អាល់-ម៉ាន់ឃូល (គោលការណ៍គ្រឹះនៃច្បាប់ឥស្លាម)

ជំពូក ចំពោះចម្លើយរបស់វា គឺវាអាចមានន័យថាជាវត្ថុមួយ ដូចជាសម្លៀកបំពាក់ ឬសេះ។ វាអាចមានន័យជាលក្ខខណ្ឌ ដូចជាពាក្យរបស់អ្នកដែលថា៖ «ម៉ា តាក់ហ្វាល់ អាក់ហ្វាល់» (អ្វីដែលអ្នកធ្វើ ខ្ញុំនឹងធ្វើវា) ពោលគឺសកម្មភាពដែលអ្នកធ្វើ ខ្ញុំនឹងធ្វើវា។ វាអាចមានន័យជាការស្ងើចសរសើរ ដូចជាពាក្យរបស់អ្នកដែលថា៖ «ម៉ា អះសាន់ហ្សៃដាន់» (តើហ្សៃដ៍ល្អយ៉ាងណាទៅ!) ពោលគឺអ្វីដែលធ្វើឱ្យហ្សៃដ៍ល្អ។ វាអាចមានន័យជាគុណនាម ដូចជាពាក្យរបស់អ្នកដែលថា៖ «មារ៉័តទុ ប៊ីម៉ា មូអ៍ជិប» (ខ្ញុំបានដើរកាត់អ្វីដែលគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍)។ ជួនកាលវាអាចជាពាក្យតភ្ជាប់ (ម៉ៅស៊ូល) ជាមួយកិរិយាសព្ទ ដូចជាអ្នកនិយាយថា៖ «អាលិមទុ ម៉ា អិនដាកា» (ខ្ញុំបានដឹងពីអ្វីដែលមាននៅឯអ្នក) ពោលគឺអ្វីដែលស្ថិតនៅឯអ្នក។ វាអាចមានន័យជាថិរវេលា ដូចជាពាក្យរបស់អ្នកដែលថា៖ «អាក់កូមូ ម៉ា តាក់កូមូ» (ខ្ញុំនឹងឈរក្នុងរយៈពេលដែលអ្នកឈរ)។ វាអាចមានន័យជាម៉ាសដារ (នាមកិរិយា) ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ថា៖ «វ៉ាសសាម៉ាអ៊ី វ៉ាម៉ា បាណាហា» (សូមស្បថដោយមេឃ និងការកសាងរបស់ទ្រង់លើវា) ដែលទ្រង់មានបំណងចង់សំដៅលើ «វ៉ាប៊ីណាហា» (ការកសាងរបស់ទ្រង់)។ វាអាចមានន័យជាពាក្យ «អល់ឡោះ» (ដែល) ដូចជាពាក្យរបស់អ្នកដែលថា៖ «អត្តុខិមទុ មីម্মা អាក់អាល់ទុ» (ខ្ញុំឆ្អែតដោយសារអ្វីដែលខ្ញុំបានបរិភោគ) ពោលគឺពីអ្វីដែលខ្ញុំបានបរិភោគ ឬពីការបរិភោគរបស់ខ្ញុំក្នុងន័យជាម៉ាសដារ ឬពីរយៈពេលនៃការបរិភោគរបស់ខ្ញុំក្នុងន័យជាថិរវេលា។ ពាក្យ «ម៉ា» មិនត្រូវបានប្រើសម្រាប់អ្នកដែលមានបញ្ញា (មនុស្ស) នោះទេ ខុសពីពាក្យ «ម័ន»។ ប៉ុន្តែលោក អាប់ឌុលឡោះ អាល់ម៉ាហ្គ្រីប៊ី បានមានប្រសាសន៍ថា វាអាចប្រើសម្រាប់អ្នកដែលមានបញ្ញាបាន ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា៖ «វ៉ាសសាម៉ាអ៊ី វ៉ាម៉ា បាណាហា» ពោលគឺ «វ៉ាម័ន បាណាហា» (និងអ្នកដែលបានកសាងវា)។ ឬមួយក៏ប្រើសម្រាប់ជម្រើស (ការរើសយកមួយ) ដូចជាអ្នកនិយាយថា៖ «រ៉អាទុ ហ្សៃដាន់ អៅ អាំរ៉ាន់» (ខ្ញុំបានឃើញហ្សៃដ៍ ឬអាំរ)។

ដូចគ្នានេះដែរ ពាក្យ «أَمْ» (អាំ) គឺប្រើសម្រាប់សួរចម្លើយ ដូចជាអ្នកនិយាយថា៖ «តើអ្នកបានផ្តល់កិត្តិយសដល់ហ្សៃដ៍ ឬដល់អ៊ូម៉ារ?» ហើយអ្នកមិនអាចនិយាយថា «أَوْ» (អៅ) ជំនួសបានឡើយ។ ជួនកាលពាក្យ «أَوْ» (អៅ) ត្រូវបានប្រើសម្រាប់ជម្រើសក្នុងចំណោមប្រភេទណាមួយ ដូចជាអ្នកនិយាយថា៖ «ចូរអង្គុយជាមួយអាល់ហាសាន់ ឬអ៊ីបនូ ស៊ីរីន» ដែលមានន័យថា ក្នុងចំណោមអ្នកទាំងពីរនេះ។ មានអ្នកខ្លះយល់ថាវាមានន័យដូចនឹងពាក្យ «وَ» (វ៉ា - និង) ដូចក្នុងអត្ថបទដែលថា៖ «មួយសែន ឬលើសពីនេះ» ប៉ុន្តែទស្សនៈដែលត្រឹមត្រូវបំផុតគឺថា អត្ថន័យរបស់វាគឺ៖ «ពួកគេគឺជាក្រុមមនុស្សដែលនៅពេលអ្នកឃើញពួកគេ អ្នកនឹងស្មានថាពួកគេមានមួយសែននាក់ ឬលើសពីនេះ»។ ទស្សនៈដែលត្រឹមត្រូវបំផុតគឺដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ «ក្រែងលោគាត់រំលឹក ឬភ័យខ្លាច» ដែលមានន័យថា ការនិយាយទៅកាន់អ្នកដែលរំពឹងថាគាត់នឹងរំលឹក ឬភ័យខ្លាច ហើយនេះគឺអាស្រ័យទៅតាមកម្រិតនៃការយល់ដឹងរបស់អ្នកស្តាប់។ ជួនកាលពាក្យនេះក៏អាចមានន័យថា «حَتَّى» (ហាត់តា - រហូតដល់) ដូចជាពាក្យថា៖ «ខ្ញុំនឹងមិនចាកចេញពីអ្នកឡើយ រហូតដល់អ្នកសងសិទ្ធិរបស់ខ្ញុំមកខ្ញុំវិញ» ដែលមានន័យថា រហូតដល់អ្នកសងបំណុលរបស់ខ្ញុំ។ ជំពូក៖ តើពាក្យ «هَلْ» (ហាល់) ប្រើសម្រាប់សួរចម្លើយដែរឬទេ? វាពុំធ្វើឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរវេយ្យាករណ៍ (អ៊ីអរ៉ាប) ឡើយ។ ជួនកាលពាក្យ «هَلْ» (ហាល់) អាចមានន័យថា «قَدْ» (កត - ពិតជា) ដូចក្នុងព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ «តើពេលវេលាមួយបានមកដល់លើមនុស្សជាតិហើយឬនៅ?»។ ទស្សនៈដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺថា អត្ថន័យរបស់វាគឺការទាមទារឱ្យមានការទទួលស្គាល់ ដូចជាព្រះបន្ទូលដែលថា៖ «តើការតបស្នងនៃអំពើល្អ ក្រៅពីអំពើល្អនោះមានអ្វីទៀត?»។ ហើយនៅពេលដែលពាក្យ «لا» (ឡា) ភ្ជាប់ជាមួយវា នោះវាមានន័យសម្រាប់ការកំណត់ជាក់លាក់។ ជំពូក៖ ពាក្យ «لَوْ» (លៅ) ប្រើសម្រាប់បង្ហាញពីការមិនកើតឡើងនៃរឿងមួយ ដោយសារតែការមិនកើតឡើងនៃរឿងមួយទៀត ដូចជាអ្នកនិយាយថា៖ «ប្រសិនបើអ្នកមកជួបខ្ញុំ ខ្ញុំនឹងផ្តល់កិត្តិយសដល់អ្នក»។ ចំណែកពាក្យ «لَوْلَا» (លៅឡា) ប្រើសម្រាប់បង្ហាញពីការមិនកើតឡើងនៃរឿងមួយ ដោយសារតែការកើតឡើងនៃរឿងមួយទៀត ដូចជាអ្នកនិយាយថា៖ «ប្រសិនបើគ្មានហ្សៃដ៍ទេ ខ្ញុំនឹងមកជួបអ្នក»។ ជួនកាល «لَوْ» (លៅ) អាចមានន័យថា «إِنْ» (អ៊ីន - ប្រសិនបើ) ដូចក្នុងព្រះបន្ទូលដែលថា៖ «ហើយទាសីមូស្លីមម្នាក់ ប្រសើរជាងស្ត្រីមិនជឿម្នាក់ ទោះបីជានាងធ្វើឱ្យអ្នកពេញចិត្តក៏ដោយ» ដែលមានន័យថា ប្រសិនបើនាងធ្វើឱ្យអ្នកពេញចិត្ត។ ហើយនៅពេលដែលពាក្យ «لا» (ឡា) ភ្ជាប់ជាមួយវា នោះវាមានន័យសម្រាប់ការកំណត់ជាក់លាក់ ដូចក្នុងព្រះបន្ទូលដែលថា៖ «ហេតុអ្វីបានជាមិនមានក្រុមមនុស្សមួយចំនួនពីគ្រប់ក្រុម...»។

ផ្នែកស្តីពីពាក្យ «មីន» (من - ពី/ចេញពី) ដែលជាធ្នាក់ (ហារហ្វុលចារ) ប្រើប្រាស់តែលើនាមប៉ុណ្ណោះក្នុងន័យមួយផ្នែក (តាបអ៊ីឌ) ដូចជាពាក្យថាៈ ខ្ញុំបានយកមួយចំណែកពីទ្រព្យរបស់ហ្សែដ ឬក្នុងន័យទូទៅ (អ៊ូម៉ូម) ដូចជាពាក្យថាៈ គ្មានមនុស្សណាម្នាក់នៅក្នុងផ្ទះឡើយ ឬក្នុងន័យ «អាឡា» (លើ/ប្រឆាំង) ដូចព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថាៈ {ហើយយើងបានជួយសង្គ្រោះគាត់ឱ្យរួចផុតពីក្រុមអ្នកដែលបានបដិសេធសញ្ញារបស់យើង} ឬក្នុងន័យការចាប់ផ្តើមនៃទីកន្លែង ដូចជាពាក្យថាៈ ពីបាសរ៉ោះទៅកាន់បាកដាដ។

ជំពូក៖ ពាក្យថា «إلى» (អ៊ីឡា) ប្រសិនបើមានពាក្យ «مَنْ» (ម័ន) ភ្ជាប់មកជាមួយ នោះវាបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់អំពីការកំណត់ព្រំដែន (តាត់ឌីត)។ ចំពោះពាក្យថា «مطلقة» (មុតឡាក់កោះ - ពាក្យដែលមិនមានការកំណត់) ខ្លះថាវាសម្រាប់បង្ហាញពីការប្រមូលផ្តុំ (ជុំ) ហើយខ្លះទៀតថាវាសម្រាប់បង្ហាញពីការកំណត់ព្រំដែន។ លោក ស៊ីបាវ៉ៃហ៍ (Sibawayh) បានមានប្រសាសន៍ថា ន័យដើមរបស់វាគឺសម្រាប់កំណត់ព្រំដែន ប៉ុន្តែវាអាចមានន័យថាការប្រមូលផ្តុំផងដែរ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ «إلى المرافق» (រហូតដល់កែងដៃ) និង «من أنصاري إلى الله» (តើអ្នកណាខ្លះជាអ្នកជួយខ្ញុំឆ្ពោះទៅរកអល់ឡោះ?)។ ជំពូក៖ ពាក្យថា «على» (អាឡា) អាចប្រើជាកិរិយាសព្ទ ដូចជាពាក្យ «علا يعلو» (អាឡា យ៉ាអ់លូ - បានឡើងខ្ពស់)។ វាអាចប្រើជានាម ដូចជាពាក្យ «أخذته من على الفرس» (ខ្ញុំបានយកវាពីលើខ្នងសេះ)។ ហើយវាអាចប្រើជាអក្សរ (ហ្វារហ្វ៍) ដូចជាពាក្យ «لي عليك حق» (ខ្ញុំមានសិទ្ធិលើអ្នក) ដែលក្នុងនោះមានលក្ខណៈជានាមផងដែរ ពោលគឺសិទ្ធិនោះគឺស្ថិតនៅលើរូបគេ។ លោក អាប់ឌុលឡោះ បានមានប្រសាសន៍ថា វាពុំដែលប្រើជាកិរិយាសព្ទឡើយ ហើយពាក្យដែលពួកគេនិយាយថា «علا» (អាឡា) នោះមិនមែនជាអក្សរនេះទេ វាគ្រាន់តែមានសំឡេងដូចគ្នាតែប៉ុណ្ណោះ។

