន័យ (វ៉ាស៊ីយ៉ាត) ជាដើម ដែលគ្មានខគម្ពីរណាមួយមកលុបចោលវាឡើយ។ ចំណែកការដែលខគម្ពីរមកជំទាស់នឹងអ្វីដែលមានក្នុងហាឌីស គឺអាចធ្វើទៅបានដោយការឯកភាពគ្នា ប៉ុន្តែអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ហ៍បាននិយាយថា ព្យាការី (ស.អ.វ) គឺជាអ្នកលុបចោលហាឌីសរបស់លោក មិនមែនខគម្ពីរជាអ្នកលុបចោលនោះទេ។ នេះគឺជាការពិភាក្សាដែលគ្មានប្រយោជន៍ ព្រោះគ្មានអ្វីដែលហាមឃាត់ក្នុងការដែលខគម្ពីរជាអ្នកលុបចោលហាឌីសនោះទេ។ មានការលើកឡើងថា លោក អ៊ីម៉ាម ស៊ហ្វីអាយ (រ.ហ) យល់ថាវាជាការមិនអាចទៅរួច។ ប្រហែលជាលោកចង់សំដៅលើបញ្ហាទាំងពីរថា ព្យាការី (ស.អ.វ) មិនមែនជាអ្នកលុបចោលដោយខ្លួនឯងទេ ដូច្នេះវាក៏មិនអាចកំណត់បានថាខគម្ពីរជាអ្នកលុបចោលហាឌីសរបស់លោកដែរ។ អ្នកលុបចោល និងអ្នកកំណត់ពិតប្រាកដគឺ អល់ឡោះ ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ ចំពោះការលុបចោលដោយហាឌីសប្រភេទអាហាត (ហាឌីសដែលមានអ្នករាយការណ៍តិច) លោកកាឌីបានស្ទាក់ស្ទើរក្នុងរឿងនេះ ហើយបាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំមិនដឹងទេ ប្រសិនបើលោក ស៊ីឌីក (អាប៊ូ បាករ) បានរាយការណ៍ពីព្យាការី (ស.អ.វ) អំពីការលុបចោលខគម្ពីរមួយ តើពួកគេនឹងសម្រេចតាមនោះដែរឬទេ?»។ នេះគឺជាចំណុចដែលលោកមានការស្ទាក់ស្ទើរ ហើយគ្មានការសង្ស័យឡើយថា ពួកគេមិនដែលប្រើប្រាស់ការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស) ដើម្បីលុបចោលខគម្ពីរឡើយ។ អល់ឡោះ គឺជាអ្នកដឹងច្បាស់បំផុត។

ជំពូកទីបី៖ អំពីអ្វីដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានការលុបចោល (ណាស់ខ៍) ការលុបចោលនូវការអាន (តេឡាវ៉ាហ៍) ខណៈដែលបទបញ្ញត្តនៅតែមានសុពលភាព គឺជារឿងដែលអនុញ្ញាត ផ្ទុយពីទស្សនៈរបស់ក្រុមមូអតាហ្ស៊ីឡាហ៍។ យើងសូមបញ្ជាក់ថា ការអានគឺជាបទបញ្ញត្តមួយដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដូច្នេះវាមិនមែនជារឿងមិនអាចទៅរួចទេក្នុងការលុបចោលវា ដូចគ្នានឹងការលុបចោលបទបញ្ញត្តដោយមិនលុបចោលការអានដែរ។ ភស្តុតាងនៃរឿងនេះគឺព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ «បុរសចាស់ និងស្ត្រីចាស់ ប្រសិនបើពួកគេប្រព្រឹត្តអំពើខុសប្រវេណី (ហ្ស៊ីណា) ចូរអ្នកទាំងឡាយគប់ពួកគេឱ្យស្លាប់ជាការដាក់ទណ្ឌកម្មពីអល់ឡោះ»។ ក្នុងករណីនេះ ការអានត្រូវបានលុបចោល ប៉ុន្តែបទបញ្ញត្តនៅតែមានសុពលភាព។ បញ្ហាទី ១៖ អនុញ្ញាតឱ្យមានការលុបចោលបទបញ្ជា មុនពេលដែលពេលវេលាសម្រាប់អនុវត្តបទបញ្ជានោះមកដល់ ផ្ទុយពីទស្សនៈរបស់ក្រុមមូអតាហ្ស៊ីឡាហ៍។ ភស្តុតាងគឺការលុបចោលបទបញ្ជាឱ្យធ្វើការកាប់សម្លាប់ (កូន) ពីព្យាការីអ៊ីប្រាហ៊ីម (អា.ស) មុនពេលដែលលោកបានអនុវត្តវា ខណៈដែលលោកបានជឿជាក់លើកាតព្វកិច្ចនៃការកាប់សម្លាប់នោះ ហើយលោកបានត្រៀមលក្ខណៈរួចរាល់ហើយ។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ «តើលោកមិនត្រូវបានបញ្ជាឱ្យធ្វើអ្វីក្រៅពីការត្រៀមលក្ខណៈកាប់សម្លាប់នោះឬ?» យើងឆ្លើយថា៖ «ចុះហេតុអ្វីបានជាមានការលោះ (ហ្វីឌីយ៉ាហ៍) មកជំនួសវិញ?» លោកបានធ្វើរួចរាល់ហើយ ហើយគ្មានអ្វីត្រូវពិចារណាទៀតឡើយ។ អល់ឡោះបានមានបន្ទូលថា៖ «ពិតប្រាកដណាស់ នេះគឺជាការសាកល្បងដ៏ច្បាស់លាស់មួយ»។ មិនគួរគិតថាមានការយឺតយ៉ាវក្នុងការអនុវត្តរហូតដល់និយាយថា ការលុបចោលនោះកើតឡើងក្រោយពេលដែលអាចអនុវត្តបាននោះទេ។ ចំណែកព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា «អ្នកបានធ្វើឱ្យសុបិននោះក្លាយជាការពិត» មានន័យថា អ្នកបានព្យាយាមអនុវត្តដោយផ្អែកលើសុបិននោះ។ មតិដែលយើងជ្រើសរើសគឺ យើងមិនអាចយល់ឃើញពីភាពមិនអាចទៅរួចនៃការលុបចោលនេះដោយបញ្ញា ឬដោយការពិចារណានោះទេ។ ចំណុចសំខាន់នៃបញ្ហានេះគឺ ការលុបចោលបង្ហាញថាបទបញ្ជានោះមានភាពច្បាស់លាស់ ហើយការលុបចោលគឺជាការដកចេញនូវបទបញ្ញត្តដែលបានកំណត់។ លោកកាល់ឌី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា បទបញ្ញត្តមុនពេលអាចអនុវត្តបានគឺមានភាពច្បាស់លាស់ ដូច្នេះហើយទើបអ្នកដែលត្រូវបានបញ្ជាដឹងថាខ្លួនត្រូវបានបញ្ជាមុនពេលអាចអនុវត្តបាន។ ចំណែកយើងវិញ យើងនិយាយថា វាមានភាពច្បាស់លាស់នៅក្នុងការយល់ឃើញរបស់យើង ហើយការយល់ឃើញនោះក៏ត្រូវបានដកចេញវិញ។ អល់ឡោះជ្រាបច្បាស់ថា គ្មានអ្វីដែលត្រូវទាមទារ និងគ្មានការទាមទារណាមួយឡើយ ដូចទៅនឹងករណីដែលទ្រង់បញ្ជាឱ្យធ្វើអ្វីមួយ បន្ទាប់មកអ្នកនោះក៏អស់លទ្ធភាពមុនពេលអាចអនុវត្តបាន ហើយរវាងករណីទាំងពីរនេះមិនមានអ្វីខុសគ្នាឡើយ។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ «តើអ្វីទៅជាប្រយោជន៍នៃបទបញ្ជានេះ?» យើងឆ្លើយថា៖ «កុំស្វែងរកប្រយោជន៍សម្រាប់សកម្មភាពរបស់អល់ឡោះឡើយ»។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រយោជន៍របស់វាគឺការជឿជាក់លើកាតព្វកិច្ច ដូចទៅនឹងករណីដែលទ្រង់បញ្ជាហើយអ្នកនោះអស់លទ្ធភាពមុនពេលអាចអនុវត្តបាន។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ «ប្រសិនបើទ្រង់បញ្ជា នោះទ្រង់ប្រាកដជាចង់ឱ្យវាសម្រេច ហើយប្រសិនបើទ្រង់ចង់ឱ្យវាសម្រេច នោះបំណងរបស់ទ្រង់នឹងត្រូវសម្រេច តើវាអាចលុបចោលមុនពេលអនុវត្តដោយរបៀបណា?» យើងឆ្លើយថា៖ «តាមទស្សនៈរបស់យើង ទ្រង់អាចបញ្ជាក្នុងអ្វីដែលទ្រង់មិនចង់ឱ្យសម្រេច ហើយទ្រង់អាចហាមឃាត់ក្នុងអ្វីដែលទ្រង់ចង់ឱ្យសម្រេច»។ បន្ទាប់មកមានករណីផ្ទុយមួយទៀតគឺ នៅពេលដែលទ្រង់បញ្ជាហើយបន្ទាប់មកដកសមត្ថភាពចេញ។ បញ្ហាទី ២៖ ការបន្ថែមលើអត្ថបទ (នះស្ហ៍) ប្រសិនបើវាមិនមានទំនាក់ទំនងជាមួយអ្វីដែលត្រូវបានបន្ថែមនោះ ដូចជាការបញ្ជាឱ្យធ្វើសឡាតបន្ទាប់ពីការបញ្ជាឱ្យធ្វើហ្សាកាត់ នោះវាមិនមែនជាការលុបចោល (ណាស់ខ៍) តាមការឯកភាពគ្នានោះទេ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើវាមានទំនាក់ទំនងជាមួយអ្វីដែលត្រូវបានបន្ថែមក្នុងលក្ខណៈដែលធ្វើឱ្យបាត់បង់នូវភាពកំណត់ដែលទទួលបានពីអត្ថបទនោះ នោះវាគឺជាការលុបចោល ដូចជាការកំណត់សឡាតស៊ូបហ៍ឱ្យមានពីររ៉ាកាត បន្ទាប់មកបន្ថែមរ៉ាកាតទីបីចូលទៅ។ ចំណែកករណីដែលវាមិនមានទំនាក់ទំនងជាមួយវា វាមិនមែនជាការលុបចោលឡើយ ដូចជាការដែលយើងនិយាយថា ការមានជំនឿ (អ៊ីម៉ាន់) គឺជាលក្ខខណ្ឌមួយក្នុងចំណោមលក្ខខណ្ឌនៃការលោះបាប (កាហ្វារ៉ាហ៍) នៃការធ្វើហ្ស៊ីហារ (ការប្រៀបធៀបភរិយាទៅនឹងម្តាយ) ដូចដែលយើងបានលើកឡើងក្នុងសៀវភៅតាវីល។ លោកអាប៊ូហានីហ្វាហ៍ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានអះអាងបែបនេះចំពោះលក្ខខណ្ឌនៃការតាំងចិត្ត (នីយ៉ាត) ក្នុងការធ្វើតូហារ៉ាហ៍ (ការសម្អាតខ្លួន) ដោយសារអល់ឡោះបានបញ្ជាក់ពីវា ហើយទ្រង់មិនបានលើកឡើងពីវាឡើយ។ ការឆ្លើយតបដោយការប្រៀបធៀបទៅនឹងភាពស្អាតនៃទឹក ការបិទបាំងអូរ៉ាត់ និងការបែរមុខទៅរកទិសគីប្លាហ៍ គឺមិនអាចយកជាការបានឡើយ ព្រោះរឿងទាំងនោះមិនទាក់ទងនឹងគោលបំណងនៃសកម្មភាពរបស់អ្នកសម្អាតខ្លួន ឬអ្នកធ្វើតាយ៉ាំមុំឡើយ។ នោះគឺជាការផ្ទុយគ្នារបស់លោកអាប៊ូហានីហ្វាហ៍។ ចម្លើយគឺ យើងនិយាយថា អត្ថបទបង្ហាញពីការកំណត់ត្រឹមតែប៉ុណ្ណឹង ប៉ុន្តែយើងបានកំណត់វាដោយភស្តុតាងមួយទៀត។ ដោយសារហេតុនេះហើយ ទើបលោកអាស្ហាហ្វីអី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា ការបន្ថែមលើអត្ថបទគឺជាការកំណត់ភាពទូទៅ (តាក់ស្ហ៊ីស)។ ភាពសង្ខេបនៃរឿងនេះគឺ អល់ឡោះចង់បញ្ជាក់ពីសកម្មភាពខាងក្រៅ ដូច្នេះទ្រង់មិនបានបញ្ជាក់ពីការតាំងចិត្ត (នីយ៉ាត) ឡើយ។ ពួកគេក៏បានលើកយកភស្តុតាងនេះមកប្រើក្នុងករណីសាក្សី និងការស្បថ ដោយសារអល់ឡោះបានមានបន្ទូលថា៖ «ចូរអ្នកទាំងឡាយយកសាក្សីពីរនាក់ពីក្នុងចំណោមបុរសរបស់អ្នក។ ប្រសិនបើមិនមានបុរសពីរនាក់ទេ គឺបុរសម្នាក់ និងស្ត្រីពីរនាក់...» ហើយទ្រង់មិនបានលើកឡើងពីវាឡើយ។ យើងសូមឆ្លើយតបទៅពួកគេវិញដោយផ្អែកលើរ៉សូល (ស.អ.វ) ទាក់ទងនឹងភាពយុត្តិធម៌ សេរីភាព និងការកាត់ក្តីដោយការបដិសេធ (នូគូល) ព្រោះវាជាភស្តុតាងមួយក្នុងចំណោមភស្តុតាងទាំងឡាយ។ បន្ទាប់មក សាក្សីម្នាក់ជួយពង្រឹងភាគីអ្នកប្តឹង ហើយភស្តុតាងគឺការស្បថ។ ការពិនិត្យឱ្យបានស៊ីជម្រៅលើរឿងនេះគឺ អល់ឡោះក្នុងបរិបទនៃអាយ៉ាត់នេះ បានជំរុញមនុស្សឱ្យធ្វើអ្វីដែលមានប្រយោជន៍សម្រាប់ពួកគេ ហើយអ្វីដែលល្អបំផុតគឺការស្វែងរកភស្តុតាងឱ្យបានពេញលេញ។

ជំពូកទីបួន៖ ស្តីពីបទបញ្ញត្តិនៃការលុបចោល (អាន់-ណាស៊ូខ៍) មានអ្នកខ្លះបានលើកឡើងថា ការលុបចោលជាដាច់ខាត (អាន់-ណាស៊ូខ៍ អាល់-មុត្លក់) នៅពេលដែលវាធ្លាក់មកលើបទបញ្ញត្តិណាមួយ គឺវាបង្កប់នូវការបញ្ជាក់ពីផ្ទុយនៃបទបញ្ញត្តិនោះ។ ប៉ុន្តែទស្សនៈនេះគឺមិនត្រឹមត្រូវឡើយ ពីព្រោះបទបញ្ញត្តិទាំងឡាយត្រូវបានទទួលយកចេញពីព្រះរាជបញ្ជារបស់សាសនា ហើយពាក្យថា «ការលុបចោល» (ណាស៊ូខ៍) គ្រាន់តែវាផ្ទាល់មិនបានបង្ហាញពីការបញ្ជាក់ពីផ្ទុយនៃអ្វីដែលត្រូវបានលុបចោលនោះទេ ប៉ុន្តែវាបង្ហាញពីការដកហូតបទបញ្ញត្តិនោះចេញ។ ដូច្នេះ វាត្រូវបានគេកំណត់ថា ហាក់បីដូចជាបទបញ្ញត្តិនោះមិនដែលកើតមានឡើងទាល់តែសោះ ហើយករណីនោះត្រូវបានចាត់ទុកដូចជាសកម្មភាពនានាមុនពេលដែលបទបញ្ញត្តិសាសនាបានធ្លាក់មកដល់។ បញ្ហាទី ១៖ មានអ្នកខ្លះបានលើកឡើងថា អ្នកដែលមិនទាន់ទទួលបានដំណឹងនៃការលុបចោលបទបញ្ញត្តិ នោះបទបញ្ញត្តិនោះនៅតែមានសុពលភាពសម្រាប់ពួកគេដដែល។ ពីព្រោះប្រសិនបើការលុបចោលមានសុពលភាពចំពោះពួកគេ នោះវានឹងក្លាយជាការដាក់បន្ទុកលើអ្វីដែលហួសពីសមត្ថភាព ព្រោះលទ្ធភាពនៃការអនុវត្តគឺអាស្រ័យទៅលើការយល់ដឹង។ ដោយហេតុនេះហើយ ទើបពួកគេនិយាយថា ពួកគេមិនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបោះបង់ចោលនូវអ្វីដែលត្រូវបានបញ្ជាពីមុននោះឡើយ។ ចំណែកទស្សនៈរបស់យើងគឺការដកចេញនូវភាពខ្វែងគំនិតគ្នា ពីព្រោះប្រសិនបើការលុបចោលនោះនាំឱ្យមានបទបញ្ញត្តិថ្មីមួយទៀត នោះពួកគេមិនត្រូវបានដាក់បន្ទុកលើបទបញ្ញត្តិថ្មីនោះឡើយជាដាច់ខាត ហើយពួកគេក៏មិនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបោះបង់ចោលនូវអ្វីដែលពួកគេត្រូវបានបញ្ជាឱ្យធ្វើនោះឡើយជាដាច់ខាត។ ប្រសិនបើពួកគេខកខានមិនបានអនុវត្តសកម្មភាពនោះមុនពេលដំណឹងនៃការលុបចោលបានទៅដល់ នោះការតម្រូវឱ្យអនុវត្តសងវិញ (កូដូ) គឺជាអ្វីដែលសតិបញ្ញាអាចទទួលយកបាន ដូច្នេះយើងមិនអាចសន្និដ្ឋានដាច់ខាតលើរឿងនេះបានឡើយ។ វាអាស្រ័យទៅលើព្រះរាជបញ្ជាថ្មីមួយទៀត ប្រសិនបើមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីការតម្រូវឱ្យអនុវត្តសង នោះត្រូវអនុវត្ត បើពុំនោះទេគឺមិនចាំបាច់ឡើយ។ បញ្ហាទី ២៖ លោក អាប់ប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានយល់ឃើញថា ការដកស្រង់សេចក្តីស្តីពីការបោះបង់ចោលការតាំងចិត្ត (តាប់យីត) គឺបានមកពីហាឌីសដែលទាក់ទងនឹងការถือសីលថ្ងៃអាស៊ូរ៉ា មុនពេលដែលការតម្រូវឱ្យถือសីលនោះត្រូវបានលុបចោល។ ប៉ុន្តែក្រុមអ្នកប្រាជ្ញរបស់យើងបានលើកឡើងថា ការដកស្រង់សេចក្តីពីអ្វីដែលត្រូវបានលុបចោលគឺមិនត្រឹមត្រូវឡើយ ពីព្រោះវាជាសាខានៃការបញ្ជាក់ពីសុពលភាពនៃបទបញ្ញត្តិ។ ទស្សនៈដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺថា ប្រសិនបើមានអត្ថន័យដែលគួរឱ្យជឿជាក់មួយនៅក្នុងអ្វីដែលត្រូវបានលុបចោលនោះ គឺអាចយកមកធ្វើជាភស្តុតាងបាន ដូចដែលយើងបានបញ្ជាក់ពីសុពលភាពនៃការប្រើប្រាស់ហាឌីសប្រភេទមួរសាល់ (Mursal)។ យើងមិនបានបញ្ជាក់ថាវាត្រឹមត្រូវនោះទេ ពីព្រោះការតម្រូវឱ្យถือសីលនៅក្នុងបទបញ្ញត្តិសាសនាមិនត្រូវបានលុបចោលទាំងស្រុងនោះទេ ប៉ុន្តែវាគ្រាន់តែជាការផ្លាស់ប្តូរពេលវេលាមួយទៅពេលវេលាមួយទៀតប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែវាមិនត្រឹមត្រូវទេសម្រាប់លោក អាប់ប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ ក្នុងការដកស្រង់អត្ថន័យដែលគួរឱ្យជឿជាក់ពីការតម្រូវឱ្យถือសីលថ្ងៃអាស៊ូរ៉ា ដើម្បីយកមកប្រើក្នុងការបោះបង់ចោលការតាំងចិត្ត (តាប់យីត)។ ដូច្នេះ ការប្រៀបធៀបក្នុងករណីនេះគឺមិនអាចទទួលយកបានឡើយ។ អល់ឡោះគឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុត។

គម្ពីរអាល់-អ៊ីជ្មា (សៀវភៅស្តីពីការឯកភាពគ្នានៃអ្នកប្រាជ្ញ)