ជំពូក៖ ពាក្យថា «បាល៉ា» (بلى) ប្រើសម្រាប់កែតម្រូវការបដិសេធ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ថា៖ «តើយើងមិនមែនជាម្ចាស់របស់ពួកអ្នកឬ?» ពួកគេបានឆ្លើយថា៖ «បាល៉ា (គឺមែនហើយ)»។ ប្រសិនបើពួកគេឆ្លើយថា «ណាក់អាំ» (បាទ/ចាស) នោះអត្ថន័យរបស់វានឹងក្លាយជាការបដិសេធទៅលើភាពជាម្ចាស់ (របស់អល់ឡោះ) វិញ។ ចំពោះចម្លើយរបស់អ្នកសួរ ប្រសិនបើគេសួរថា «តើហ្សៃដ៍មិននៅក្នុងផ្ទះឬ?» នៅពេលចង់បញ្ជាក់ពីវត្តមានរបស់គេ នោះគេត្រូវឆ្លើយថា «បាល៉ា»។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រហ្វិកហ៍ហ៍ (នីតិសាស្ត្រឥស្លាម) លើបញ្ហាការសារភាព គឺមិនត្រូវបានកំណត់យកលក្ខខណ្ឌនេះទេ ពោលគឺពាក្យទាំងពីរ (បាល៉ា និងណាក់អាំ) ត្រូវបានចាត់ទុកថាស្មើគ្នា លើកលែងតែនៅក្នុងទស្សនៈរបស់អ្នកជំនាញវេយ្យាករណ៍អារ៉ាប់ប៉ុណ្ណោះ។ ជំពូក៖ ពាក្យថា «ម័ន» (من) មិនប្រើក្រៅពីជាឈ្មោះ (នាម) ឡើយ ហើយវាត្រូវបានប្រើសម្រាប់សំដៅទៅលើអ្នកដែលមានសតិបញ្ញា (មនុស្ស) ក្នុងទម្រង់ជាសំណួរ ដូចជាអ្នកនិយាយថា៖ «តើអ្នកណា (ម័ន) នៅជាមួយអ្នក?» ឬប្រើក្នុងទម្រង់ជាលក្ខខណ្ឌ ដូចជាអ្នកនិយាយថា៖ «អ្នកណា (ម័ន) ដែលមកជួបអ្នក នោះចូរឱ្យប្រាក់មួយឌីរហាំដល់គេចុះ»។

ជំពូក៖ លក្ខខណ្ឌដែលធ្វើឱ្យការតាំងលក្ខខណ្ឌមានសុពលភាព។

ជំពូក៖ ពាក្យថា «إِذَا» (អ៊ីហ្សា) គឺសមស្របសម្រាប់ប្រើជាលក្ខខណ្ឌ (Condition) ដូចជាការនិយាយថា «ប្រសិនបើអ្នកចូលទៅក្នុងផ្ទះ» ហើយវាមិនមែនមានន័យតែម្យ៉ាងនោះទេ។ លក្ខខណ្ឌនៃលក្ខខណ្ឌ (Condition of the condition) គឺត្រូវតែភ្ជាប់ទៅនឹងអ្វីដែលមិនប្រាកដថាវានឹងកើតឡើង ដូចជាការចូលទៅក្នុងផ្ទះជាដើម។ ហើយវាក៏ត្រឹមត្រូវផងដែរក្នុងការនិយាយថា «ប្រសិនបើព្រះអាទិត្យរះ» ឬ «ប្រសិនបើថ្ងៃបរលោកមកដល់»។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើគេនិយាយថា «ប្រសិនបើថ្ងៃបរលោកមកដល់» (ដោយប្រើពាក្យ إِنْ - អ៊ីន) នោះវាគឺជាការស្ទាក់ស្ទើរ (ព្រោះថ្ងៃបរលោកប្រាកដជាមកដល់)។ ជំពូក៖ ពាក្យថា «إِذَنْ» (អ៊ីហ្សាន់) គឺសម្រាប់បង្ហាញពីមូលហេតុ (Causality) ដូចជាប្រសាសន៍របស់រ៉សូល (ស.ល.វ) នៅក្នុងហាឌីសអំពីផ្លែឈើស្រស់ (រ៉តប) ថា «ដូច្នេះ មិនត្រូវលក់ដូរឡើយ»។ មានទស្សនៈមួយទៀតពោលថា វាមានន័យដូចគ្នាទៅនឹងពាក្យ «إِذَا» (អ៊ីហ្សា) ប៉ុន្តែទស្សនៈនេះគឺមិនត្រឹមត្រូវឡើយ។

ផ្នែក៖ អំពីពាក្យ «ហត្តា» (حتى) ដែលមានន័យថា «រហូតដល់» (ការកំណត់គោលដៅ) ពាក្យ «ហត្តា» (حتى) អាចមានន័យថាជាការកំណត់គោលដៅ (ការបញ្ចប់) ដូចជាពាក្យរបស់គេដែលថា៖ «អាកាល់តុ សាម៉ាកាតា ហត្តា រ៉អ្សាហា» (ខ្ញុំបានបរិភោគត្រីរហូតដល់ក្បាលរបស់វា)។ វាក៏អាចប្រើជាពាក្យភ្ជាប់ (អ័តហ្វ) ផងដែរ ដូចជាអ្នកនិយាយថា «ហត្តា រ៉អ្សាហា» ដែលមានន័យថា «វ៉ារ៉អ្សាហា» (និងក្បាលរបស់វា)។ វាក៏អាចមានន័យថាជាការចាប់ផ្តើមប្រយោគថ្មី (អ៊ីស្ទីអ្នាហ្វ) ដែលមានន័យថា «ហត្តា រ៉អ្សាហូ អាកាល់តុហ៊ូ» (សូម្បីតែក្បាលរបស់វា ខ្ញុំក៏បានបរិភោគវាដែរ)។ នេះប្រហាក់ប្រហែលនឹងពាក្យរបស់កវីដែលថា៖ «គាត់បានបោះចោលសំបុត្រដើម្បីឱ្យស្រាលខ្លួន លើកលែងតែស្បែកជើងរបស់គាត់ និងស្បៀងអាហារ សូម្បីតែស្បែកជើងរបស់គាត់ គាត់ក៏បានបោះចោលវាដែរ»។ វាអាចមានន័យថា «រហូតដល់» (អ៊ីឡា) ដូចជាពាក្យរបស់គេដែលថា៖ «ហត្តា តាក់ឌីយ៉ានី ដៃនី» (រហូតដល់អ្នកសងបំណុលខ្ញុំ)។ គេមិនអាចប្រើវាជាពាក្យភ្ជាប់ (អ័តហ្វ) បានឡើយ លើកលែងតែអ្វីដែលជាប្រភេទដូចគ្នាទៅនឹងអ្វីដែលត្រូវបានភ្ជាប់។ ដូច្នេះ អ្នកអាចនិយាយថា «អាកាល់តុ សាម៉ាកាតា ហត្តា រ៉អ្សាហា» (ខ្ញុំបានបរិភោគត្រីរហូតដល់ក្បាលរបស់វា) ប៉ុន្តែអ្នកមិនអាចនិយាយថា «ហត្តាល់ ខុបហ្សុ» (រហូតដល់នំប៉័ង) បានឡើយ (ប្រសិនបើត្រីមិនមែនជានំប៉័ង)។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើអ្នកនិយាយថា «វ៉ាល់ ខុបហ្សុ» (និងនំប៉័ង) នោះគឺអាចអនុញ្ញាតបាន។ ដូចដែលអ្នកនិយាយថា «រ៉អៃតុល់ កោមម៉ា ហត្តា ហ្សៃដាន់» (ខ្ញុំបានឃើញក្រុមមនុស្សរហូតដល់ហ្សៃដ៍) ឬ «វ៉ាហ្សៃដាន់» (និងហ្សៃដ៍)។ អ្នកមិនអាចនិយាយថា «ហត្តាល់ ហ៊ីម៉ារ៉» (រហូតដល់សត្វលា) បានឡើយ ប៉ុន្តែអ្នកត្រូវនិយាយថា «វ៉ាល់ ហ៊ីម៉ារ៉» (និងសត្វលា)។ ផ្នែក៖ អំពីពាក្យ «មុዝ» (مذ) វាគឺជាអក្សរ (ហ្វ) ដែលភ្ជាប់ទៅនឹងពេលវេលា មិនមែនទីកន្លែងឡើយ។ គេនិយាយថា «មុዝ ជូម្អះ» (ចាប់តាំងពីថ្ងៃសុក្រ) ដូចដែលគេនិយាយថា «មិន ជូម្អះ» (ចាប់តាំងពីថ្ងៃសុក្រ)។ ហើយជួនកាលវាក៏អាចដើរតួជាឈ្មោះ (នាម) ផងដែរ។

គម្ពីរនៃបទបញ្ជាទាំងឡាយ

គម្ពីរស្ដីពីបទបញ្ជា (គីតាបុល អមរ៍) បទបញ្ជា គឺជាផ្នែកមួយនៃផ្នែកនានានៃការនិយាយ។ ដោយសារក្រុមមួអ្តាហ្ស៊ីឡា (Mu‘tazilah) បានបដិសេធចំពោះដើមកំណើតនៃការនិយាយ (កាលាម) នោះ ចាំបាច់ត្រូវតែលើកយកបញ្ហានេះមកបកស្រាយជាមុនសិន។ ការពិភាក្សាលើប្រធានបទនេះមានបីជំពូក៖ ជំពូកទីមួយ៖ ការបញ្ជាក់អំពីការនិយាយ (កាលាម) ប្រឆាំងនឹងក្រុមមួអ្តាហ្ស៊ីឡា ចំពោះយើង (ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញស៊ុននី) ការនិយាយ គឺជាអត្ថន័យមួយដែលស្ថិតនៅក្នុងព្រះហឫទ័យ (របស់អល់ឡោះ) ដោយមានសច្ចភាព និងលក្ខណៈពិសេសដែលធ្វើឱ្យវាខុសប្លែកពីអ្វីៗដទៃទៀត។ ចំណែកឯពាក្យពេចន៍ដែលបញ្ចេញមកវិញនោះ តើវាត្រូវបានហៅថាជាការនិយាយក្នុងន័យប្រៀបធៀប ឬក្នុងន័យពិតប្រាកដ? លោកគ្រូរបស់យើងគឺ អប៊ូ ហាសាន់ បានមានការស្ទាក់ស្ទើរក្នុងរឿងនេះ ហើយវាជាចំណេះដឹងដែលទទួលបានពីភាសា។ ក្រុមមួអ្តាហ្ស៊ីឡាបានបដិសេធចំពោះប្រភេទនៃការនិយាយទាំងមូល ដោយពួកគេអះអាងថា ការនិយាយគ្រាន់តែជាសកម្មភាពនៃការធ្វើចលនាជាក់លាក់ និងសំឡេងដែលដាច់ៗពីគ្នាប៉ុណ្ណោះ។ ពួកគេអះអាងថា ព្រះអម្ចាស់ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ទ្រង់ជាអ្នកនិយាយ ក្នុងន័យថាទ្រង់ជាអ្នកបង្កើតការនិយាយនោះ។ ភស្តុតាងបញ្ជាក់អំពីការនិយាយ (របស់អល់ឡោះ) មានបីផ្លូវ៖ ផ្លូវទីមួយ៖ ជាផ្លូវដែលទាក់ទងនឹងការនិយាយរបស់ព្រះអម្ចាស់ដ៏មហាឧត្តម។ ប្រជាជាតិឥស្លាមទាំងមូលបាននិយាយស្របគ្នាថា «អល់ឡោះបានមានបន្ទូលថា...» ហើយគម្ពីរគួរអានដ៏ថ្លៃថ្លាក៏បានបញ្ជាក់ដូចនេះដែរ ដូចដែលពួកគេបាននិយាយថា «អល់ឡោះមានចំណេះដឹង»។ ដូច្នេះ វាបង្ហាញពីអត្ថន័យមួយដែលទ្រង់ជាអ្នកមានបន្ទូល។ វាជារឿងមិនអាចទៅរួចទេដែលទ្រង់ជាអ្នកមានបន្ទូលតាមរយៈសកម្មភាពរបស់ទ្រង់ ព្រោះអ្នកធ្វើសកម្មភាពមិនមានសិទ្ធិអំណាចលើលក្ខណៈពិសេសបំផុតនៃសកម្មភាពនោះទេ។ ប្រសិនបើគេអាចនិយាយបានថា ទ្រង់មានបន្ទូលតាមរយៈការនិយាយដែលទ្រង់បង្កើតក្នុងអ្វីមួយផ្សេងទៀត នោះគេក៏អាចនិយាយបានដែរថា ទ្រង់មានចលនាដោយសារចលនាដែលទ្រង់បង្កើតក្នុងអ្វីមួយផ្សេងទៀត។ ផ្លូវទីពីរ៖ ពួកគេបានបង្វែរការនិយាយទៅជាសកម្មភាព (ការធ្វើ)។ ប៉ុន្តែ យើងដឹងយ៉ាងច្បាស់ថា វាអាចទៅរួចក្នុងការយល់ដឹងថា បុគ្គលម្នាក់ជាអ្នកនិយាយ មុនពេលដែលយើងចាប់អារម្មណ៍ទៅលើសកម្មភាព ឬការដែលគាត់ជាអ្នកធ្វើសកម្មភាពនោះ។ ផ្លូវទីបី៖ ជាផ្លូវដែលខ្លាំងបំផុតក្នុងការបញ្ជាក់អំពីគោលបំណង។ នៅពេលដែលនរណាម្នាក់និយាយទៅកាន់ទាសកររបស់ខ្លួនថា «ចូរធ្វើចុះ!» គាត់បានជួបប្រទះនូវការទាមទារដ៏ដាច់ខាតមួយដែលស្ថិតនៅក្នុងខ្លួនគាត់នៅពេលបញ្ជា ហើយគាត់បានបង្ហាញវាដោយពាក្យថា «ចូរធ្វើចុះ!»។ នេះគឺជាអ្វីដែលបង្ហាញពីអត្ថន័យនោះ ហើយវាគឺជាការនិយាយដែលចាំបាច់ត្រូវតែបញ្ជាក់។ វាជារឿងដែលដឹងបានដោយការពិចារណា ហើយវាមិនមែនជា «បំណង» (អ៊ីរ៉ូដាហ៍) សម្រាប់អត្ថន័យពីរនោះទេ។ ទីមួយ៖ ព្រោះថាបំណងត្រូវបានបែងចែកទៅជាការចង់បាន (តាម៉ាន់ណា) ដែលមិនអាចកាត់ផ្តាច់ពីការស្ទាក់ស្ទើរបានឡើយ ហើយការទាមទារនេះមិនមានការស្ទាក់ស្ទើរនោះទេ។ ទីពីរ៖ គឺបំណងដ៏ដាច់ខាត ដែលមិនអាចទៅរួចក្នុងការភ្ជាប់វាទៅនឹងសកម្មភាពរបស់អ្នកដទៃ ព្រោះវាមិនមែនជាអ្វីដែលស្ថិតក្រោមសមត្ថភាពរបស់អ្នកមានបំណងនោះទេ។ ម្យ៉ាងទៀត នៅពេលដែលចៅហ្វាយនាយម្នាក់ត្រូវបានស្តីបន្ទោសដោយអាជ្ញាធរ ដោយសារតែគាត់បានវាយទាសកររបស់គាត់ ហើយគាត់បានដោះសារថាទាសករនោះរឹងរូស គាត់ក៏បានបញ្ជាឱ្យទាសករនោះធ្វើអ្វីមួយដើម្បីបញ្ជាក់ការពិតឱ្យឃើញច្បាស់។ គាត់បានបញ្ជាទាសកររបស់គាត់ទាំងដែលគាត់ចង់ឱ្យទាសករនោះបដិសេធ ដើម្បីជាលេសសម្រាប់ខ្លួនគាត់។ គាត់មិនមែនមានបំណងឱ្យទាសករនោះធ្វើតាមនោះទេ។ គ្មានហេតុផលណាដែលត្រូវបដិសេធថាវាជា «បទបញ្ជា» នោះទេ ព្រោះទាសករបានយល់ពីបទបញ្ជានោះ ហើយបានបែងចែករវាងវា និងការនិយាយរាយមាយ។ ប្រសិនបើគាត់យល់ពីកាលៈទេសៈ និងគោលបំណងរបស់ចៅហ្វាយនាយ គាត់នឹងយល់ពីបទបញ្ជានោះ ប៉ុន្តែគាត់ក៏ដឹងពីបំណងចង់ឱ្យមានការបដិសេធផងដែរ។ ដូច្នេះ គ្មានហេតុផលណាដែលត្រូវយកការទាមទារនោះទៅភ្ជាប់នឹងបំណងចង់ឱ្យកើតមានសកម្មភាពនោះទេ។ ទម្រង់នៃពាក្យនេះគឺជាបទបញ្ជា ដើម្បីបែងចែកវាពីការរៀបរាប់ ឬការនិយាយរាយមាយ ព្រោះទាសករយល់ពីការទាមទារដែលនៅពីក្រោយវា ហើយព្រោះថាទម្រង់នៃពាក្យនោះ បន្ទាប់ពីបានក្លាយជាបទបញ្ជា វាក៏មានអ្វីដែលបង្ហាញ និងអ្វីដែលត្រូវបានបង្ហាញ ដែលនោះគឺជា «ការទាមទារ» ដែលយើងបានរៀបរាប់មកនេះ។

ជំពូកទីពីរ៖ ស្តីពីនិយមន័យនៃពាក្យសម្តី (អាល់-កាលាម) មានការលើកឡើងថា វាគឺជាការរំលឹកនៅក្នុងចិត្ត ឬការនិយាយនៅក្នុងចិត្ត ឬជាអត្ថន័យនៃសញ្ញាណដែលត្រូវបានកំណត់ឡើងសម្រាប់ធ្វើការយល់ដឹងគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយនេះគឺជាទស្សនៈដែលត្រឹមត្រូវបំផុត។ ប្រហែលជាយើងអាចនិយាយបានថា វាមិនមាននិយមន័យកំណត់ច្បាស់លាស់នោះទេ ដូចដែលយើងបានលើកឡើងនៅក្នុងនិយមន័យនៃចំណេះដឹង (អាល់-អ៊ីលម៍) ពីព្រោះថាពាក្យពេចន៍ដែលត្រូវបានលើកយកមកប្រើប្រាស់ គឺនៅមានកម្រិតមិនអាចគ្របដណ្តប់លើអត្ថន័យដែលត្រូវបានយល់ដឹងនោះឡើយ។

ជំពូកទីបី៖ ស្តីពីប្រភេទនៃពាក្យសម្តី (អាក្សាមុល កាលាម) ទស្សនៈដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ ពាក្យសម្តីមានប្រាំប្រភេទ៖ ១. ការស្នើសុំ (តលប)៖ រួមមាន ការបញ្ជា (អាំរ), ការហាមឃាត់ (នហី), ការអង្វរករ (ដូអា), ការផ្តល់ដំណឹង (ខប), ការសាកសួរ (អ៊ីសតិខប), ការដាស់តឿន (តាន់បីហ៍) ដែលសំដៅលើការហៅ (និដា), និងការស្ទាក់ស្ទើរ (តារ៉ូឌូដ) ដែលរួមមានការប្រាថ្នា (ត៉ាម៉ាន់នី) និងការរំពឹងទុក (តារ៉ូជូ)។ ប្រសិនបើយើងដកការស្ទាក់ស្ទើរចេញ ដោយយល់ថាវាគ្រប់គ្រាន់ត្រឹមប្រភេទនៃការដាស់តឿន ឬការផ្តល់ដំណឹងនោះ វានឹងនាំឱ្យមានការកំណត់ត្រឹមតែប្រភេទណាមួយប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថាការបញ្ជា ការហាមឃាត់ ការផ្តល់ដំណឹង និងការសាកសួរ ក៏មានបង្កប់នូវការដាស់តឿន និងការផ្តល់ដំណឹងផងដែរ។ នៅពេលដែលមូលដ្ឋាននៃពាក្យសម្តីត្រូវបានកំណត់ យើងសូមបញ្ជាក់ថា៖ ការបញ្ជា (អាំរ) គឺជាពាក្យសម្តីដាច់ខាតដែលទាមទារឱ្យមានការគោរពប្រតិបត្តិពីអ្នកដែលត្រូវបានបញ្ជា តាមរយៈការអនុវត្តនូវអ្វីដែលត្រូវបានបញ្ជា។ ក្នុងនោះក៏រួមបញ្ចូលទាំងការណែនាំឱ្យធ្វើ (ណាន់ដុប) ផងដែរ។ មានទស្សនៈខ្លះថា វាគឺជាពាក្យសម្តីដែលបង្កប់នូវកាតព្វកិច្ចលើអ្វីដែលត្រូវបានបញ្ជា ហើយមិនរាប់បញ្ចូលការណែនាំឱ្យធ្វើនោះទេ។ អាល់កូឌី (អាល់-Qadi) បានលើកឡើងដើម្បីបញ្ជាក់ពីភាពត្រឹមត្រូវនៃនិយមន័យទីមួយ ដោយចាត់ទុកថាការណែនាំឱ្យធ្វើ (ណាន់ដុប) គឺជាការបញ្ជា ព្រោះវាជាការគោរពប្រតិបត្តិ។ ប៉ុន្តែវាមិនមែនជាការគោរពប្រតិបត្តិដោយសារតែវាជាអ្វីដែលត្រូវបានចង់បាននោះទេ ព្រោះថាអំពើបាបក៏ជាអ្វីដែលត្រូវបានចង់បានដែរ (ក្នុងន័យវាសនា)។ ដូច្នេះ វាជាការគោរពប្រតិបត្តិដោយសារតែវាជាអ្វីដែលត្រូវបានបញ្ជា។ នេះគឺជាការវិនិច្ឆ័យលើភាសា ព្រោះគេអាចនិយាយបានថា វាជាការគោរពប្រតិបត្តិដោយសារតែវាជាអ្វីដែលត្រូវបានទាមទារ។ ប្រសិនបើអ្វីៗដែលត្រូវបានទាមទារទាំងអស់ត្រូវបានហៅថាជាការបញ្ជា ដោយប្រៀបធៀបទៅនឹងកាតព្វកិច្ច (វ៉ាហ្ស៊ីប) នោះវាមិនមែនជាការប្រៀបធៀបក្នុងភាសានោះទេ ហើយក៏មិនមានការរាយការណ៍បែបតាវ៉ាធួរ (ការរាយការណ៍តៗគ្នាជាច្រើន) ដែរ។ ចំណែកការរាយការណ៍បែបអាហាត (បុគ្គលម្នាក់ៗ) មិនបង្កើតឱ្យមានចំណេះដឹងច្បាស់លាស់ឡើយ។ ចំពោះនិយមន័យរបស់ក្រុមមូអតាហ្ស៊ីឡា (Mu'tazila) ដែលពួកគេនិយាយថា ការបញ្ជាគឺជាពាក្យសម្តីរបស់អ្នកនិយាយដែលថា "ចូរធ្វើចុះ" នោះ ត្រូវបានគេបដិសេធដោយពាក្យថា "ចូរក្រោកឡើង" និង "ចូរញ៉ាំចុះ" ព្រោះរាល់ការបញ្ជាត្រូវបានដកស្រង់ចេញពីប្រភពផ្សេងទៀត ហើយដោយពាក្យថា "ចូរក្រោកឡើងដើម្បីញ៉ាំ" ព្រោះការញ៉ាំគឺជាអ្វីដែលត្រូវបានបញ្ជា ប៉ុន្តែមិនមែនតាមទម្រង់នៃការបញ្ជានោះទេ។ បន្ទាប់មកពួកគេនិយាយថា ចាំបាច់ត្រូវមានបំណងបង្កើតពាក្យសម្តី បំណងចំពោះអ្វីដែលត្រូវបានបញ្ជា និងបំណងចំពោះការបង្កើតទម្រង់ពាក្យសម្តីដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងជាការបញ្ជា ដើម្បីបែងចែកវាចេញពីការរៀបរាប់។ អាល់កាអប៊ី (អាល់-Ka'bi) បានជំទាស់នឹងពួកគេក្នុងបំណងចុងក្រោយនេះ ដោយនិយាយថា វាបែងចែកចេញពីការរៀបរាប់ដោយគុណលក្ខណៈផ្ទាល់ខ្លួន។ គេបានសួរគាត់ថា តើអ្វីមួយអាចបែងចែកចេញពីអ្វីដែលដូចគ្នាតាមរយៈគុណលក្ខណៈផ្ទាល់ខ្លួនដោយរបៀបណា? គាត់ក៏ឆ្លើយថា តើវាបែងចែកចេញពីវាដោយបំណងដោយរបៀបណា? ខណៈដែលសារធាតុមិនអាចបែងចែកចេញពីសារធាតុដោយបំណងនៅក្នុងខ្លួនវាបានឡើយ។ ភាពច្របូកច្របល់របស់ពួកគេបានធ្វើឱ្យយើងយល់ថា វាជាបន្ទុកនៃពាក្យសម្តីចំពោះពួកគេ។ ទាំងនេះគឺជាសេចក្តីផ្តើមនៃគម្ពីរនេះ។ គោលបំណងរបស់វាមាន ១៤ បញ្ហា៖ បញ្ហាទី ១៖ ពួកគេមានទស្សនៈខុសគ្នាលើអត្ថន័យនៃទម្រង់នៃការបញ្ជា និងអ្វីដែលវាទាមទារ ពោលគឺពាក្យរបស់អ្នកនិយាយថា "ចូរធ្វើចុះ"។ អាល់ជូបប៊ី (អាល់-Jubba'i) បាននិយាយថា វាបង្ហាញថាអ្វីដែលត្រូវបានបញ្ជាគឺជាអ្វីដែលត្រូវបានចង់បាន ហើយកាតព្វកិច្ច (វ៉ាហ្ស៊ីប) មិនត្រូវបានដកស្រង់ចេញពីវាឡើយ។ អ្នកខ្លះទៀតនិយាយថា វាបង្ហាញពីការដកចេញនូវភាពលំបាក និងការអនុញ្ញាត (អ៊ីបាហា) ព្រោះវាស្ថិតនៅចន្លោះកាតព្វកិច្ច និងការណែនាំឱ្យធ្វើ។ នេះគឺជាអ្វីដែលប្រាកដ ហើយវាជាប្រភេទនៃការសន្មតតាមបែបហ្វិកហ៍ហ៍ (Istishab)។ ភាសាមិនអាចដកស្រង់ចេញពីវាបានទេ លុះត្រាតែមានការរាយការណ៍ថា ពាក្យ "ចូរធ្វើចុះ" ត្រូវបានកំណត់សម្រាប់ពួកគេថាជាការអនុញ្ញាត។ ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ហ៍ (Fuqaha) បាននិយាយថា វាគឺជាកាតព្វកិច្ច ដោយផ្អែកលើភស្តុតាងនៃការបញ្ជារបស់អ្នកនាំសារ (រ៉សូល) និងការដែលអល់ឡោះបានបញ្ជាឱ្យអ៊ីប្លីសធ្វើស៊ូជូដ (ក្រាបថ្វាយបង្គំ) និងការដែលអ្នកត្រូវបានបញ្ជាត្រូវទទួលទោសប្រសិនបើមិនធ្វើតាម។ ទាំងអស់នេះអាចដកស្រង់ចេញពីគម្ពីរគួរអានបាន ហើយការបដិសេធថាពាក្យនេះដោយឡែកមិនបង្ហាញពីវា គឺមិនមានភស្តុតាងឡើយ។ ចំណែកឯលោកគ្រូរបស់យើង អាប៊ូ ហាសាន់ (Abu អាល់-Hasan) និងអាល់កូឌី (អាល់-Qadi) រួមទាំងក្រុមអ្នកប្រាជ្ញផ្នែកមូលដ្ឋានគ្រឹះ (Usuliyyin) បានផ្អាកការវិនិច្ឆ័យលើវា ដោយនិយាយថាវាមិនមានអត្ថន័យអ្វីឡើយ លើកលែងតែមានភស្តុតាងមកបញ្ជាក់ពីទិសដៅណាមួយនៃលទ្ធភាព។ ទស្សនៈដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ៖ អត្ថន័យនៃទម្រង់នៃការបញ្ជាក្នុងភាសា គឺជាការទាមទារដ៏ដាច់ខាត លុះត្រាតែមានភស្តុតាងមកផ្លាស់ប្តូរវា។ យើងយល់រឿងនេះដោយភាពចាំបាច់ ពីការបែងចែករបស់ជនជាតិអារ៉ាប់រវាងពាក្យថា "ចូរធ្វើចុះ" និង "កុំធ្វើ" ហើយការដែលពួកគេហៅមួយថាជាការបញ្ជា និងមួយទៀតជាការហាមឃាត់។ ការបដិសេធរឿងនេះ គឺផ្ទុយពីអ្វីដែលអ្នកប្រាជ្ញភាសាទាំងអស់បានឯកភាពគ្នា។ ប៉ុន្តែភាពជាកាតព្វកិច្ច (វ៉ាហ្ស៊ីប) ត្រូវបានដកស្រង់ចេញពីភស្តុតាងផ្សេងទៀត ព្រោះអត្ថន័យរបស់វាមិនត្រូវបានកំណត់ឡើយ ប្រសិនបើមិនមានការភ័យខ្លាចចំពោះការដាក់ទោសនៅពេលមិនអនុវត្តតាម។ ទម្រង់ពាក្យសម្តីតែមួយមុខមិនបង្ហាញពីការដាក់ទោសឡើយ។ លោកអាល់សាហ្វីអី (អាល់-Shafi'i) បានចាត់ទុកការបញ្ជារបស់សាសនាថាជាកាតព្វកិច្ច ហើយលោកបានសម្រេចត្រឹមត្រូវ ព្រោះវាត្រូវបានបញ្ជាក់ដល់យើងតាមរយៈភស្តុតាងថា អ្នកណាដែលប្រឆាំងនឹងការបញ្ជារបស់រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ គឺបានប្រព្រឹត្តអំពើបាប និងប្រឈមនឹងការដាក់ទោស។