គម្ពីរស្ថាប័ននៃឯកច្ឆន្ទភាព (គីតាបុល អ៊ីជ្មាអា) ជំពូកទីមួយ៖ ការបញ្ជាក់ពីភាពជាភស្តុតាងនៃឯកច្ឆន្ទភាព និងការបង្ហាញពីទម្រង់របស់វា ឯកច្ឆន្ទភាព (អ៊ីជ្មាអា) គឺជាការព្រមព្រៀងគ្នារបស់អ្នកប្រាជ្ញដែលមានសិទ្ធិសម្រេចកិច្ចការ (អហ្លុល ហ៊ីល វ៉ល់ អាក់ឌី)។ វាគឺជាភស្តុតាងមួយដូចទៅនឹងអត្ថបទគម្ពីរដែលត្រូវបានរាយការណ៍យ៉ាងទូលំទូលាយ (តាវ៉ាធួរ) យោងតាមអ្នកប្រកាន់សច្ចធម៌។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ មានអ្នកខ្លះបានបដិសេធលទ្ធភាពនៃការកើតឡើងនៃឯកច្ឆន្ទភាពនេះ ដោយពួកគេយល់ថាការព្រមព្រៀងគ្នារវាងប្រជាជាតិទាំងមូលគឺជារឿងដែលមិនអាចទៅរួច។ អ្នកខ្លះទៀតបានបដិសេធលទ្ធភាពនៃការដឹងអំពីឯកច្ឆន្ទភាពនោះ ទោះបីជាពួកគេទទួលស្គាល់ថាវាអាចកើតឡើងបានក៏ដោយ។ ចំណែកក្រុមខ្លះទៀតយល់ថា វាអាចកើតឡើងបាន និងអាចដឹងបាន ប៉ុន្តែវាមិនមែនជាភស្តុតាងដែលត្រូវយកមកប្រើប្រាស់នោះទេ។ អ្នកដែលបដិសេធលទ្ធភាពនៃឯកច្ឆន្ទភាពបានលើកឡើងថា ឯកច្ឆន្ទភាពមិនមានប្រយោជន៍ក្នុងកន្លែងដែលមានអត្ថបទគម្ពីរច្បាស់លាស់នោះទេ ហើយវាក៏មិនចាំបាច់ក្នុងកន្លែងដែលមានការសង្ស័យដែរ។ ការដែលប្រជាជាតិទាំងមូលដែលមានចំនួនច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ ព្រមព្រៀងគ្នាលើសេចក្តីសម្រេចតែមួយក្នុងបញ្ហាដែលមានការសង្ស័យ ទាំងដែលពួកគេមានគំនិត និងការយល់ដឹងខុសៗគ្នា គឺជារឿងដែលមិនអាចទៅរួចតាមទម្លាប់។ ដូចជាការដែលប្រជាជនក្រុងបាកដាដទាំងអស់ព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងពេលតែមួយ ថានឹងក្រោកឈរ ឬអង្គុយ ឬបរិភោគផ្លែទំពាំងបាយជូរជាដើម នោះជារឿងដែលមិនអាចទៅរួចតាមទម្លាប់។ ដូច្នេះ យើងនិយាយថា បញ្ហាដែលការសង្ស័យមានភាពផ្ទុយគ្នា ហើយគ្មានភាគីណាមួយមានទម្ងន់លើសភាគីម្ខាងទៀតនោះ គឺមិនអាចទៅរួចទេដែលមនុស្សមួយក្រុមធំនឹងព្រមព្រៀងគ្នាលើបញ្ហានោះ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើភាគីណាមួយមានទម្ងន់លើសក្នុងផ្លូវនៃការសង្ស័យ នោះវាមិនមែនជារឿងចម្លែកទេដែលពួកគេនឹងព្រមព្រៀងគ្នាលើវា ព្រោះការយល់ដឹងរបស់ពួកគេនឹងងាកទៅរកអ្វីដែលភាគច្រើនយល់ស្រប។ លើសពីនេះ ឯកច្ឆន្ទភាពអាចកើតឡើងដោយផ្អែកលើអត្ថបទគម្ពីរ ដូចដែលយើងនឹងរៀបរាប់នៅពេលក្រោយ ហើយវាមិនមែនជារឿងចម្លែកនោះទេ។ ចំពោះការលើកឡើងរបស់កាឌី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ដែលថា៖ «យើងឃើញពួកគ្រិស្តបរិស័ទ ទោះបីជាមានចំនួនច្រើនក៏ដោយ ក៏ពួកគេព្រមព្រៀងគ្នាលើមតិតែមួយ» នោះមិនមែនជាចម្លើយដែលសមស្របឡើយ។ ដូចគ្នានេះដែរចំពោះអ្នកប្រកាន់មតិផ្សេងៗ ព្រោះអ្វីដែលប្រមូលផ្តុំពួកគេគឺការប្រកាន់បក្សពួក និងការធ្វើតាមចំណង់ចំណូលចិត្ត។ ការព្រមព្រៀងគ្នារបស់មហាជនក្នុងបញ្ហាដែលត្រូវពិចារណា គឺជារឿងដែលមិនអាចទៅរួច លុះត្រាតែពួកគេពិចារណាដោយឯករាជ្យ។ នៅពេលដែលលទ្ធភាពនៃឯកច្ឆន្ទភាពត្រូវបានបញ្ជាក់ហើយ វិធីសាស្រ្តនៃការដឹងអំពីវាគឺការរាយការណ៍ពីពួកគេទាំងអស់គ្នា។ វាអាចទៅរួចក្នុងការស្រមៃឃើញថា មានអ្នកដឹកនាំម្នាក់ប្រមូលពួកគេនៅកន្លែងតែមួយ ហើយសួរពួកគេ រួចពួកគេក៏ព្រមព្រៀងគ្នា ឬគាត់ផ្ញើសារទៅពួកគេទាំងអស់គ្នា ហើយដឹងពីការព្រមព្រៀងគ្នារបស់ពួកគេក្នុងពេលតែមួយ។ នេះគឺជាវិធីសាស្រ្តនៃការដឹងអំពីវា។ ចំពោះការបញ្ជាក់ថាវាជាភស្តុតាង គឺមានការយោងទៅលើប្រសាសន៍របស់អល់ឡោះថា៖ «ហើយអ្នកណាម្នាក់ដែលប្រឆាំងនឹងរ៉សូល បន្ទាប់ពីសេចក្តីណែនាំបានបង្ហាញច្បាស់ដល់គេ ហើយគេដើរតាមផ្លូវផ្សេងក្រៅពីផ្លូវរបស់ពួកអ្នកមានជំនឿ នោះយើងនឹងទុកឱ្យគេដើរតាមផ្លូវដែលគេបានជ្រើសរើស...» (ស៊ូរ៉ាត់ អាន់-នីសា៖ ១១៥)។ គម្ពីរបានព្រមានពីការមិនដើរតាមផ្លូវរបស់ពួកអ្នកមានជំនឿ ដូច្នេះប្រសិនបើពួកគេព្រមព្រៀងគ្នាលើសេចក្តីសម្រេចណាមួយ នោះគឺជាផ្លូវរបស់ពួកគេ។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ «ចិត្តគំនិតគឺជាអ្វីដែលលាក់កំបាំង ហើយយើងមិនអាចដឹងបានទេ ដូច្នេះយើងមិនដឹងថាអ្នកដែលព្រមព្រៀងគ្នានោះ គឺជាពួកអ្នកមានជំនឿដែលត្រូវតែដើរតាមឬអត់នោះទេ?» យើងឆ្លើយថា៖ យើងមិនត្រូវបានបង្គាប់ឱ្យស្វែងរកអ្វីដែលនៅក្នុងចិត្តនោះទេ ប៉ុន្តែយើងត្រូវបានបង្គាប់ឱ្យវិនិច្ឆ័យទៅលើអ្វីដែលបង្ហាញឱ្យឃើញ។ នៅពេលដែលប្រជាជាតិទាំងមូលព្រមព្រៀងគ្នាលើសេចក្តីសម្រេចមួយ នោះត្រូវតែវិនិច្ឆ័យថាពួកគេគឺជាពួកអ្នកមានជំនឿ។ ក្នុងចំណោមអ្វីដែលអ្នកប្រាជ្ញមូលដ្ឋានគ្រឹះ (អ៊ូស៊ូលីយីន) បានលើកយកមកជាភស្តុតាងគឺប្រសាសន៍របស់រ៉សូល (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់លោក) ថា៖ «ប្រជាជាតិរបស់ខ្ញុំនឹងមិនព្រមព្រៀងគ្នាលើភាពវង្វេងឡើយ»។ វាក៏ត្រូវបានរាយការណ៍ថា «លើកំហុស» ដែរ។ មិនមានផ្លូវបដិសេធវាដោយថាវាជាការរាយការណ៍ពីបុគ្គលម្នាក់ (ខាបារុល អាហាត) នោះទេ ព្រោះច្បាប់ដែលដាច់ខាតអាចបញ្ជាក់បានដោយវា ទោះបីជាវាស្ថិតក្នុងការសង្ស័យក៏ដោយ ដូចដែលនឹងមានរៀបរាប់ក្នុងគម្ពីរនៃការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ហាឌីសនេះអាចបកស្រាយបានថា សំដៅលើការបង្កើតថ្មី (ប៊ីដអា) និងភាពវង្វេងក្នុងសាសនា និងជំនឿ ឬការធ្វើឱ្យខូចខាតដល់មូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសាសនា ដូច្នេះការយកវាជាភស្តុតាងក្នុងទិដ្ឋភាពនេះគឺខ្សោយ។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ «តើអ្វីជាជម្រើសរបស់អ្នកក្នុងការបញ្ជាក់ពីឯកច្ឆន្ទភាព?» យើងឆ្លើយថា៖ មិនមានផ្លូវបញ្ញាណាមួយដែលអាចបញ្ជាក់វាបានទេ ព្រោះមិនមានអ្វីដែលបង្ហាញពីវា ហើយក៏មិនមានការរាយការណ៍ដែលដាច់ខាត (តាវ៉ាធួរ) ឬអត្ថបទគម្ពីរណាមួយបញ្ជាក់ពីវាដែរ។ ការបញ្ជាក់ពីឯកច្ឆន្ទភាពដោយឯកច្ឆន្ទភាពគឺជារឿងដែលមិនសមហេតុផល ហើយការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស) ដែលមានការសង្ស័យក៏មិនអាចប្រើក្នុងរឿងដែលដាច់ខាតបានដែរ។ ដូច្នេះ មិនមានអ្វីនៅសល់ក្រៅពីផ្លូវនៃទម្លាប់ (អ៊ូហ្វ) នោះទេ។ យើងនិយាយថា ឯកច្ឆន្ទភាពមានបីទម្រង់៖ ១. ការដែលប្រជាជាតិទាំងមូលព្រមព្រៀងគ្នាលើភាពដាច់ខាតក្នុងបញ្ហាដែលមានការសង្ស័យ។ នៅពេលដែលពួកគេសម្រេចចិត្ត ហើយចំនួនរបស់ពួកគេច្រើនរហូតដល់មិនអាចទៅរួចដែលពួកគេនឹងព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងការកុហក នោះវាបង្កើតឱ្យមានចំណេះដឹងដាច់ខាត។ ២. ការដែលពួកគេព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងបញ្ហាដែលមានការសង្ស័យលើសេចក្តីសម្រេចតែមួយ ដោយមិនមានការរាយការណ៍ពីភាពដាច់ខាតនោះ។ ៣. ការដែលពួកគេពិភាក្សាគ្នាក្នុងបញ្ហា ហើយមតិរបស់ពួកគេស្ថិតនៅលើសេចក្តីសម្រេចមួយ ហើយពួកគេព្រមព្រៀងគ្នាលើវា ដោយពួកគេបាននិយាយវាចេញពីការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស) និងការសង្ស័យដែលមានទម្ងន់។ សរុបមក ឯកច្ឆន្ទភាពគឺជាមធ្យោបាយទៅរកភស្តុតាង។ ប្រសិនបើយើងហៅវាថាជាភស្តុតាង នោះវាអាចទៅរួច ដូចដែលរ៉សូល (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់លោក) ត្រូវបានគេហៅថាជាអ្នកបញ្ជា និងអ្នកហាមឃាត់ ខណៈដែលការបញ្ជា និងការហាមឃាត់ពិតប្រាកដគឺមកពីអល់ឡោះ។