បញ្ហាទី (១១) ការសឡាត (ការថ្វាយបង្គំ) គឺមានកាតព្វកិច្ចតាំងពីដើមពេលវេលារបស់វា ដោយមានភាពធូរលុង (អាចពន្យារពេលបាន) ហើយអ្នកដែលពន្យារពេលមិនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអ្នកប្រព្រឹត្តអំពើបាបនោះទេ។ លោក អាប់ប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «វាមិនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកាតព្វកិច្ច (វ៉ាជីប) រហូតទាល់តែពេលវេលានោះរួមតូច (ជិតអស់ពេល)»។ ការជជែកវែកញែកជាមួយលោកក្នុងរឿងនេះគឺមានច្រើន ហើយលោកក៏បានផ្ទុយពីគោលការណ៍នៅក្នុងរឿងការសង (កូដា) ការបង់កាហ្វារ៉ាត (ការលោះបាប) និងការបង់ហ្សាកាត់។ ចំណែកអ្នកដែលបដិសេធចំពោះកាតព្វកិច្ចដែលមានភាពធូរលុងតាំងពីដើមមក ដោយលើកឡើងថា៖ «ប្រសិនបើការបោះបង់ចោល និងការជ្រើសរើសរបស់បុគ្គលម្នាក់ត្រូវបានអនុញ្ញាត នោះវាមិនមានអត្ថន័យអ្វីសម្រាប់កាតព្វកិច្ចនោះទេ»។ ការលើកឡើងរបស់យើង ឬពាក្យដែលម្ចាស់និយាយទៅកាន់ទាសកររបស់ខ្លួនថា៖ «ខ្ញុំតម្រូវឱ្យអ្នកដេរអាវនេះ ហើយខ្ញុំបានកំណត់ពេលវេលាមួយខែឱ្យអ្នក» គឺមិនអាចដោះស្រាយបញ្ហានេះបានឡើយ ព្រោះថាពាក្យនេះមិនបានហាមឃាត់ការអនុញ្ញាតឱ្យពន្យារពេលនោះទេ ហើយវាក៏តម្រូវឱ្យមានកាតព្វកិច្ចផងដែរ។ អ្វីដែលលោក កូឌី បានលើកឡើងដើម្បីការពារក្រុមអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ហ៍ថា៖ «ការពន្យារពេលមិនត្រូវបានអនុញ្ញាតឡើយ លើកលែងតែមានលក្ខខណ្ឌនៃការតាំងចិត្តថានឹងអនុវត្ត» គឺមិនអាចដោះស្រាយបញ្ហានេះបានទេ ព្រោះក្រុមអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ហ៍មិនបានតម្រូវឱ្យមានរឿងនោះឡើយ។ ប្រសិនបើគេភ្លេច នោះវាក៏ត្រូវបានអនុញ្ញាត ហើយម្យ៉ាងទៀត បញ្ជានោះមិនមានសញ្ញាណបញ្ជាក់ពីកាតព្វកិច្ចនៃការតាំងចិត្តនោះទេ។ ការលើកឡើងថាវាជាការរវាងការតាំងចិត្ត និងការអនុវត្តដោយមិនមានការកំណត់ច្បាស់លាស់ គឺជាការសម្រេចចិត្តដោយគ្មានមូលដ្ឋាន។ អ្វីដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ៖ ការបញ្ជាក់ពីកាតព្វកិច្ចមិនអាចកើតឡើងបានឡើយ លើកលែងតែនៅចុងបញ្ចប់នៃពេលវេលា យោងទៅតាមអ្វីដែលយើងបានលើកឡើងពីការអនុញ្ញាតឱ្យពន្យារពេល។ ប៉ុន្តែច្បាប់សាសនាបានហៅវាថាជាកាតព្វកិច្ចដែលមានភាពធូរលុង ដូចជាកាហ្វារ៉ាត និងអ្វីៗផ្សេងទៀត ហើយសញ្ញាណនៃច្បាប់សាសនាបានបញ្ជាក់ពីវា។ ការអនុញ្ញាតនេះមិនមានអ្វីហាមឃាត់ឡើយ ដូច្នេះត្រូវអនុវត្តតាមសញ្ញាណនៃច្បាប់សាសនាក្នុងការប្រើប្រាស់ពាក្យនេះ។ បញ្ហាទី (១២) អ្នកដែលត្រូវបានបញ្ជា (អាល់ម៉ាមូ) មិនដឹងថាខ្លួនជាអ្នកត្រូវបានបញ្ជាឡើយ មុនពេលដែលខ្លួនមានលទ្ធភាព (តាក់មូ)។ លោក អាប់ប៊ូ ហាស៊ីម បានយល់ស្របតាមនេះ ដោយផ្ទុយពីលោក កូឌី ព្រោះថាការមានលទ្ធភាពគឺជាលក្ខខណ្ឌដែលកំណត់កាតព្វកិច្ច។ វាអាចទៅរួចដែលថាការស្លាប់នឹងមកដល់មុនពេលមានលទ្ធភាព តើគេអាចដឹងដោយរបៀបណាជាមួយនឹងលទ្ធភាពបែបនេះ? ហើយវាត្រូវបានបញ្ជាក់រួចហើយថា កាតព្វកិច្ចដែលហួសពីសមត្ថភាពគឺជារឿងដែលមិនអាចទៅរួចសម្រាប់យើង។ ចំណែកលោក កូឌី ជឿជាក់ថាការបញ្ជាមានសុពលភាពមុនពេលមានកាតព្វកិច្ច ហើយផ្អែកលើមូលដ្ឋាននេះ លោកបានអនុញ្ញាតឱ្យមានការលុបចោល (ណាស៊ីខ៍) មុនពេលមានលទ្ធភាព។ លោកបានប្រកាន់យកថា ការប្រញាប់ប្រញាល់ឆ្ពោះទៅរកការអនុវត្តគឺមានកាតព្វកិច្ច ហើយមិនអនុញ្ញាតឱ្យពន្យារពេលដោយរង់ចាំការស្លាប់មុនពេលអនុវត្តសកម្មភាពនោះទេ។ ដូច្នេះ នៅពេលដែលគេមានលទ្ធភាព វាក៏ក្លាយជាកាតព្វកិច្ច ព្រោះប្រសិនបើគេខ្ជិលច្រអូស វានឹងនាំឱ្យខូចខាតដល់ច្បាប់សាសនា និងធ្វើឱ្យគោលបំណងរបស់អ្នកបញ្ជា (អល់ឡោះ) បាត់បង់។ ប៉ុន្តែចំណេះដឹងមិនអាចបញ្ជាក់បានឡើយជាមួយនឹងភាពមិនប្រាកដប្រជានេះ។ បញ្ហា (១៣) យោងតាមក្រុម មូអតាហ្ស៊ីឡាហ៍៖ អ្នកដែលត្រូវបានបញ្ជា នឹងលែងជាអ្នកត្រូវបានបញ្ជាទៀតហើយនៅពេលដែលកំពុងអនុវត្ត និងនៅពេលដែលសកម្មភាពដែលត្រូវបានទាមទារនោះកើតឡើង ព្រោះថាការបញ្ជាគឺការទាមទារ ហើយអ្វីដែលកំពុងកើតឡើងមិនត្រូវបានទាមទារឡើយ។ ពួកគេក៏បាននិយាយថា៖ «វានឹងលែងជាអ្វីដែលស្ថិតក្នុងសមត្ថភាពទៀតហើយ ព្រោះសមត្ថភាពមិនទាក់ទងនឹងអ្វីដែលមានស្រាប់នោះទេ»។ ក្រុមរបស់យើងបានជំទាស់នឹងពួកគេក្នុងបញ្ហាទាំងពីរនេះ ដោយពួកគេបានផ្អែកលើការបញ្ជាទៅលើសមត្ថភាព។ យើងជឿជាក់ថា ការទាក់ទងគ្នានៃសមត្ថភាពទៅនឹងអ្វីដែលស្ថិតក្នុងសមត្ថភាពក្នុងស្ថានភាពដែលមានស្រាប់ គឺជាជំនឿរបស់យើង។ ដូច្នេះត្រូវតែសម្រេចចិត្តថា វាលែងជាអ្នកត្រូវបានបញ្ជាទៀតហើយ ព្រោះអ្វីដែលកំពុងកើតឡើងមិនត្រូវបានទាមទារ។ ចំណែកសមត្ថភាពវិញ វាគឺជាមូលហេតុនៃការកើតឡើង ប្រសិនបើវាមិនអមជាមួយវា វានឹងមិនកើតឡើងឡើយ។ ព្រោះថាភាពមិនមាន (អាដាំ) ដែលបន្តជានិច្ច មិនត្រូវការសមត្ថភាពឡើយ ហើយក៏ដូចជាភាពមាន (វូជូដ) ដែលបន្តជានិច្ចដែរ។ រវាងស្ថានភាពទាំងពីរនេះ មានស្ថានភាពដ៏ល្អិតល្អន់មួយដែលជាស្ថានភាពដំបូងនៃការកើតឡើង ហើយវាមិនកើតឡើងឡើយលើកលែងតែមានសមត្ថភាពអមជាមួយវា។ ចំណែកការបញ្ជាវិញ វាមិនមែនជាអ្វីដែលធ្វើឱ្យសកម្មភាពកើតឡើងរហូតដល់ត្រូវមានសមត្ថភាពអមជាមួយវាឡើយ។ ប្រសិនបើគេនិយាយថា៖ «វាជាអ្វីដែលធ្វើឱ្យវាជាការគោរពប្រតិបត្តិ (តូអាហ៍)» យើងឆ្លើយថា៖ «អាចធ្វើឱ្យវាជាការគោរពប្រតិបត្តិបានដោយការទាមទារពីមុនមក ព្រោះថាការកើតឡើងនៃសកម្មភាពមិនទាក់ទងនឹងវាឡើយ»។ បញ្ហា (១៤) លោកគ្រូរបស់យើង អាប់ប៊ូ ហាសាន់ អាល់អ័ស្ហអារី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អ្វីដែលមិនទាន់មាន (អាល់ម៉ាឌូម) គឺជាអ្នកត្រូវបានបញ្ជា ប្រសិនបើវាមានវត្តមាន ព្រោះវាត្រូវបានបញ្ជាក់ចំពោះលោកថា ការនិយាយ (កាលាម) គឺជាលក្ខណៈដ៏ចំណាស់ (កូឌីម) ហើយអល់ឡោះគឺជាអ្នកបញ្ជាតាំងពីដើមមក»។ ក្រុម មូអតាហ្ស៊ីឡាហ៍ បានបដិសេធរឿងនេះ ហើយនិយាយថា៖ «ការបញ្ជាគឺជាការទាមទារ តើវាអាចទៅរួចយ៉ាងដូចម្តេចចំពោះអ្វីដែលមិនទាន់មាន?»។ ការបញ្ជាទៅលើអ្វីដែលមិនទាន់មាន និងអ្នកដែលឆ្កួត គឺជារឿងដែលមិនអាចទៅរួច ព្រោះពួកគេមិនមានការយល់ដឹង។ ដូច្នេះ អ្វីដែលមិនទាន់មានគឺកាន់តែមិនអាចត្រូវបានបញ្ជា។ បន្ទាប់មកពួកគេបានយកបញ្ហានេះជាលេសដើម្បីបដិសេធការនិយាយរបស់អល់ឡោះ។ ការឆ្លើយតបរបស់លោក កូឌី ដែលថាអ្នកត្រូវបានបញ្ជាគឺមិនទាន់មាន មិនអាចដោះស្រាយបញ្ហានេះបានទេ ព្រោះវាជាភាពចាំបាច់របស់វា ដូច្នេះវាមិនមានអ្វីដែលមិនអាចទៅរួចនោះទេ។ វិធីសាស្ត្រត្រឹមត្រូវគឺត្រូវនិយាយថា៖ «វាមិនឆ្ងាយពីការស្រមើស្រមៃឡើយ ដែលការទាមទារមួយកើតឡើងពីបុគ្គលម្នាក់ចំពោះកូនរបស់គាត់ដែលមិនទាន់កើតមក ដោយឱ្យគាត់រៀនចំណេះដឹងនៅពេលដែលគាត់កើតមក ហើយការទាមទារនោះនៅតែបន្ត។ នៅពេលដែលគាត់កើតមក ការទាមទារនោះក៏ភ្ជាប់មកជាមួយ»។ ដូច្នេះហើយ អល់ឡោះក៏ដូចគ្នាដែរ ការទាមទារដែលជាការបញ្ជាគឺមានស្រាប់នៅក្នុងលក្ខណៈរបស់ទ្រង់តាំងពីដើមមក ហើយវាមិនបានតម្រង់ទៅលើអ្វីដែលមិនទាន់មានឡើយ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលពួកគេកើតមក ពួកគេក៏ក្លាយជាអ្នកត្រូវបានបញ្ជាដោយការទាមទារពីមុននោះ ដោយគ្មានការផ្លាស់ប្តូរអ្វីឡើយ។ អ្វីដែលមិនទាន់មានមិនត្រូវបានដាក់កាតព្វកិច្ចឡើយ ហើយនេះគឺជាអត្ថន័យនៃពាក្យរបស់លោកដែលថា «ប្រសិនបើវាមានវត្តមាន»។

យើងត្រូវផ្អាកក្នុងរឿងនេះ ព្រោះអាចមានលទ្ធភាពថា ការហាមឃាត់ដែលបានលើកឡើងពីមុនមក គឺជាភស្តុតាងដែលជះឥទ្ធិពលដល់ទម្រង់នៃពាក្យនេះ ហើយក៏អាចមានលទ្ធភាពផ្ទុយពីនេះដែរ ដែលមិនអាចបញ្ជាក់បានឡើយ ដូច្នេះចាំបាច់ត្រូវផ្អាកការវិនិច្ឆ័យលើខ្លឹមសាររបស់វា រហូតដល់មានការបកស្រាយច្បាស់លាស់។ បញ្ហាទី ៥៖ ប្រសិនបើគេនិយាយថា «អ្នកកុំស្លៀកសម្លៀកបំពាក់ណាមួយក្នុងចំណោមសម្លៀកបំពាក់ទាំងបីនេះ ហើយអ្នកមានសិទ្ធិជ្រើសរើស» នោះការហាមឃាត់នេះគឺត្រឹមត្រូវ (ផ្ទុយពីទស្សនៈរបស់ អាប់ប៊ូ ហាស្ហីម)។ ចំណែកវិធីសាស្ត្រនៃការពិភាក្សា គឺដូចអ្វីដែលយើងបានលើកឡើងនៅក្នុងផ្នែកលក្ខខណ្ឌនៃកាហ្វារ៉ោះ (ការលោះបាប) ជាមួយនឹងពាក្យបញ្ជា ដូច្នេះយើងនឹងមិនលើកមកនិយាយម្តងទៀតនៅទីនេះទេ។ ជំពូក៖ អំពីការប្រើប្រាស់ទម្រង់នៃពាក្យបញ្ជា (ស៊ីហ្គោះ អាល់អាំរ) ពាក្យបញ្ជាត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់៖ ១. ការកំណត់ជាកាតព្វកិច្ច (វូជូព)៖ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយប្រតិបត្តិសឡាត និងបង់ហ្សាកាត់»។ ២. ការណែនាំឱ្យធ្វើ (ណាន់ដាប់)៖ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយធ្វើកិច្ចសន្យាដោះលែងពួកគេ»។ ៣. ការណែនាំឱ្យអនុវត្ត (អ៊ីរស្ហាត)៖ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយរកសាក្សី»។ ៤. ការអនុញ្ញាត (អ៊ីបាហ៉ោះ)៖ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «ហើយនៅពេលដែលអ្នកទាំងឡាយចេញពីស្ថានភាពអ៊ីហ្រាំម (ហាឡាល) ចូរអ្នកទាំងឡាយបរបាញ់ចុះ»។ ៥. ការអប់រំ (តាក់អ៊ឌីប)៖ ដូចជាពាក្យរបស់ព្យាការី (ស.អ) ទៅកាន់ អ៊ីប៊ុន អាប់បាស (រ.អ) ថា «ចូរអ្នកបរិភោគអ្វីដែលនៅជិតអ្នក»។ ៦. ការបង្ហាញពីការផ្តល់ឱ្យ (អ៊ីមទីណាន់)៖ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយបរិភោគអ្វីដែលអល់ឡោះបានផ្តល់ជាកត្តញ្ញូដល់អ្នក»។ ៧. ការផ្តល់កិត្តិយស (អ៊ីកូរ៉ម)៖ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយចូលទៅក្នុងនោះដោយសន្តិភាព»។ ៨. ការគំរាមកំហែង (តាហ៊ីឌីត)៖ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយធ្វើអ្វីដែលអ្នកចង់ធ្វើចុះ»។ ៩. ការធ្វើឱ្យអស់លទ្ធភាព (តាក់អ៊ីជីស)៖ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយក្លាយជាថ្ម ឬដែកចុះ»។ ១០. ការបង្ខិតបង្ខំ (តាសឃីរ)៖ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយក្លាយជាស្វាដែលត្រូវគេមើលងាយចុះ»។ ១១. ការមើលងាយ (អ៊ីហាន៉ោះ)៖ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «ចូរភ្លក់ចុះ! ពិតប្រាកដណាស់ អ្នកគឺជាអ្នកដែលមានអំណាច និងមានកិត្តិយស»។ ១២. ការធ្វើឱ្យស្មើគ្នា (តាសវីយ៉ោះ)៖ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយអត់ធ្មត់ ឬមិនអត់ធ្មត់ក៏ដោយ»។ ១៣. ការព្រមាន (អ៊ីនហ្សារ)៖ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយបរិភោគ និងរីករាយក្នុងរយៈពេលខ្លីចុះ»។ ១៤. ការអង្វរករ (ដូអា)៖ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «សូមព្រះអង្គដឹកនាំពួកយើងទៅកាន់ផ្លូវដ៏ត្រឹមត្រូវ»។ ១៥. ការប្រាថ្នា (តាត៉ាម៉ាន់នី)៖ ដូចជាពាក្យរបស់កវីថា «ឱយប់ដ៏វែងអន្លាយអើយ ចូរអ្នកបាត់ទៅដោយពន្លឺព្រឹកព្រលឹមចុះ...»។ ព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «ចូរមានឡើង នោះវាក៏កើតឡើង» គឺជាការប្រាប់អំពីអំណាចដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។ ដូច្នេះ អត្ថន័យដើមនៃពាក្យបញ្ជាគឺ «កាតព្វកិច្ច» ហើយក្រៅពីនេះ គឺជាការប្រើប្រាស់ក្នុងន័យប្រៀបធៀប។ សរុបទាំងអស់មានដប់បីចំណុច។ ចំណែកការហាមឃាត់ (ណាហ៊ី) ក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់អត្ថន័យចំនួនប្រាំពីរដែរ៖ ១. ការហាមឃាត់ដាច់ខាត (តារីម)៖ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «ហើយអ្នកទាំងឡាយកុំខិតជិតការសហាយស្មន់»។ ២. ការមិនចូលចិត្ត (ការ៉ាហ៉ោះ)៖ ដូចជាពាក្យដែលថ្លែងទៅកាន់ អាយ៉ិស៉ោះ (រ.អ) ថា «អ្នកកុំធ្វើវូឌូដោយទឹកដែលត្រូវកម្តៅថ្ងៃ»។ ៣. ការមើលងាយ (តាក់ហ៊ីរ)៖ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «ហើយអ្នកកុំសម្លឹងមើលទៅលើអ្វីដែលយើងបានផ្តល់ឱ្យ...»។ ៤. ការបញ្ជាក់ពីលទ្ធផល (បាយ៉ាន អាល់អាគីបោះ)៖ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «ហើយអ្នកកុំគិតថាអល់ឡោះមិនដឹងឮឡើយ»។ ៥. ក្នុងន័យអង្វរករ (ដូអា)៖ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «សូមព្រះអង្គកុំដាក់បន្ទុកលើពួកយើងនូវអ្វីដែលពួកយើងគ្មានលទ្ធភាពទ្រាំទ្របាន»។ ៦. ការអស់សង្ឃឹម (អ៊ីយ៉ាស)៖ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «ថ្ងៃនេះ អ្នកទាំងឡាយកុំសុំទោសឡើយ»។ ៧. ការណែនាំ (អ៊ីរស្ហាត)៖ ដូចជាព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះថា «អ្នកទាំងឡាយកុំសួរអំពីអ្វីៗដែលប្រសិនបើវាត្រូវបានបង្ហាញដល់អ្នក វានឹងធ្វើឱ្យអ្នកមិនសប្បាយចិត្តឡើយ»។ អល់ឡោះគឺជាអ្នកដែលដឹងច្បាស់បំផុត។