ជំពូកទីពីរ៖ ស្តីពីលក្ខណៈសម្បត្តិរបស់ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញដែលសម្រេចលើការឯកភាពគ្នា (អ៊ិជម៉ា) មិនមានការគិតគូរទៅលើការយល់ស្រប ឬការជំទាស់របស់មហាជនទូទៅនោះទេ។ អ្នកដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាអ្នកមានសិទ្ធិសម្រេចលើការឯកភាពគ្នា (អ៊ិជម៉ា) គឺអ្នកដែលប្រមូលផ្តុំនូវលក្ខខណ្ឌនៃការធ្វើអ៊ិជតិហាត (ការវិនិច្ឆ័យបញ្ហាដោយប្រើប្រាជ្ញា)។ ចំពោះអ្នកប្រាជ្ញដែលប្រកាន់យកគំនិតច្នៃប្រឌិតខុសឆ្គង (មូបតៈដិអ) ប្រសិនបើគាត់ជំទាស់ នោះការឯកភាពគ្នាអាចកើតឡើងបានដោយមិនចាំបាច់មានគាត់ យោងតាមទស្សនៈរបស់អ្នកដែលចាត់ទុកគាត់ជាអ្នកកាហ្វិរ ឬអ្នកផិតក្បត់ (ហ្វាសិក)។ ប៉ុន្តែទស្សនៈដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ ការឯកភាពគ្នាមិនអាចកើតឡើងបានដោយគ្មានគាត់នោះទេ ព្រោះគាត់នៅតែជាអ្នកធ្វើអ៊ិជតិហាត ដែលអាចយកជាការបានក្នុងអ្វីដែលយើងជ្រើសរើស ហើយយើងមិនចាត់ទុកគាត់ជាកាហ្វិរឡើយ ព្រមទាំងអាចទទួលយកសក្ខីកម្មរបស់គាត់ និងមិនចាត់ទុកគាត់ជាអ្នកផិតក្បត់ឡើយ។ ចំណែកអ្នកធ្វើអ៊ិជតិហាតដែលជាអ្នកផិតក្បត់ (ហ្វាសិក) មានទស្សនៈមួយពោលថា មិនចាំបាច់ខ្វល់ពីការជំទាស់របស់គាត់ទេ ព្រោះពាក្យសម្តី និងការផ្តល់ដីកា (ហ្វត្វា) របស់គាត់មិនត្រូវបានទទួលយកទាំងក្នុងកិច្ចការសាសនា និងកិច្ចការលោកិយ។ ប៉ុន្តែទស្សនៈដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ ការឯកភាពគ្នាមិនអាចកើតឡើងបានឡើយប្រសិនបើមានការជំទាស់ពីគាត់ ព្រោះគាត់ជាអ្នកដែលប្រមូលផ្តុំនូវលក្ខខណ្ឌនៃការយល់ដឹង និងការពិចារណាលើបទបញ្ញត្តិនានា ហើយភាពត្រឹមត្រូវរបស់គាត់គឺជារឿងដែលអាចទៅរួច។ គោលការណ៍ដើមគឺមិនទាន់មានការឯកភាពគ្នាទេ ដូច្នេះវាមិនអាចកើតឡើងបានឡើយ ប្រសិនបើមានការសង្ស័យដែលកើតចេញពីការជំទាស់របស់អ្នកប្រាជ្ញម្នាក់ដែលយល់ដឹងពីច្បាប់សាសនា ហើយវាធ្វើឱ្យមូលដ្ឋាននៃការឯកភាពគ្នាមានភាពទន់ខ្សោយ ដូចដែលយើងបានរៀបរាប់មកនេះ។ ពិតមែនហើយ ការរាយការណ៍ និងសក្ខីកម្មរបស់គាត់មិនត្រូវបានទទួលយកទេ ព្រោះគោលការណ៍ដើមគឺមិនមានអ្វីដែលគាត់បានរាយការណ៍នោះទេ។ ចំពោះអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ហ៍ (ហ្វាក៊ីហ៍) ដែលពូកែខាងហ្វិកហ៍ហ៍ ប៉ុន្តែមិនយល់ដឹងពីមូលដ្ឋានគ្រឹះ (អ៊ូស៊ូល) ឬអ្នកប្រាជ្ញអ៊ូស៊ូលដែលមិនបានស៊ីជម្រៅខាងហ្វិកហ៍ហ៍ នោះការជំទាស់របស់ពួកគេមិនត្រូវបានគេយកចិត្តទុកដាក់ឡើយ ព្រោះពួកគេមិនមែនជាអ្នកយល់ដឹងច្បាស់លាស់អំពីប្រភពនៃច្បាប់សាសនាឡើយ ហើយពួកគេមានកាតព្វកិច្ចត្រូវសួរនាំអ្នកដទៃក្នុងបញ្ហាដែលកើតឡើងចំពោះពួកគេ ដូច្នេះតើការឯកភាពគ្នាអាចផ្អែកលើពាក្យសម្តីរបស់ពួកគេដោយរបៀបណា? ពិតមែនហើយ ប្រសិនបើពួកគេអាចស្រាយចម្ងល់បានតាមរយៈការខិតខំ និងចំណេះដឹងហ្វិកហ៍ហ៍របស់ពួកគេ នោះវាជាសិទ្ធិរបស់អ្នកប្រាជ្ញអ៊ិជម៉ាដែលត្រូវពិចារណាលើវា។ បន្ទាប់មក ពាក្យសម្តីរបស់ពួកគេក្រោយពីការឯកភាពគ្នារបស់អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយបានកើតឡើងហើយនោះ គឺប្រៀបដូចជាការលើកឡើងនូវចម្ងល់ក្រោយពីការឯកភាពគ្នាបានសម្រេចរួចរាល់ ដែលគ្មានឥទ្ធិពលអ្វីឡើយ។ លោកកាល់ឌី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានជ្រើសរើសទស្សនៈថា ការជំទាស់របស់ពួកគេត្រូវបានគេចាត់ទុកជាការគួរឱ្យយកចិត្តទុកដាក់ ព្រោះអ្នកប្រាជ្ញអ៊ិជម៉ាពឹងផ្អែកលើមតិ និងចំណេះដឹងហ្វិកហ៍ហ៍របស់ពួកគេ ហើយពួកគេគឺជាអ្នកប្រាជ្ញដែលធ្វើអ៊ិជតិហាត។ យើងបានបញ្ជាក់រួចហើយថា មិនមានការគិតគូរលើការរឹងទទឹងរបស់ពួកគេ បន្ទាប់ពីអ្នកប្រាជ្ញអ៊ិជម៉ាបានពិចារណាលើពាក្យសម្តីរបស់ពួកគេ និងបានច្រានចោលមតិរបស់ពួកគេ។ លោកបានលើកយកភស្តុតាងថា លោកអ៊ីប៊ុន អាប់បាស (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះលោក) ធ្លាប់ជំទាស់ទាំងដែលលោកនៅក្មេង និងមិនទាន់ជាអ្នកធ្វើអ៊ិជតិហាត ហើយអ្នកដែលយល់ស្របនឹងលោកមិនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអ្នកបំពានឡើយ។ យើងឆ្លើយតបថា លោកមិនបានជំទាស់ឡើយក្រៅពីពេលដែលលោកបានក្លាយជាអ្នកធ្វើអ៊ិជតិហាត ហើយយើងមិនទទួលស្គាល់ភស្តុតាងនោះទេ។ លោក មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន ចារីរ បានយល់ឃើញថា មិនចាំបាច់ខ្វល់ពីមតិរបស់មនុស្សតិចជាងបីនាក់នោះទេ ទោះបីជាពួកគេជាអ្នកធ្វើអ៊ិជតិហាតក៏ដោយ ព្រោះថាការយល់ឃើញរបស់ពួកគេមានភាពកម្រ ហើយការយល់ខុសរបស់ពួកគេក៏មានច្រើន។ ប៉ុន្តែទស្សនៈដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ ការជំទាស់របស់មនុស្សម្នាក់ដែលប្រមូលផ្តុំនូវលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់ គឺរារាំងដល់ភាពត្រឹមត្រូវនៃការឯកភាពគ្នា ព្រោះវាធ្វើឱ្យដាច់នូវអ្វីដែលយើងបានរៀបរាប់អំពីមូលដ្ឋាននៃការឯកភាពគ្នា ហើយភាពកម្រគឺមិនអាចយកមកធ្វើជាមូលដ្ឋានបានឡើយ ទោះបីជាមានបីនាក់ ឬបីពាន់នាក់ក៏ដោយ ព្រោះថាការយល់ឃើញរបស់ពួកគេក៏អាចមានភាពកម្រដែរ។