ជំពូកស្តីពីការបកស្រាយអំពី អ្វីដែលជាកាតព្វកិច្ច (វ៉ាជីប), អ្វីដែលជាការលើកទឹកចិត្ត (ម៉ាន់ឌូប), អ្វីដែលជាការស្អប់ខ្ពើម (ម៉ាក្រូហ៍) និងអ្វីដែលជាការហាមឃាត់ (ម៉ាហ្ស៊ូរ)។ មានការលើកឡើងអំពីនិយមន័យនៃ «វ៉ាជីប» (កាតព្វកិច្ច) ថា៖ «គឺជាអ្វីដែលអ្នកបោះបង់វាចោលនឹងត្រូវទទួលទោស»។ និយមន័យនេះមិនត្រឹមត្រូវទេ ពីព្រោះអល់ឡោះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ទ្រង់នៅខ្ពស់ហួសពីការដែលទ្រង់ត្រូវទទួលខុសត្រូវក្នុងការផ្តល់រង្វាន់ ឬដាក់ទោសទណ្ឌ ហើយទ្រង់មានសិទ្ធិអំណាចក្នុងការធ្វើអ្វីដែលទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យចំពោះអ្នកដែលទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យ។ មានការលើកឡើងមួយទៀតថា៖ «វាគឺជាអ្វីដែលមានការព្រមានចំពោះការបោះបង់វាចោល»។ ចំណុចខ្វះខាតនៃនិយមន័យនេះគឺថា ប្រសិនបើការព្រមាននោះត្រូវបានកំណត់យ៉ាងដាច់ខាត នោះវានឹងមិនមានការរំពឹងទុកនូវការអភ័យទោស និងការលើកលែងឡើយ ព្រោះព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះដ៏មហាបរិសុទ្ធ គឺជាសច្ចភាព និងជាការពិត។ វាមិនអាចកំណត់និយមន័យដោយផ្អែកលើការភ័យខ្លាចចំពោះការដាក់ទោសបានឡើយ ពីព្រោះភាពជាកាតព្វកិច្ច (វ៉ាជីប) ត្រូវបានបែងចែកចេញពីភាពអនុញ្ញាត (ចាអ្ស) ដោយសារការជំរុញចិត្តរបស់អ្នកដែលមានបញ្ញាឱ្យអនុវត្តវា ដើម្បីជៀសវាងនូវអ្វីដែលត្រូវបានហាមឃាត់យ៉ាងច្បាស់លាស់។ ចំណែកឯការស្វែងរកផលប្រយោជន៍ដែលមិនមានការកំណត់ទោសទណ្ឌច្បាស់លាស់ចំពោះការបោះបង់វាចោលនោះ គឺមិនមែនជារឿងដែលខុសពីហេតុផលឡើយ។ ដូច្នេះ ចាំបាច់ត្រូវកំណត់និយមន័យវាដោយអ្វីដែលមានការស្តីបន្ទោសចំពោះការបោះបង់វាចោល ឬអ្វីដែលអ្នកបោះបង់វាចោលត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអ្នកប្រព្រឹត្តអំពើបាប (ម៉ាស៊ីយ៉ះ)។ ព្រោះថា «ការប្រព្រឹត្តអំពើបាប» គឺជាពាក្យដែលបង្ហាញពីការស្តីបន្ទោស ដែលបញ្ញាបានកំណត់ឱ្យជៀសវាង។ ចំណែកឯ «ម៉ាហ្ស៊ូរ» (ការហាមឃាត់) គឺអ្នកប្រាជ្ញគ្រប់រូបកំណត់និយមន័យវាដោយផ្ទុយពីនិយមន័យនៃ «វ៉ាជីប»។ រីឯ «ម៉ាន់ឌូប» (ការលើកទឹកចិត្ត) គឺរាល់អ្វីដែលត្រូវបានបញ្ជាឱ្យធ្វើ ប៉ុន្តែមិនមានការស្តីបន្ទោសចំពោះការបោះបង់វាចោលឡើយ។ ចំណែកឯ «ម៉ាក្រូហ៍» (ការស្អប់ខ្ពើម) មានការលើកឡើងថា៖ «វាគឺជាការបោះបង់ចោលនូវអ្វីដែលជាម៉ាន់ឌូប»។ និយមន័យនេះមិនត្រឹមត្រូវទេ ដោយសារការមិនចំណាយពេលវេលាទាំងអស់ទៅលើការគោរពប្រតិបត្តិ (អ៊ីបាដាត) មិនមែនជារឿងដែលគួរឱ្យស្អប់ខ្ពើមនោះទេ ទោះបីជាការគោរពប្រតិបត្តិទាំងនោះជាអ្វីដែលត្រូវបានលើកទឹកចិត្តក៏ដោយ។ មានការលើកឡើងទៀតថា៖ «វាគឺជាអ្វីដែលគេភ័យខ្លាចថាវាជាការហាមឃាត់ ឬភ័យខ្លាចថានឹងត្រូវទទួលទោសចំពោះវា ឬវាបង្កប់នូវការធ្លាក់ចូលទៅក្នុងភាពស្រពិចស្រពិល (ស៊ុបហះ)»។ ទាំងអស់នេះមិនត្រឹមត្រូវទេ ព្រោះវាពាក់ព័ន្ធនឹងភាពមិនច្បាស់លាស់ ខណៈដែលភាពជាម៉ាក្រូហ៍គឺកើតឡើងដោយមានការកំណត់ច្បាស់លាស់ថាវាមិនមែនជាការហាមឃាត់។ ដូច្នេះ វិធីសាស្ត្រត្រឹមត្រូវគឺត្រូវនិយាយថា៖ «ម៉ាក្រូហ៍ គឺរាល់អ្វីដែលត្រូវបានហាមឃាត់ ប៉ុន្តែមិនមានការស្តីបន្ទោសចំពោះការប្រព្រឹត្តវាឡើយ»។ ចំណែកឯ «អ៊ីបាហះ» (ភាពអនុញ្ញាត) គឺការផ្តល់ជម្រើសរវាងសកម្មភាពពីរ ដែលមិនមានភាពខុសគ្នារវាងគ្នានឹងគ្នាដោយសារការលើកទឹកចិត្ត ឬការស្អប់ខ្ពើមឡើយ។ ចំណែកឯ «ការបោះបង់ចោល» (តារូក) គឺជាពាក្យដែលផ្ទុយពីកាតព្វកិច្ច (វ៉ាជីប) ដូចជាការអង្គុយនៅពេលដែលមានបញ្ជាឱ្យឈរ។ ក្នុងករណីនេះ ការប្រព្រឹត្តអំពើបាបគឺកើតឡើងដោយសារការបោះបង់ការឈរ មិនមែនដោយសារការអង្គុយនោះទេ។ អាប៊ូ ហាស្ហីម បានយល់ស្របជាមួយយើងក្នុងរឿងនេះ ដូច្នេះ អាប៊ូ ហាស្ហីម ត្រូវបានគេហៅថាជាអ្នកដែលកំណត់ការស្តីបន្ទោស (អាល់-ហ្សាំមី) ដោយសារតែគាត់បានភ្ជាប់ការស្តីបន្ទោសទៅនឹងអ្វីដែលមិនមានវត្តមាន (ម៉ាអ្ដ៊ូម)។

គម្ពីរស្ដីពីភាពទូទៅ និងភាពជាក់លាក់ (Kitab អាល់-'Umum wa អាល់-Khusus)

ជំពូកស្តីពីពាក្យទូទៅ (អាល់-‘Umūm) និងពាក្យជាក់លាក់ (អាល់-Khusūṣ) បញ្ហាទី ១៖ ក្រុមអ្នកដែលផ្អាកការសម្រេចចិត្ត (អាល់-Wāqifiyyah) បានផ្អាកការសម្រេចចិត្តលើទម្រង់នៃពាក្យទូទៅ (អាល់-‘Umūm)។ នេះក៏ជាទស្សនៈរបស់លោកគ្រូរបស់យើងគឺ អប៊ូ ហាសាន់ (Abu អាល់-Hasan)។ មូលហេតុដែលនាំឱ្យពួកគេយល់បែបនេះ គឺដោយសារសំណួររបស់ក្រុមអ្នកដែលជឿថា អ្នកមានជំនឿ (មូមិន) នឹងត្រូវទទួលទណ្ឌកម្មដោយសារអំពើបាប (អាល់-Wa‘īdiyyah) និងទស្សនៈរបស់ក្រុម ចាហ៍មីយ៉ះ (Jahmiyyah) និងក្រុម មួរជិអះ (Murji’ah) ដែលនិយាយថា អ្នកមានជំនឿនឹងមិនត្រូវទទួលទណ្ឌកម្មដោយសារអំពើបាបឡើយ។ រីឯក្រុម ខាវ៉ារីជ (Khawārij) វិញ ពួកគេយល់ថា អ្នកណាដែលប្រព្រឹត្តអំពើបាប នឹងត្រូវស្ថិតនៅក្នុងនរកជារៀងរហូត ដោយពួកគេអះអាងថាគ្មានអ្វីដែលហៅថា "បាបតូច" នោះទេ ព្រោះការប្រឆាំងនឹងបញ្ជារបស់អល់ឡោះ ទោះក្នុងទម្រង់ណាក៏ដោយ សុទ្ធតែជា "បាបធំ"។ ក្នុងចំណោមពួកគេ ក៏មានអ្នកដែលទទួលស្គាល់ថាមានបាបតូច ហើយសម្រេចថាបាបនោះនឹងត្រូវលុបចោល ប្រសិនបើមិនមានការប្រព្រឹត្តដដែលៗ។ ក្រុមអ្នកផ្អាកការសម្រេចចិត្ត (អាល់-Wāqifiyyah) មានទស្សនៈខុសៗគ្នា៖ អ្នកខ្លះនិយាយថា ពាក្យទូទៅ (អាល់-‘Āmm) គឺប្រើរួមគ្នាសម្រាប់ទាំងឯកវចនៈ និងពហុវចនៈ ដូចជាពាក្យ "អាល់-‘Ayn" (ដែលអាចមានន័យច្រើនយ៉ាង)។ អ្នកខ្លះទៀតក៏ផ្អាកការសម្រេចចិត្តលើចំណុចនេះដែរ។ មូលហេតុដែលបដិសេធទស្សនៈរបស់ពួកគេ គឺដូចអ្វីដែលយើងបានលើកឡើងក្នុងទម្រង់នៃបញ្ជា (អាល់-Amr) គឺដោយសារយើងដឹងថា ជនជាតិអារ៉ាប់មានការបែងចែកច្បាស់លាស់រវាងបុរសម្នាក់ បុរសពីរនាក់ និងបុរសច្រើននាក់ ហើយពួកគេបែងចែករវាងឯកវចនៈ និងពហុវចនៈ។ លោក អ៊ីម៉ាម សាហ្វីអី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ "ពាក្យទូទៅ (អាល់-‘Āmm) គឺជាអត្ថបទច្បាស់លាស់ (Naṣṣ) សម្រាប់រាល់អ្វីដែលវាអាចគ្របដណ្តប់បាន"។ មានការលើកឡើងពីលោកគ្រូរបស់យើង អប៊ូ ហាសាន់ ថា៖ "ប្រសិនបើមានភស្តុតាងបញ្ជាក់បន្ថែមមកជាមួយ នោះវាជាចំណុចដែលត្រូវផ្អាកការសម្រេចចិត្ត" ប៉ុន្តែការលើកឡើងនេះមិនត្រឹមត្រូវទេ។ មានអ្នកខ្លះនិយាយថា មិនចាំបាច់ផ្អាកការសម្រេចចិត្តលើឧបករណ៍នៃលក្ខខណ្ឌ (Adāt អាល់-Shart) នៅពេលវាភ្ជាប់ជាមួយប្រយោគ ដូចជាពាក្យថា៖ "អ្នកណាក៏ដោយដែលចូលក្នុងផ្ទះនេះ ចូរឱ្យប្រាក់មួយឌីរហាំដល់គេ"។ ទស្សនៈដែលត្រូវបានជ្រើសរើសគឺ៖ ពាក្យទូទៅគឺជាអត្ថបទច្បាស់លាស់ (Naṣṣ) សម្រាប់ចំនួនតិចបំផុតនៃពហុវចនៈ ដូចដែលយើងបានលើកឡើង ហើយវាជាអត្ថបទបង្ហាញច្បាស់ (Ẓāhir) សម្រាប់អ្វីដែលលើសពីនោះ។ គោលបំណងរបស់យើងអំពីទម្រង់ពហុវចនៈនឹងត្រូវបានពន្យល់តាមរយៈការបែងចែក៖ យើងនិយាយថា ពាក្យទូទៅ (អាល់-‘Umūm) ត្រូវបានដកស្រង់ចេញពីឧបករណ៍នៃលក្ខខណ្ឌ និងទម្រង់នៃពហុវចនៈ។ ចំពោះឧបករណ៍នៃលក្ខខណ្ឌ ដូចជាពាក្យថា៖ "អ្នកណាក៏ដោយដែលចូលក្នុងផ្ទះ ចូរឱ្យប្រាក់មួយឌីរហាំដល់គេ" និង "អ្នកណាក៏ដោយដែលធ្វើឱ្យដីដែលស្លាប់ (ដីគ្មានម្ចាស់) ឱ្យមានជីវិតឡើងវិញ នោះដីនោះជារបស់គេ"។ ពាក្យថា "ម័ន" (Man - អ្នកណា) គឺជាឈ្មោះដែលបង្ហាញពីភាពមិនច្បាស់លាស់ (Ibhām) ដូច្នេះវាទាមទារឱ្យមានការគ្របដណ្តប់ទាំងអស់ (Istighrāq)។ វាក៏អាចដកស្រង់ចេញពីកាលបរិច្ឆេទ (ពេលវេលា) ដូចជាពាក្យថា៖ "នៅពេលណាដែលអ្នកផ្តល់កិត្តិយសដល់ខ្ញុំ ខ្ញុំនឹងផ្តល់កិត្តិយសដល់អ្នក" និងពីទីកន្លែង ដូចជាពាក្យថា៖ "នៅកន្លែងណាដែលអ្នកនៅ ខ្ញុំនឹងនៅទីនោះជាមួយអ្នក"។ ចំពោះទម្រង់ពហុវចនៈ វាត្រូវបានបែងចែកទៅជា៖ ១. ពហុវចនៈសុក្រិត (Jam‘ អាល់-Salāmah)៖ គឺជាពហុវចនៈដែលរក្សាទម្រង់ដើមនៃឯកវចនៈ។ ២. ពហុវចនៈបំបែក (Jam‘ អាល់-Taksīr)៖ គឺជាពហុវចនៈដែលមិនរក្សាទម្រង់ដើមនៃឯកវចនៈ។ ពហុវចនៈសុក្រិត បែងចែកជា៖ - ពហុវចនៈសម្រាប់បុរស៖ ដូចជាពាក្យ "មូស្លីម" (មូស្លីម) ទៅជា "Muslimūn" (មូស្លីមូន)។ - ពហុវចនៈសម្រាប់ស្ត្រី៖ ដូចជាពាក្យ "Muslimah" (មូស្លីមះ) ទៅជា "Muslimāt" (មូស្លីមាត)។ ពហុវចនៈបំបែក គឺជាពហុវចនៈដែលទម្រង់នៃឯកវចនៈត្រូវបានបំបែកដោយការបន្ថែមអក្សរ ដូចជា "Rajul" (បុរស) ទៅជា "Rijāl" (បុរសៗ) ឬដោយការកាត់បន្ថយអក្សរ ឬដោយការផ្លាស់ប្តូរស្រៈ។ សរុបមក យើងដឹងថា សហាបះ (សូមអល់ឡោះពេញចិត្តចំពោះពួកគេ) មិនមានការស្ទាក់ស្ទើរក្នុងរឿងនេះទេ ប៉ុន្តែពួកគេយល់ថាវាជាការគ្របដណ្តប់ទាំងអស់ (التكثير)។ ហើយត្រូវដឹងថា អក្សរ និងកិរិយាសព្ទ មិនអាចធ្វើជាពហុវចនៈបានទេ មានតែនាមប៉ុណ្ណោះដែលអាចធ្វើជាពហុវចនៈបាន។