ជំពូកទីបី៖ ស្តីពីចំនួននៃអ្នកដែលធ្វើការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ់ម៉ា) នៅពេលដែលចំនួនអ្នកឯកភាពគ្នាឈានដល់កម្រិតតាវ៉ាធួរ (ចំនួនច្រើនលើសលប់ដែលមិនអាចប្រឌិតកុហកបាន) នោះគឺជាកម្រិតខ្ពស់បំផុត។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើចំនួនរបស់ពួកគេថយចុះមកនៅត្រឹមម្នាក់ ឬច្រើនជាងនេះ ដែលក្នុងកម្រិតនោះតាមទម្លាប់សង្គមមិនអាចចាត់ទុកថាជាការមិនអាចទៅរួចទេក្នុងការប្រព្រឹត្តកំហុស ឬការឃុបឃិតគ្នា នោះចំពោះយើង (អ្នកប្រាជ្ញស៊ូហូល) វាមិនមែនជាភស្តុតាងដែលត្រូវយកមកអនុវត្តឡើយ។ ពីព្រោះតាមទម្លាប់សង្គម មិនបានកាត់សេចក្តីយ៉ាងដាច់ខាតថាពួកគេត្រូវតែត្រឹមត្រូវនោះទេ ដោយសារការប្រព្រឹត្តកំហុសចំពោះមនុស្សម្នាក់ ឬពីរនាក់ មិនមែនជារឿងចម្លែកនៅក្នុងទម្លាប់សង្គមឡើយ។ មានអ្នកខ្លះបានលើកឡើងថា រឿងនេះមិនអាចទៅរួចទេ (ដែលអ្នកប្រាជ្ញមានចំនួនតិច) ហើយការបដិសេធរឿងនេះ គឺជាការបដិសេធទៅនឹងអ្វីដែលគេបានឃើញជាក់ស្តែងក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន។ ការអះអាងថាវាជារឿងមិនអាចទៅរួច គឺគ្មានមូលដ្ឋានទាំងផ្នែកបញ្ញា និងផ្នែកសាសនាឡើយ។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ «សាសនានេះចាំបាច់ត្រូវតែរក្សាទុកឱ្យបានគង់វង្ស ហើយប្រសិនបើចំនួនអ្នកឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ់ម៉ា) ថយចុះ នោះសសរស្តម្ភដ៏ធំបំផុតនៃសាសនានឹងត្រូវបាត់បង់»។ យើងឆ្លើយតបថា៖ «ចូរនិយាយថា ការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ់ម៉ា) កើតឡើងតាមរយៈពាក្យសម្តីរបស់ពួកគេ ទោះបីជាពួកគេមានចំនួនតិចក៏ដោយ»។ ម្យ៉ាងទៀត រឿងនេះកំពុងកើតឡើងជាក់ស្តែងនៅពេលបច្ចុប្បន្ន ហើយរ៉សូល (ស.ល.វ) បានសន្យាអំពីការធ្លាក់ចុះនៃសាសនានៅចុងសម័យកាល ដោយលោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «សាសនាឥស្លាមបានចាប់ផ្តើមដោយភាពចម្លែក ហើយវានឹងវិលត្រឡប់ទៅរកភាពចម្លែកដូចពេលចាប់ផ្តើមវិញ»។ លោកក៏បានមានប្រសាសន៍ទៀតថា៖ «នឹងមានសម័យកាលមួយដែលមនុស្សពីរនាក់ខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងរឿងកាតព្វកិច្ចមួយ ហើយពួកគេមិនអាចរកអ្នកណាដែលដឹងពីបទបញ្ញត្តិរបស់អល់ឡោះក្នុងរឿងនោះបានឡើយ»។ មានអ្នកខ្លះទៀតយល់ថា វាអាចទៅរួច (ដែលចំនួនតិច) ប៉ុន្តែការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ់ម៉ា) នឹងកើតឡើងតាមរយៈពាក្យសម្តីរបស់ពួកគេ ទោះបីជាពួកគេថយចុះមកនៅត្រឹមម្នាក់ក៏ដោយ ពីព្រោះពាក្យសម្តីរបស់គាត់ត្រូវតែអនុវត្តតាមនៅក្នុងសាសនាឥស្លាម។ អល់ឡោះបានមានបន្ទូលថា៖ «ហើយអ្នកណាម្នាក់ដែលដើរតាមផ្លូវក្រៅពីផ្លូវរបស់ពួកអ្នកមានជំនឿ នោះយើងនឹងបណ្តោយឱ្យគាត់ទៅតាមផ្លូវដែលគាត់បានជ្រើសរើស» ហើយនេះគឺជាផ្លូវរបស់ពួកគេ។ យើងឆ្លើយតបថា៖ អាយ៉ាត់នេះមិនមែនជាភស្តុតាង (សម្រាប់ករណីនេះ) ដូចដែលយើងបានបញ្ជាក់រួចមកហើយ។ ហើយទោះបីជាវាជាភស្តុតាងក៏ដោយ ក៏វាមិនបានបង្ហាញពីសេចក្តីលម្អិតឡើយ។ ការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ់ម៉ា) គឺយកចេញពីការដែលអ្នកប្រាជ្ញក្នុងសម័យកាលទីពីរមិនបានជំទាស់។ ការអះអាងបែបនេះក្នុងករណីនេះគឺមិនអាចទៅរួចឡើយ។ បញ្ហា៖ លោក អ៊ីម៉ាម ម៉ាលិក (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) មានទស្សនៈថា ការឯកភាពគ្នា (អ៊ីជ់ម៉ា) កើតឡើងតាមរយៈពាក្យសម្តីរបស់ហ្វិកហ៍ហ៍ទាំងប្រាំពីររូប ដែលពួកគេគឺជាអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ហ៍នៅទីក្រុងម៉ាឌីណា ហើយយើងមិនខ្វល់ពីការខ្វែងគំនិតរបស់អ្នកដទៃឡើយ។ លោកថែមទាំងបានផ្តល់អាទិភាពដល់មតិរបស់ពួកគេលើអត្ថបទគម្ពីរ (ណាស់) ទៀតផង។ ភាពមិនត្រឹមត្រូវនៃរឿងនេះគឺច្បាស់ណាស់ ពីព្រោះពួកគេមិនមែនជាតំណាងឱ្យប្រជាជាតិទាំងមូលឡើយ ហើយទីក្រុងម៉ាឌីណានៅពេលនោះក៏មិនមែនជាកន្លែងដែលគ្មានឥទ្ធិពលអ្វីឡើយ។ ប៉ុន្តែប្រហែលជាលោកយល់ថា ចំនួនតាវ៉ាធួរមិនមែនជាលក្ខខណ្ឌចាំបាច់ ហើយការខ្វែងគំនិតរបស់មនុស្សចំនួនតិចមិនបង្កជាបញ្ហាឡើយ។ ពួកគេគឺជាអ្នកប្រាជ្ញដែលខិតខំប្រឹងប្រែង (មូជតាហ៊ីត) ច្រើនជាងគេក្នុងសម័យកាលរបស់លោក។ ការដែលលោកផ្តល់អាទិភាពដល់មតិរបស់ពួកគេលើអត្ថបទគម្ពីរ គឺដោយសារលោកជឿថា មតិរបស់អ្នករាយការណ៍ (រ៉ាវី) ត្រូវតែផ្តល់អាទិភាពលើការរាយការណ៍របស់គាត់ ហើយចំពោះលោក ការរាយការណ៍គឺមានកំណត់ត្រឹមតែពួកគេប៉ុណ្ណោះ។ នេះគឺជាសេចក្តីសង្ខេបនៃមតិរបស់លោក បន្ទាប់ពីការគិតក្នុងផ្លូវល្អចំពោះលោក ហើយយើងបានបកស្រាយវារួចហើយ។ ហើយមានតែអល់ឡោះទេដែលផ្តល់នូវភាពជោគជ័យ។

ជំពូកទីបួន៖ ស្តីពីលក្ខខណ្ឌនៃអ៊ិជម៉ា (ការឯកភាពគ្នានៃអ្នកប្រាជ្ញ) លក្ខខណ្ឌរបស់វាគឺត្រូវតែស្ថិតនៅក្នុងបញ្ហាដែលជាការសន្និដ្ឋាន (មិនមែនជាការសម្រេចដាច់ខាត)។ ប្រសិនបើវាជាបញ្ហាដែលប្រើហេតុផល ហើយមិនអាចយល់បានដោយការត្រិះរិះពិចារណា នោះវានឹងមិនអាចបង្កើតឡើងដោយអ៊ិជម៉ាបានឡើយ ព្រោះមូលដ្ឋាននៃអ៊ិជម៉ាដែលជាភស្តុតាងតាមផ្លូវច្បាប់ឥស្លាម គឺព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះ និងព្រះបន្ទូលរបស់រ៉សូល។ ចំពោះបញ្ហាដែលមិនឆ្ងាយពីការយល់ដឹង ដូចជាការបង្កើតសកម្មភាព ការមើលឃើញអល់ឡោះ (នៅថ្ងៃបរលោក) និងបញ្ហាកំណត់វាសនា (កូដរ៍ និង កូដារ) នោះគឺជាអ្វីដែលចាំបាច់ត្រូវជឿប្រសិនបើមានអត្ថបទច្បាស់លាស់។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបាននិយាយថា វាអាចយកជាភស្តុតាងតាមរយៈអ៊ិជម៉ាបានដែរ ព្រោះការដែលពួកគេឯកភាពគ្នាលើអ្វីដែលមិនមែនជាសច្ចធម៌ ទាំងដែលពួកគេមានចំនួនច្រើននោះ គឺជារឿងដែលមិនអាចទៅរួច។ ប៉ុន្តែទស្សនៈដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺមិនអាចយកជាភស្តុតាងបានទេ ព្រោះហេតុផលមិនបានបដិសេធរឿងនេះនៅក្នុងបញ្ហាដែលប្រើការត្រិះរិះពិចារណា ហើយការសង្ស័យក៏នៅមាន ចិត្តរបស់មនុស្សក៏ងាយនឹងដើរតាមការត្រាប់តាម និងដើរតាមបុគ្គលល្បីឈ្មោះនៅពេលដែលគាត់និយាយអ្វីមួយ។ នេះគឺជាអ្វីដែលអ៊ីម៉ាម (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានជ្រើសរើស ហើយបញ្ហានេះនៅមានចំណុចត្រូវពិភាក្សា។ ប្រសិនបើគេយកភស្តុតាងពីព្រះបន្ទូលរបស់រ៉សូលដែលថា៖ «ប្រជាជាតិរបស់ខ្ញុំនឹងមិនឯកភាពគ្នាលើភាពវង្វេងឡើយ» នោះគឺជាអត្ថបទច្បាស់លាស់មួយ។ យើងដឹងថាអ្នកជំនាន់ក្រោយ (តាប៊ីអ៊ិន) ប្រាកដជាជំទាស់នឹងអ្នកដែលបង្ហាញពីការខ្វែងគំនិតគ្នាលើផ្លូវរបស់ពួកគេ ហើយពួកគេមិនសម្រេចដាច់ខាតលើបញ្ហាដែលមិនមែនជាចំណុចសម្រេចឡើយ លើកលែងតែពួកគេមានមូលដ្ឋានច្បាស់លាស់។ ការសន្មតថាពួកសហាបះ (សាវ័ក) ដែលមានចំនួនច្រើន បានឯកភាពគ្នានៅលើការបង្កើតថ្មី (ប៊ីដអះ) ឬភាពវង្វេង និងការជឿផ្ទុយពីសាសនា គឺជារឿងដែលមិនអាចទៅរួច ដូចជាការឯកភាពគ្នារបស់ពួកគេលើការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស) ដែលខុសឆ្គងបន្ទាប់ពីការពិគ្រោះយោបល់។ ក្នុងចំណោមលក្ខខណ្ឌរបស់វា អ្នកខ្លះយល់ថាត្រូវតែរង់ចាំឱ្យផុតសម័យកាលនោះ ដើម្បីឱ្យការឯកភាពគ្នាមានភាពស្ថិតស្ថេរ។ មានទស្សនៈថា គ្រាន់តែពួកគេស្លាប់ទៅក៏គ្រប់គ្រាន់ដែរ។ អ្នកប្រាជ្ញជំនាញបាននិយាយថា ចាំបាច់ត្រូវតែផុតរយៈពេលរបស់ពួកគេ ដើម្បីឱ្យវាមានប្រយោជន៍ ព្រោះពួកគេអាចនឹងឯកភាពគ្នានៅលើមតិមួយ ប៉ុន្តែវាអាចនឹងមានការផ្លាស់ប្តូរ។ មានរាយការណ៍ពីលោក អ៊ីបនូ អាប់បាស (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងលោក) ថា លោកបានបង្ហាញពីការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងបញ្ហាមួយចំនួន បន្ទាប់ពីមានការឯកភាពគ្នារបស់ពួកសហាបះ។ ទស្សនៈដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ៖ ប្រសិនបើពួកគេសម្រេចដាច់ខាតក្នុងបញ្ហាដែលមិនមែនជាចំណុចសម្រេច នោះមិនចាំបាច់ត្រូវរង់ចាំឱ្យផុតសម័យកាលនោះទេ ព្រោះវាមិនអាចកើតឡើងដោយការភាន់ច្រឡំឡើយ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើពួកគេឯកភាពគ្នាក្នុងបញ្ហាដែលជាការសន្និដ្ឋានដោយមិនមានការសម្រេចដាច់ខាត នោះចាំបាច់ត្រូវតែបន្តសម័យកាលនោះ។ ចំពោះការកំណត់រយៈពេល គឺត្រូវត្រឡប់ទៅរកការពិចារណា ហើយគោលបំណងគឺដើម្បីឱ្យឃើញពីភាពស្ថិតស្ថេរ។ បន្ទាប់មកត្រូវពិចារណាលើការកើតឡើងដដែលៗនៃហេតុការណ៍នោះ ប្រសិនបើពួកគេភ្លេចវា នោះអ៊ិជម៉ានោះក៏គ្មានតម្លៃអ្វីឡើយ ទោះបីសម័យកាលនៅបន្តក៏ដោយ។ មានគេនិយាយថា លក្ខខណ្ឌមួយទៀតគឺពួកគេត្រូវតែបង្ហាញវាឱ្យច្បាស់ ឬសរសេរវានៅក្នុងហ្វត្វា (ការសម្រេចច្បាប់) របស់ពួកគេ។ ចំពោះការឯកភាពគ្នានៅលើសកម្មភាពមួយ វាមិនមែនជាអ៊ិជម៉ាឡើយ ព្រោះបុគ្គលម្នាក់ៗមិនអាចរួចផុតពីការភ្លាំងភ្លាត់ឡើយ ហើយក៏ដូចគ្នានឹងក្រុមរបស់ពួកគេដែរ។ ទស្សនៈដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ វាអាចយកជាភស្តុតាងបាន ព្រោះយើងដឹងថាប្រសិនបើអ្នកជំនាន់ក្រោយ (តាប៊ីអ៊ិន) បានជំទាស់នឹងអ្នកដែលធ្វើសកម្មភាពមួយ ហើយគេយកសកម្មភាពរបស់ពួកអាន់ស័រ និងមូហាចិរិនមកធ្វើជាភស្តុតាង នោះវាគឺជាការឯកភាពគ្នា ហើយវាជាការឆ្លើយតបទៅនឹងអ្នកដែលជំទាស់។ ក្នុងនោះក៏មានការពេញចិត្ត និងភាពស្ងៀមស្ងាត់របស់ពួកគេចំពោះរឿងអ្វីមួយ។ លោក អ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បាននិយាយនៅក្នុងទស្សនៈថ្មីថា វាមិនមែនជាអ៊ិជម៉ាទេ ព្រោះពាក្យសម្តីមិនអាចសន្មតទៅលើអ្នកដែលស្ងៀមស្ងាត់បានឡើយ។ លោក អាប់ប៊ូ ហានីហ្វះ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បាននិយាយថា វាគឺជាអ៊ិជម៉ា ព្រោះប្រសិនបើពួកគេមានគំនិតផ្ទុយ នោះការស្ងៀមស្ងាត់របស់ពួកគេគឺជារឿងដែលមិនសមហេតុផលតាមទម្លាប់ ហើយការពេញចិត្តរបស់ពួកគេគឺដូចជាការយល់ព្រម ដូចជាការយល់ព្រមរបស់រ៉សូល (សូមអល់ឡោះប្រទានពរ និងសេចក្តីសុខដល់លោក)។ ការយកភស្តុតាងរបស់ អាប់ប៊ូ ហានីហ្វះ តាមរយៈភាពស្ងៀមស្ងាត់របស់ពួកសហាបះក្នុងគ្រប់បញ្ហា គឺជាការអះអាងដែលមិនត្រឹមត្រូវ ព្រោះហេតុការណ៍ដែលមិនមានការជំរុញឱ្យមានការកត់ត្រា គឺមិនត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយឡើយ។ ពិតមែនហើយ រឿងរ៉ាវរបស់ អ៊ីបនូ មុលជិម និងរឿងស្រដៀងគ្នា មិនតម្រូវឱ្យមានការផ្សព្វផ្សាយឡើយ ព្រោះវាជារឿងល្បីល្បាញតាមទម្លាប់។ ប៉ុន្តែការអះអាងថាមានការស្ងៀមស្ងាត់ និងការពេញចិត្តពីមនុស្សទាំងអស់ ទាំងដែលពួកគេរស់នៅឆ្ងាយពីគ្នានោះ គឺជារឿងដែលមិនអាចទៅរួច ព្រោះវាមិនឆ្ងាយពីការដែលម្នាក់មានគំនិតផ្ទុយ ប៉ុន្តែមិនបានបង្ហាញវាដោយសារការខកខាន ឬបានបង្ហាញតែមិនត្រូវបានកត់ត្រា។ ទស្សនៈដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ ភាពស្ងៀមស្ងាត់មិនមែនជាភស្តុតាងឡើយ លើកលែងតែក្នុងករណីពីរ៖ ទីមួយ ភាពស្ងៀមស្ងាត់របស់ពួកគេនៅពេលដែលមានការសម្រេចដាច់ខាតនៅចំពោះមុខពួកគេ ក្នុងបញ្ហាដែលមិនមែនជាការសន្និដ្ឋាន ដូច្នេះការជំរុញឱ្យមានការជំទាស់គឺមានច្រើន។ ទីពីរ អ្វីដែលពួកគេស្ងៀមស្ងាត់ចំពោះវា ជាមួយនឹងការបន្តនៃសម័យកាល និងការកើតឡើងដដែលៗនៃហេតុការណ៍នោះ រហូតដល់គ្មាននរណាម្នាក់បង្ហាញពីការខ្វែងគំនិតគ្នាឡើយ។ ចំពោះករណីដែលពួកគេចូលរួមក្នុងសន្និសីទរបស់យើង ហើយម្នាក់បានផ្តល់ហ្វត្វា ហើយអ្នកផ្សេងទៀតស្ងៀមស្ងាត់ នោះគឺជាការព្រងើយកន្តើយ ព្រោះបញ្ហានោះជាការសន្និដ្ឋាន ហើយសីលធម៌តម្រូវឱ្យមិនត្រូវជំទាស់នឹងចៅក្រម និងអ្នកផ្តល់ហ្វត្វាឡើយ។ អល់ឡោះគឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុត។

ជំពូកទីប្រាំ៖ អំពីអ្វីដែលចាត់ទុកថាជាការបំពានលើការឯកភាព (អ៊ីជ្មា) ប្រសិនបើក្រុមសហាបះ (មិត្តភក្តិរបស់ព្យាការី) បានឯកភាពគ្នាក្នុងបញ្ហាមួយដោយមានពីរមតិ នោះការបង្កើតមតិទីបីឡើង យោងតាមអ្នកប្រាជ្ញខ្លះមិនចាត់ទុកថាជាការបំពាននោះទេ ព្រោះពួកគេបានឯកភាពគ្នាលើការអនុញ្ញាតឱ្យមានការខ្វែងគំនិតគ្នា និងបានបើកទ្វារសម្រាប់រឿងនេះ។ ប៉ុន្តែទស្សនៈដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺថា វាជាការបំពាន ព្រោះពួកគេបានឯកភាពគ្នាក្នុងការកំណត់ត្រឹមតែពីរមតិនោះប៉ុណ្ណោះ។ ការដែលពួកគេទាំងអស់គ្នាមើលរំលងសេចក្តីពិតអស់រយៈពេលជាយូរមកហើយ ទាំងដែលពួកគេមានចំនួនច្រើននោះ គឺជារឿងដែលមិនអាចទៅរួច។ ប៉ុន្តែចាំបាច់ត្រូវតែមានរយៈពេលយូរ ដែលគួរតែវែងជាងរយៈពេលដែលត្រូវបានកំណត់សម្រាប់ការឯកភាពលើមតិតែមួយ។ ចំណែកឯករណីដែលពួកគេបានឯកភាពលើពីរមតិ រួចមកសម័យកាលទីពីរបានឯកភាពគ្នាមកលើមតិណាមួយក្នុងចំណោមមតិទាំងពីរនោះ តើការខ្វែងគំនិតគ្នាបន្ទាប់ពីនោះនឹងធ្វើឱ្យវាបាត់បង់ភាពជាការឯកភាពដែរឬទេ? អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបាននិយាយថា វាធ្វើឱ្យបាត់បង់ ព្រោះប្រជាជាតិឥស្លាមមិនឯកភាពគ្នាលើអ្វីក្រៅពីសេចក្តីពិតឡើយ ដូច្នេះវាបានក្លាយជាសេចក្តីពិតយ៉ាងដាច់ខាត។ ចំណែកឯលោក អ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី និងលោក កាឌី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់ពួកគេទាំងពីរ) បានមានប្រសាសន៍ថា - ហើយនេះគឺជាទស្សនៈដែលត្រូវបានជ្រើសរើស - ថាការខ្វែងគំនិតគ្នាមិនធ្វើឱ្យបាត់បង់ភាពជាការឯកភាពនោះទេ ព្រោះអ្នកជំនាន់មុនបានឯកភាពគ្នារួចហើយលើការអនុញ្ញាតឱ្យមានការខ្វែងគំនិតគ្នា ដូច្នេះអ្នកណាដែលមិនអនុញ្ញាតឱ្យមានការខ្វែងគំនិតគ្នា នោះគឺគាត់បានបំពានលើការឯកភាព។ ប៉ុន្តែចាំបាច់ត្រូវតែរក្សាការខ្វែងគំនិតគ្នានេះក្នុងចំណោមពួកគេក្នុងរយៈពេលមួយ ដែលប្រសិនបើសន្មតថាវាដូចគ្នានេះលើមតិតែមួយ នោះវានឹងក្លាយជាការឯកភាព។ ចំពោះអ្នកជំនាន់ទីមួយ ប្រសិនបើពួកគេបានឯកភាពលើមតិមួយក្នុងចំណោមមតិទាំងពីរ បន្ទាប់ពីមានការខ្វែងគំនិតគ្នា រួចពួកគេក៏បានខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងបញ្ហានេះផងដែរ ដូចទៅនឹងការឯកភាពរបស់អ្នកជំនាន់ទីពីរដែរ។ ទស្សនៈដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺថា ប្រសិនបើសន្មតថាវាស្ថិតក្នុងរូបភាពនៃការសម្រេចដាច់ខាត (កាត់) នោះវាមិនត្រឹមត្រូវទេ ព្រោះការវិលត្រឡប់ទៅរកមតិតែមួយបន្ទាប់ពីបានសម្រេចដាច់ខាតថាអនុញ្ញាតឱ្យមានការខ្វែងគំនិតគ្នា គឺមិនត្រូវបានសន្មតថាមានក្នុងទំនៀមទម្លាប់នោះទេ។ ហើយប្រសិនបើមានបុគ្គលណាម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកគេធ្វើបែបនោះ គឺត្រូវចាត់ទុកថាជាកំហុស។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើពួកគេមិនបានសម្រេចដាច់ខាតលើការអនុញ្ញាតឱ្យមានការខ្វែងគំនិតគ្នាទេ នោះការវិលត្រឡប់មកវិញបន្ទាប់ពីនោះ គឺជាការឯកភាពមុនពេលសម័យកាលនោះផុតរលត់ទៅ ព្រោះវាបង្ហាញឱ្យឃើញពីការមិនតស៊ូ និងការឯកភាពលើការខ្វែងគំនិតគ្នា។ ហើយបន្ទាប់ពីរយៈពេលនៃការឯកភាពបានកន្លងផុតទៅ នោះការវិលត្រឡប់មកវិញមិនត្រូវបានសន្មតថាមានឡើយ។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ "ក្រុមសហាបះបានឯកភាពគ្នាក្នុងបញ្ហាការបដិសេធស្ត្រីមេម៉ាយ (ដែលធ្លាប់មានប្តី) ប្រសិនបើនាងត្រូវបានរួមភេទដោយមានកំហុស គឺមិនឱ្យមានការបដិសេធ (ការត្រឡប់មកវិញ) ជាមួយនឹងការបង់សំណង (អ៊ូកូរ) ដូច្នេះហេតុអ្វីបានជាអ្នកបង្កើតមតិទីបី?" យើងឆ្លើយថា៖ រឿងនោះត្រូវបានរាយការណ៍ពីបុគ្គលម្នាក់ៗ (អាហាត) ហើយព្រឹត្តិការណ៍បែបនេះមិនបានរីកសាយភាយឡើយ ដូច្នេះវាមិនមែនជាការឯកភាពទេ។ ហើយគ្មានន័យអ្វីទេចំពោះពាក្យរបស់សហការីយើងខ្លះដែលថា ពួកគេបាននិយាយជាទូទៅអំពីគោលការណ៍នៃការបដិសេធ ព្រោះយើងបានយល់ស្របជាមួយពួកគេក្នុងរឿងនោះ។ ព្រោះថាការបដិសេធជាមួយនឹងការបង់សំណង វាផ្ទុយនឹងការបដិសេធដោយឥតគិតថ្លៃគ្រប់ទិដ្ឋភាពទាំងអស់។ ប្រសិនបើសន្មតថាមានការឯកភាពលើរឿងនោះ នោះការបដិសេធដោយឥតគិតថ្លៃនឹងក្លាយជាការបំពានលើការឯកភាព។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ "តើអ្វីទៅដែលបង្ហាញពីការវិលត្រឡប់របស់អ្នកប្រាជ្ញ (មូហ្វទី) ពីមតិរបស់គាត់?" យើងឆ្លើយថា៖ នៅពេលគាត់បានចេញហ្វត្វា (សេចក្តីសម្រេច) លើការហាមឃាត់ រួចគាត់បានចេញហ្វត្វាផ្ទុយពីនោះ នោះគាត់បានវិលត្រឡប់ហើយ។ ដូចគ្នានេះដែរ ប្រសិនបើគាត់និយាយថា "ខ្ញុំបានវិលត្រឡប់វិញ"។ ប្រសិនបើគាត់បានចេញហ្វត្វា និងសម្រេចដាច់ខាតលើវា រួចគាត់បានចេញហ្វត្វាផ្ទុយពីនោះ នោះគាត់បានវិលត្រឡប់ពីមតិពីរ៖ មួយគឺការវិនិច្ឆ័យ និងមួយទៀតគឺការសម្រេចដាច់ខាតលើវា។ ប្រសិនបើគាត់មានការស្ទាក់ស្ទើរតាំងពីដើម នោះវាមិនមែនជាមតិក្នុងកម្រិតនៃការសម្រេចដាច់ខាតឡើយ ដើម្បីចាត់ទុកថាជាការវិលត្រឡប់។ ហើយប្រសិនបើគាត់ប្រព្រឹត្តផ្ទុយពីវា វាមិនមែនជាការវិលត្រឡប់ទេ ព្រោះគាត់មិនមែនជាអ្នកដែលត្រូវបានការពារពីកំហុស (ម៉ាស៊ូម) ឡើយ។ រឿងនេះពាក់ព័ន្ធនឹងករណីដែលប្រសិនបើលោក អប៊ូ បាករ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងលោក) បានចេញហ្វត្វាក្នុងបញ្ហាមួយ ហើយលោក អ៊ូម៉ារ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងលោក) បានចេញហ្វត្វាផ្ទុយពីនោះ ហើយពួកគេទាំងពីរដឹងពីការកើតឡើងនៃការខ្វែងគំនិតគ្នា នោះវាបង្ហាញឱ្យឃើញពីការខ្វែងគំនិតគ្នារបស់ពួកគេ ដោយគ្មានការជំទាស់ ថាវាជាការឯកភាពជាពិសេសលើបញ្ហាដែលកំពុងមានការខ្វែងគំនិតគ្នា ទោះបីជាពួកគេមិនបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ក៏ដោយ។ ហើយរឿងនេះត្រូវបានដឹងដោយសញ្ញានៃស្ថានភាពយ៉ាងដាច់ខាត ព្រោះប្រសិនបើវាជាការសម្រេចដាច់ខាត ពួកគេនឹងមិនទុកឱ្យមានការជំទាស់ក្នុងរឿងនោះឡើយ។ អ្នកប្រាជ្ញខ្លះបាននិយាយថា៖ "វាមិនបង្ហាញឱ្យឃើញពីការឯកភាពទេ ព្រោះវាមិនត្រូវបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ ដូចទៅនឹងទង្វើដែរ"។ ទស្សនៈនេះគឺខុសឆ្គង ដោយសារតែសញ្ញាដែលយើងបានលើកឡើង។ ហើយអល់ឡោះគឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុត។

គម្ពីរអាល់-គីយ៉ាស (Kitab អាល់-Qiyas)

ជំពូកស្តីពីការវិភាគដោយការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស់ - Qiyas) ជំពូកនេះមានដប់ផ្នែក។ ផ្នែកទីមួយ៖ ស្តីពីនិយមន័យ និងការបញ្ជាក់ពីភាពត្រឹមត្រូវរបស់វាចំពោះអ្នកដែលបដិសេធ ចំពោះនិយមន័យរបស់វា មានអ្នកខ្លះបានពោលថា៖ វាគឺជាការត្រឡប់រឿងមួយទៅរកអ្វីមួយទៀតដោយសារមានចំណុចរួម។ និយមន័យនេះមិនត្រឹមត្រូវទេ ព្រោះចំណុចរួមនោះមិនច្បាស់លាស់ ហើយពាក្យថា «រឿងមួយ» មិនអាចប្រើចំពោះអ្វីដែលមិនមាន (អសកម្ម) បានឡើយ ខណៈពេលដែលការវិភាគដោយការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស់) ជួនកាលមានគោលបំណងដើម្បីបដិសេធ។ អ្នកខ្លះទៀតពោលថា៖ វាគឺជាការពិចារណាលើសាខា (ហ្វ័រអ៊ូ) ដោយផ្អែកលើឫសគល់ (អាស្ល) ដោយសារមានចំណុចរួម។ និយមន័យនេះក៏មានភាពមិនច្បាស់លាស់ដែរ។ អ្វីដែលត្រឹមត្រូវបំផុតគឺអ្វីដែលលោកកាឌី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានពោលថា៖ វាគឺជាការយកអ្វីដែលគេដឹងច្បាស់ ទៅដាក់លើអ្វីដែលគេដឹងច្បាស់ ដើម្បីបញ្ជាក់ពីច្បាប់ ឬបដិសេធច្បាប់នោះ ដោយការបញ្ជាក់ពីលក្ខណៈ ឬច្បាប់ ឬបដិសេធទាំងពីរយ៉ាងនោះចេញពីវត្ថុទាំងពីរ។ គ្រប់ពាក្យពេចន៍ដែលស្របនឹងអត្ថន័យនេះ គឺអាចប្រើបាន។ នេះគ្រាន់តែជាការបកស្រាយដើម្បីបែងចែកប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជានិយមន័យដែលកំណត់ខ្លឹមសារទាំងស្រុងនោះទេ។ ការវិភាគដោយការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស់) ចែកចេញជាពីរ៖ ការវិភាគដោយបញ្ញា (អាក់លី) និងការវិភាគដោយច្បាប់សាសនា (ស៊ែរអី)។ ក្រុមហាសវីយ៉ះ (Hashwiyyah) បានបដិសេធទាំងពីរប្រភេទនេះ ចំណែកក្រុមភាគច្រើនបានទទួលស្គាល់វា។ ក្រុមហាន់បាលី បានបដិសេធការវិភាគដោយបញ្ញា ប៉ុន្តែទទួលស្គាល់ការវិភាគដោយច្បាប់សាសនា។ ក្រុមដាវូឌីយ៉ះ បានបដិសេធការវិភាគដោយច្បាប់សាសនា ប៉ុន្តែទទួលស្គាល់ការវិភាគដោយបញ្ញា។ ក្រុមរ៉ាវ៉ាហ្វិឌ (លើកលែងតែក្រុមហ្សៃឌីយ៉ះ) និងក្រុមខាវ៉ារីជ (ដូចជាក្រុមអ៊ីបាឌីយ៉ះ និងអាហ្សារីកះ) ព្រមទាំងក្រុមណាចដាតខ្លះ បានបដិសេធការវិភាគដោយច្បាប់សាសនាទាំងស្រុង។ ក្រុមនីហ្សាម និងអាប៊ូហាស្ហឹម ក៏បានបដិសេធវាដែរ លើកលែងតែអ្វីដែលអ្នកនាំសារ (ព្យាការី) បានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់តាមរយៈការប្រៀបធៀបដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ «...ត្រូវសងជាសត្វពាហនៈដែលស្មើនឹងសត្វដែលគេបានសម្លាប់...»។ ក្រុមកាស៊ីនី និងណាហ៍រ៉ាវ៉ានី បានបដិសេធវាទាំងស្រុង លើកលែងតែអ្វីដែលមានអត្ថន័យដូចនឹងឫសគល់ (អាស្ល) ដូចជាករណីទាសីដែលមានន័យដូចនឹងទាសករក្នុងច្បាប់នៃការរីករាលដាល (នៃទោស) និងករណីឆ្មាដែលមានន័យដូចនឹងកណ្តុរក្នុងច្បាប់នៃភាពមិនស្អាត (ណាចាស) នៅពេលងាប់ក្នុងទឹក។ នេះជាទស្សនៈរបស់ក្រុមអ្នកប្រកាន់យកអត្ថន័យខាងក្រៅ (ហ្សាហ៊ីរី) មួយចំនួនដែលមិនទទួលស្គាល់ការវិភាគដោយការប្រៀបធៀប។ អ្នកដែលបដិសេធបានបែងចែកជាក្រុម៖ ខ្លះថាវាអាក្រក់ដោយសារបញ្ញាពិចារណាថាវាអាក្រក់ ខ្លះថាមានភស្តុតាងក្នុងសាសនាដែលបញ្ជាក់ពីការហាមឃាត់វា ហើយខ្លះទៀតថាវាជាការខុសឆ្គងព្រោះគ្មានភស្តុតាងពីបញ្ញា ឬពីគម្ពីរមកគាំទ្រ។ អ្នកដែលយោងតាមគោលការណ៍ «អ៊ីស្ទីហ្សាន» (ការជ្រើសរើសយកអ្វីដែលល្អ) បានបែងចែកជាក្រុម៖ ខ្លះថាការសន្និដ្ឋាន (ហ្សាន់) គឺអាក្រក់ក្នុងខ្លួនវា ព្រោះវាផ្ទុយនឹងចំណេះដឹង (អ៊ីលម៍) ហើយចំណេះដឹងគឺជាអ្វីដែលល្អ។ ទស្សនៈនេះនឹងធ្វើឱ្យការស្លាប់ ការភ្លេចភ្លាំង ការឆ្កួត និងការរំខានផ្លូវចិត្តក្លាយជារឿងមិនត្រឹមត្រូវ ព្រោះវាជាអ្វីដែលផ្ទុយនឹងចំណេះដឹង ហើយវាជាសកម្មភាពរបស់អល់ឡោះ។ វាក៏ធ្វើឱ្យការពិចារណា និងការសង្ស័យក្លាយជារឿងមិនត្រឹមត្រូវដែរ ខណៈពេលដែលយើងត្រូវបានបញ្ជាឱ្យធ្វើវា ហើយអ្វីដែលអាក្រក់មិនអាចត្រូវបានបញ្ជាឱ្យធ្វើឡើយ។ អ្នកខ្លះទៀតថា ការសន្និដ្ឋានមិនអាក្រក់ក្នុងខ្លួនវាទេ ប៉ុន្តែវាអាក្រក់នៅពេលដែលអ្នកនាំសារ (អល់ឡោះ) បញ្ជូនច្បាប់សាសនាទៅឱ្យអ្នកដែលពោរពេញដោយការសង្ស័យ និងភាពល្ងង់ខ្លៅ។ យើងឆ្លើយតបថា៖ ផ្ទុយទៅវិញ វាគឺជាអ្វីដែលល្អជាដាច់ខាត។ ព្រោះសកម្មភាពទាំងឡាយ (ការធ្វើ ឬការឈប់ធ្វើ) គឺចាំបាច់ត្រូវមានមូលដ្ឋានផ្អែកលើច្បាប់របស់អល់ឡោះ។ ព្រឹត្តិការណ៍នានាគឺគ្មានទីបញ្ចប់ ខណៈពេលដែលពាក្យពេចន៍ (ក្នុងគម្ពីរ) មានកំណត់ មិនអាចគ្របដណ្តប់លើព្រឹត្តិការណ៍ទាំងអស់បានទេ។ ការទុកព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនោះចោលដោយគ្មានការកំណត់ គឺជារឿងអាក្រក់។ ដូច្នេះ វាចាំបាច់ត្រូវប្រគល់ភារកិច្ចនេះទៅឱ្យបញ្ញវន្ត និងអ្នកដែលមានចំណេះដឹងជ្រៅជ្រះអំពីគោលការណ៍ និងគោលបំណងនៃច្បាប់សាសនា ដើម្បីឱ្យពួកគេវិនិច្ឆ័យដោយផ្អែកលើផ្លូវនៃច្បាប់នោះ។ ភស្តុតាងបញ្ជាក់ថា មូលហេតុនៃភាពអាក្រក់គឺការទម្លាប់ ហើយបញ្ញវន្តទាំងអស់សុទ្ធតែយល់ស្របលើការងាកទៅរកការសន្និដ្ឋាន (ហ្សាន់) នៅពេលជួបប្រទះនឹងបញ្ហាដែលមិនច្បាស់លាស់។ ប្រសិនបើមានគេសួរថា៖ «គ្មានការសង្ស័យទេថា ការត្រឡប់ទៅរកអត្ថបទគម្ពីរ (នូស៊ូស) គឺល្អជាង»។ យើងឆ្លើយថា៖ នេះជាពាក្យដែលសមរម្យសម្រាប់អ្នកដែលនិយាយវាក្នុងករណីមិនមានអត្ថបទបញ្ជាក់ពីការស្នងតំណែង (ខាលីហ្វា) ព្រោះការទុកឱ្យមនុស្សនៅល្ងង់ខ្លៅនាំឱ្យមានភាពវឹកវរ និងការសម្លាប់រង្គាល ខណៈពេលដែលការកំណត់ដោយអត្ថបទគឺអាចធ្វើទៅបាន។ ចំណែកព្រឹត្តិការណ៍នានាវិញ គឺមិនអាចកំណត់បានទេ ដូច្នេះការបញ្ជាក់វាដោយអត្ថបទគម្ពីរគឺជាការមិនអាចទៅរួច។ អ្នកដែលអះអាងថាមានភស្តុតាងក្នុងសាសនាដែលបដិសេធការវិភាគដោយការប្រៀបធៀប បានលើកយកព្រះបន្ទូលអល់ឡោះថា៖ «ពិតប្រាកដណាស់ ការសង្ស័យខ្លះគឺជាអំពើបាប» និងពាក្យរបស់អាប៊ូ បាករ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងលោក) ថា៖ «តើផ្ទៃមេឃណាដែលគ្របដណ្តប់ខ្ញុំ ហើយផែនដីណាដែលទ្រខ្ញុំ ប្រសិនបើខ្ញុំវិនិច្ឆ័យលើគម្ពីរគម្ពីរគួរអានដោយការយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំ?» និងពាក្យរបស់អ៊ីប៊ុន ម៉ាស៊ូដ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តនឹងលោក) ថា៖ «ប្រសិនបើយើងវិនិច្ឆ័យដោយការយល់ឃើញ យើងនឹងហាមឃាត់អ្វីដែលអល់ឡោះបានអនុញ្ញាត ហើយអនុញ្ញាតអ្វីដែលអល់ឡោះបានហាមឃាត់»។ យើងឆ្លើយតបថា៖ ព្រះបន្ទូលអល់ឡោះ «ការសង្ស័យខ្លះគឺជាអំពើបាប» គឺយើងទទួលស្គាល់។ ចំណែកពាក្យរបស់អាប៊ូ បាករ គឺសំដៅលើការមិនវិនិច្ឆ័យលើគម្ពីរគម្ពីរគួរអានដោយការយល់ឃើញផ្ទាល់ខ្លួន ដោយគ្មានមូលដ្ឋានត្រឹមត្រូវ។ ចំណែកពាក្យរបស់អ៊ីប៊ុន ម៉ាស៊ូដ គឺសំដៅលើការវិភាគដែលធ្វើឱ្យអ្វីដែលហាឡាលក្លាយជាហារ៉ាម។ ចំណែកពាក្យរបស់អ៊ីប៊ុន អាប់បាស គឺផ្ទុយទៅវិញ វាជាភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីការទទួលស្គាល់ការវិភាគដោយការប្រៀបធៀប។ សរុបមក ការវិភាគដោយការប្រៀបធៀប (គីយ៉ាស់) គឺជាវិធីសាស្ត្រដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយផ្អែកលើភស្តុតាងពីគម្ពីរគម្ពីរគួរអាន ហាឌីស និងការអនុវត្តរបស់ក្រុមសហាបះ (សាវក) ដែលបានប្រើប្រាស់ការវិភាគនេះក្នុងករណីដែលមិនមានអត្ថបទបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់ ដើម្បីសម្រេចកិច្ចការនានាឱ្យស្របតាមគោលបំណងនៃច្បាប់សាសនា។