ជំពូកស្តីពីការលើកលែង (អាល់-Istithna’) ដែលមានបួនផ្នែក៖ ផ្នែកទីមួយ៖ ស្តីពីអក្សរនៃការលើកលែង ការលើកលែង គឺជាការដកចេញនូវអត្ថន័យទូទៅនៃពាក្យមួយ ដោយអាស្រ័យលើភស្តុតាងដែលបង្ហាញពីបរិបទ (Qarinah Haliyyah) ដែលមិនមានកំណត់ជាក់លាក់ ប៉ុន្តែយើងអាចយល់បានតាមរយៈអត្ថន័យរបស់វា។ ឧទាហរណ៍៖ នៅពេលអ្នកនិយាយថា «ខ្ញុំបានឃើញមនុស្ស» យើងដឹងថាអ្នកមិនបានសំដៅលើមនុស្សទាំងអស់នោះទេ។ វាក៏អាចអាស្រ័យលើភស្តុតាងតាមរយៈពាក្យសម្តី (Qarinah Lafziyyah) ដែលបែងចែកជាការលើកលែង (Istithna’) និងការកំណត់ជាក់លាក់ (Takhsis)។ ចំពោះការលើកលែង (Istithna’) អក្សររបស់វាមានដូចជា៖ «إلا» (Illa), «عدا» (Ada), «سوى» (Siwa), «غير» (Ghair), និង «حاشا» (Hasha)។ មេនៃក្រុមនេះគឺ «إلا»។ ការលើកលែងត្រូវបានបែងចែកជាពីរប្រភេទ៖ ការលើកលែងក្នុងប្រយោគស្រប (Ithbat) និងការលើកលែងក្នុងប្រយោគបដិសេធ (Nafi)។ ការលើកលែងក្នុងប្រយោគស្រប៖ ឧទាហរណ៍៖ «أقبل القوم إلا زيداً» (ក្រុមមនុស្សបានមកដល់ លើកលែងតែហ្សៃដ៍)។ គោលការណ៍ដើមក្នុងករណីនេះគឺត្រូវអានដោយសញ្ញាណសៈ (Nasb)។ ហាក់ដូចជាអ្នកកំពុងនិយាយថា «ខ្ញុំសូមលើកលែងហ្សៃដ៍» ដោយមានការលាក់ទុកនូវកិរិយាសព្ទ (Taqdir អាល់-Idmar) ដូចជាពេលអ្នកនិយាយថា «Ya Abdullah» ដែលមានន័យថា «ខ្ញុំសូមហៅអាប់ឌុលឡោះ»។ វាអនុញ្ញាតឱ្យអានដោយសញ្ញារ៉ហ្វអ៊ (Raf’) ដោយសន្មតថា «إلا» ជំនួសឱ្យ «غير» ហើយផ្ទេរវេយ្យាករណ៍របស់ «غير» ទៅឱ្យពាក្យបន្ទាប់។ ឧទាហរណ៍៖ «أقبل القوم غير زيد» (ក្រុមមនុស្សបានមកដល់ ក្រៅពីហ្សៃដ៍)។ ភស្តុតាងគឺពាក្យកាព្យថា៖ «រាល់បងប្អូនដែលបងប្អូនរបស់គេបែកចេញ... លើកលែងតែផ្កាយពីរ (អាល់-Farqadan)»។ ប៉ុន្តែទស្សនៈដែលត្រឹមត្រូវជាងគឺការអានដោយសញ្ញាណសៈ (Nasb) ព្រោះ «غير» ត្រូវបានអានដោយរ៉ហ្វអ៊ (Raf’) ដោយសន្មតថាវាជាគុណនាម (Sifah) ដែលមានន័យថា «ក្រុមមនុស្សដែលខុសពីហ្សៃដ៍បានមកដល់»។ ការសន្មតថាជាគុណនាមក្នុងការលើកលែងគឺជារឿងឆ្ងាយពីគោលដៅ។ អល់ឡោះបានមានបន្ទូលថា៖ «ប្រសិនបើនៅក្នុងមេឃ និងផែនដីមានព្រះជាម្ចាស់ច្រើនក្រៅពីអល់ឡោះ នោះវានឹងវិនាសអន្តរាយ» (អាល់-អាំប៊ីយ៉ា៖ ២២)។ នេះដោយសារតែប្រយោគមុន «إلا» មិនអាចឈរដោយឯករាជ្យបានទេ ដូច្នេះអ្វីដែលនៅសល់ក្លាយជាផ្នែកមួយនៃប្រយោគនោះ ទើបគេសន្មតថាជាគុណនាម។ ចំពោះការលើកលែងក្នុងប្រយោគបដិសេធ៖ ប្រសិនបើប្រយោគនោះអាចឈរដោយឯករាជ្យ ឧទាហរណ៍៖ «ما جاءني القوم إلا زيداً» (គ្មាននរណាម្នាក់មកជួបខ្ញុំទេ លើកលែងតែហ្សៃដ៍) នោះវាដូចនឹងប្រយោគស្របដែរ គឺគោលការណ៍ដើមត្រូវអានដោយសញ្ញាណសៈ (Nasb) ហើយអាចអានដោយរ៉ហ្វអ៊ (Raf’) ដោយសន្មតថាជាការជំនួស (Badal)។ ប្រសិនបើប្រយោគនោះមិនអាចឈរដោយឯករាជ្យបានទេ នោះវាត្រូវអានដោយរ៉ហ្វអ៊ (Raf’) ជានិច្ច ឧទាហរណ៍៖ «ما جاءني إلا زيد» (គ្មាននរណាម្នាក់មកជួបខ្ញុំទេ ក្រៅពីហ្សៃដ៍)។ ប្រសិនបើ «إلا» គ្មានឥទ្ធិពលលើវេយ្យាករណ៍ទេ នោះវាដូចជាអ្នកនិយាយថា «ما جاءني زيد» (ហ្សៃដ៍មិនបានមកជួបខ្ញុំទេ)។ ប្រសិនបើអ្នកដាក់ពាក្យផ្សេងទៀតបន្ទាប់ពីការលើកលែង អ្នកត្រូវអានដោយសញ្ញាណសៈ (Nasb) ដូចជា៖ «ما جاءني إلا زيداً أحد»។ ភស្តុតាងគឺពាក្យកាព្យរបស់ អាល់-Kumait និង Ka’b អ៊ីប៊ីន ម៉ាលីក។ ក្រុមអ្នកប្រាជ្ញនៃកុលសម្ព័ន្ធ Tamim យល់ថា មិនអាចនិយាយថា «ما جاءني أحد إلا حماراً» (គ្មាននរណាម្នាក់មកជួបខ្ញុំទេ ក្រៅពីសត្វលា) ព្រោះពាក្យ «أحد» (នរណាម្នាក់) មិនអាចប្រើសម្រាប់សត្វលាបានទេ។ ប៉ុន្តែអ្នកប្រាជ្ញនៃតំបន់ Hijaz អនុញ្ញាតឱ្យប្រើ ដោយពួកគេឆ្លើយតបថា៖ «ខ្ញុំបានជិះសត្វលាមួយក្នុងចំណោមសត្វលាទាំងពីររបស់ខ្ញុំ»។ អល់ឡោះគឺជាអ្នកដឹងច្បាស់បំផុត។

ជំពូកទីពីរ៖ ស្តីពីលក្ខខណ្ឌនៃការលើកលែង (Istithna') លក្ខខណ្ឌនៃការលើកលែងមានបីប្រការ៖ ទីមួយ៖ ការលើកលែងត្រូវតែភ្ជាប់ទៅនឹងពាក្យដំបូង ព្រោះវាជាផ្នែកមួយនៃពាក្យនោះ។ ការវិនិច្ឆ័យលើរឿងនេះ គឺត្រូវយោងទៅតាមភាសាអារ៉ាប់ និងទំនៀមទម្លាប់របស់ពួកគេ។ ប្រសិនបើគេអនុញ្ញាតឱ្យមានការដាច់ដោយឡែកពីគ្នានោះ នោះសម្បថ និងកិច្ចសន្យារបស់ពួកគេនឹងក្លាយជាមោឃៈ ហើយអ្វីដែលចាំបាច់ត្រូវបំពេញតាមនោះនឹងបាត់បង់។ មានការលើកឡើងពីលោក អ៊ីបនុ អាប់បាស (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) ថា លោកបានអនុញ្ញាតឱ្យមានការលើកលែងដោយយឺតយ៉ាវ (មិនភ្ជាប់ភ្លាមៗ)។ ប្រសិនបើការលើកឡើងនេះត្រឹមត្រូវ នោះមូលហេតុដែលធ្វើឱ្យវាខុសឆ្គងគឺដូចអ្វីដែលយើងបានរៀបរាប់ខាងលើ។ វិធីសាស្ត្រដោះស្រាយគឺត្រូវបដិសេធអ្នកដែលរាយការណ៍រឿងនេះ ដោយមិនគួរគិតថាគាត់ធ្វើបែបនោះឡើយ ឬអាចនិយាយបានថា លោកចង់សំដៅទៅលើករណីដែលបុគ្គលម្នាក់លាក់ទុកក្នុងចិត្តនៅពេលនិយាយ ហើយទើបតែបញ្ចេញវានៅពេលក្រោយ។ គាត់អាចនិយាយថា នោះគឺជាអ្វីដែលគាត់ជឿជាក់ ហើយគោលជំហររបស់គាត់គឺអ្វីដែលបុគ្គលម្នាក់ជឿជាក់ក្នុងចិត្ត គឺត្រូវតែទទួលយកនៅពេលដែលគាត់បញ្ចេញវា។ ខ្លះទៀតបាននិយាយថា លោកចង់សំដៅលើការលើកលែងនៅក្នុងគម្ពីរគួរអាន។ អ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ហ៍ខ្លះបាននិយាយថា ការលើកលែងដោយយឺតយ៉ាវក្នុងគម្ពីរគួរអានមិនមែនជារឿងខុសឆ្គងទេ ព្រោះព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះគឺជាអ្វីដែលស្ថិតនៅជាមួយព្រះអង្គ ហើយវាជាព្រះបន្ទូលតែមួយដែលមិនដាច់ និងមិនមានការបែកខ្ញែក។ នេះជាការយល់ឃើញដែលខុសឆ្គង ព្រោះគម្ពីរគួរអានត្រូវបានចុះមកតាមភាសារបស់ជនជាតិអារ៉ាប់ ហើយយើងកំពុងពិភាក្សាអំពីពាក្យពេចន៍ ដូច្នេះយើងមិនយល់អ្វីពីវាឡើយក្រៅពីអ្វីដែលយល់បានពីពាក្យរបស់រ៉សូល។ អ្វីដែលពួកគេបានលើកឡើងនោះ គឺជាការបដិសេធចំពោះរាល់វិធីសាស្ត្រដ៏ល្អិតល្អន់ដែលអ្នកបកស្រាយគម្ពីរបានលើកឡើង។ ទីពីរ៖ ការលើកលែងនោះមិនត្រូវគ្របដណ្តប់លើចំនួនទាំងអស់ឡើយ ដើម្បីកុំឱ្យមានការផ្ទុយគ្នា។ នេះជាទស្សនៈដែលច្បាស់លាស់។ វាមិនមែនជាលក្ខខណ្ឌដែលត្រូវទុកផ្នែកភាគច្រើនឱ្យនៅដដែលនោះទេ ផ្ទុយពីទស្សនៈរបស់លោក កាឌី (Qadi)។ លោកបានលើកហេតុផលថា ការលើកលែងដែលគ្របដណ្តប់លើចំនួនទាំងអស់ ត្រូវបានបដិសេធព្រោះវាខុសពីទំនៀមទម្លាប់របស់ជនជាតិអារ៉ាប់ មិនមែនដោយសារតែវាបង្កប់នូវការបដិសេធបន្ទាប់ពីការទទួលស្គាល់នោះទេ។ ភស្តុតាងគឺការទទួលយកពាក្យរបស់បុគ្គលម្នាក់ដែលថា "ខ្ញុំជំពាក់ដប់ បើអល់ឡោះមានបំណង" នោះគឺជាការលើកលែងចំនួនប្រាំបួនចេញពីដប់ ដែលវាខុសពីទំនៀមទម្លាប់។ យើងឆ្លើយតបថា ការលើកលែងដែលគ្របដណ្តប់លើចំនួនទាំងអស់ត្រូវបានបដិសេធព្រោះវាផ្ទុយនឹងខ្លួនឯង (តាន៉ាកុឌ) ហើយករណីនេះមិនផ្ទុយនឹងខ្លួនឯងទេ។ ពិតមែនហើយ វាជាពាក្យដែលខ្សោយ និងខុសពីទំនៀមទម្លាប់ ប៉ុន្តែយើងមិនគិតដល់ចំណុចនេះទេក្នុងការទទួលស្គាល់ (ការសារភាព) ដោយផ្អែកលើភស្តុតាងនៃការទទួលយកពាក្យរបស់គាត់ថា "លើកលែងតែប្រាំបួន មួយភាគប្រាំមួយ និងមួយភាគប្រាំ មួយភាគប្រាំពីរ និងមួយភាគប្រាំពីរ មួយភាគប្រាំមួយ"។ នេះជាពាក្យដែលខ្សោយ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានទទួលយក។ ពិតមែនហើយ ពាក្យបែបនេះមិនចេញពីអ្នកដឹកនាំសាសនា (សារីអា) ទេ ដោយសារតែភាពខ្សោយនៃពាក្យនោះ មិនមែនដោយសារតែវាផ្ទុយនឹងខ្លួនឯងនោះទេ។ ទីបី៖ ការលើកលែងត្រូវតែជាប្រភេទតែមួយ (ជាមួយអ្វីដែលត្រូវបានលើកលែង) ព្រោះវាដកស្រង់ចេញពីពាក្យថា "អាល់-ថានី" (ការបត់ត្រឡប់)។ វាប្រៀបដូចជាការបត់ពាក្យដែលបាននិយាយរួច ហើយបង្វែរវាចេញពីការយល់ថាជាអត្ថន័យទូទៅ។ ដូច្នេះ គ្មានន័យអ្វីឡើយចំពោះពាក្យរបស់អ្នកដែលនិយាយថា "ខ្ញុំបានឃើញមនុស្សគ្រប់គ្នា លើកលែងតែសត្វលា" ព្រោះពាក្យថា "មនុស្ស" មិនរាប់បញ្ចូលសត្វលានោះទេ។ លោក អ៊ីម៉ាំ ស៊ីហ្វៃអី (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានអនុញ្ញាតឱ្យមានការលើកលែងពីប្រភេទផ្សេងគ្នា ដោយសន្មតថាវាអាចវិលត្រឡប់ទៅរកប្រភេទដើមវិញ។ ឧទាហរណ៍ដូចជាបុគ្គលម្នាក់និយាយថា "ខ្ញុំជំពាក់បុគ្គលនេះមួយពាន់ឌីរហាំ លើកលែងតែអាវមួយ"។ ប្រសិនបើគាត់ពន្យល់ថាវាមានតម្លៃស្មើនឹងអាវមួយ នោះគេនឹងទទួលយក។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើគាត់ពន្យល់ថាវាជាអាវនោះផ្ទាល់ នោះគេនឹងមិនទទួលយកទេ។ ដូច្នេះ វាគឺជាការសន្មតថាវាវិលត្រឡប់ទៅរកប្រភេទឌីរហាំវិញ។ ចំណែកលោក អាប់ប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានហាមឃាត់រឿងនេះ លើកលែងតែការលើកលែងរបស់ដែលថ្លឹងចេញពីរបស់ដែលវាស់។

ជំពូកទីបី លោក អ៊ីម៉ាម៉ូ ស៊ីហ្វៃ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ប្រយោគឯករាជ្យដែលត្រូវបានតភ្ជាប់គ្នាដោយអក្សរ «វ៉ាវ» (و) ហើយបន្តដោយការលើកលែង (អ៊ីស្ទីស្ណា) នោះ ការលើកលែងនេះនឹងត្រឡប់ទៅគ្របដណ្តប់លើប្រយោគទាំងអស់។ លោកបានយកគោលការណ៍នេះទៅអនុវត្តលើការទទួលយកសក្ខីកម្មរបស់អ្នកដែលត្រូវបានដាក់ទណ្ឌកម្មពីបទចោទប្រកាន់មិនពិត (កាហ្សហ្វ)។ លោកក៏បានមានប្រសាសន៍ទៀតថា៖ ប្រសិនបើបុគ្គលម្នាក់ធ្វើការទទួលស្គាល់ (អ៊ីកហ្វារ) ចំពោះកូនចៅរបស់ អាំរ និងកូនចៅរបស់ បាករ លើកលែងតែពួកអ្នកដែលប្រព្រឹត្តអំពើអបាយមុខ (ហ្វូសាក់) នោះការលើកលែងនេះនឹងត្រូវអនុវត្តចំពោះពួកអ្នកប្រព្រឹត្តអំពើអបាយមុខទាំងពីរក្រុមនោះ។ ដូចគ្នានេះដែរនៅក្នុងរឿងមរតក (វ៉ាស៊ីយ៉ា)។ លោកបានលើកហេតុផលថា ប្រយោគទាំងនោះបានក្លាយទៅជាប្រយោគតែមួយដោយសារអក្សរ «វ៉ាវ» ដែលជាឧបករណ៍តភ្ជាប់។ ប៉ុន្តែទស្សនៈនេះខ្សោយ ព្រោះថាអក្សរ «វ៉ាវ» ប្រើសម្រាប់តភ្ជាប់លំដាប់លំដោយ មិនមែនសម្រាប់បូកបញ្ចូលគ្នា (ជាក្រុមតែមួយ) នោះទេ។ តើប្រយោគដែលមានន័យផ្ទុយគ្នាអាចបញ្ចូលគ្នាបានដោយរបៀបណា? ដូចជាអ្នកនិយាយថា៖ «ខ្ញុំបានផ្តល់កិត្តិយសដល់កូនចៅ អាំរ, ខ្ញុំបានមើលងាយកូនចៅ ខាលីដ, និងខ្ញុំបានវាយកូនចៅ ហ្សៃដ»។ នេះមិនដូចទៅនឹងពាក្យរបស់អ្នកដែលនិយាយថា «ខ្ញុំបានឃើញ ហ្សៃដ និង អាំរ» នោះទេ ព្រោះពាក្យថា «និង អាំរ» មិនអាចឈរជាប្រយោគឯករាជ្យបានឡើយ។ ដូច្នេះ ការសម្រេចចិត្តថាការលើកលែងត្រូវអនុវត្តទៅលើប្រយោគទាំងអស់នោះ គឺជាការសន្និដ្ឋានដោយគ្មានមូលដ្ឋានច្បាស់លាស់។ ចំណែកលោក អ៊ីម៉ាម៉ូ អាប៊ូ ហានីហ្វាហ៍ (សូមអល់ឡោះមេត្តាដល់លោក) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ ការលើកលែងនោះនឹងត្រូវអនុវត្តតែលើប្រយោគចុងក្រោយប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែលោកបានផ្ទុយពីគោលការណ៍នេះនៅក្នុងរឿង «ការកំណត់តាមឆន្ទៈរបស់អល់ឡោះ» (ម៉ាស៊ីអះ) ដូចជាប្រសិនបើបុគ្គលម្នាក់និយាយថា៖ «ចំពោះកូនចៅរបស់បុគ្គលនេះ និងកូនចៅរបស់បុគ្គលនោះ ប្រសិនបើអល់ឡោះមានបំណង» នោះការលើកលែង (តាមឆន្ទៈ) នឹងត្រឡប់ទៅគ្របដណ្តប់លើទាំងអស់។ លោកក៏បានផ្ទុយពីគោលការណ៍នេះនៅក្នុងរឿងមរតក (វ៉ាស៊ីយ៉ា) ដូចជាពាក្យថា៖ «ខ្ញុំបានធ្វើមរតកដល់កូនចៅ ហ្សៃដ និងកូនចៅ បាករ ដែលជាអ្នកក្រីក្រក្នុងចំណោមពួកគេ» ដោយលោកបានមានប្រសាសន៍ថា វាត្រឡប់ទៅលើក្រុមទាំងពីរ។ ការសម្រេចចិត្តដោយកំណត់ថាវាត្រូវតែអនុវត្តលើប្រយោគចុងក្រោយតែមួយគត់នោះ ក៏មិនត្រឹមត្រូវដែរ ព្រោះវាមិនមែនជារឿងចម្លែកទេដែលបុគ្គលម្នាក់និយាយថា៖ «ខ្ញុំបានធ្វើមរតកដល់កូនចៅបុគ្គលនេះ និងកូនចៅបុគ្គលនោះ លើកលែងតែពួកអ្នកប្រព្រឹត្តអំពើអបាយមុខ» ដោយលោកមានបំណងលើកលែងពួកគេចេញពីក្រុមទាំងអស់។ ប៉ុន្តែពាក្យសម្តីនេះមានភាពមិនច្បាស់លាស់ ហើយគ្មានភស្តុតាងណាមួយមកបញ្ជាក់ឡើយ ដូច្នេះទស្សនៈដែលសមហេតុផលគឺភាពមិនច្បាស់លាស់ ហើយការបដិសេធការសម្រេចចិត្តដោយគ្មានមូលដ្ឋានទាំងសងខាង។ ប៉ុន្តែ លោកយល់ស្របជាមួយ អ៊ីម៉ាម៉ូ ស៊ីហ្វៃ នៅក្នុងបញ្ហាការទទួលស្គាល់ (អ៊ីកហ្វារ) និងមរតក (វ៉ាស៊ីយ៉ា) ដោយសារតែភាពមិនច្បាស់លាស់នៃអត្ថន័យ និងកាតព្វកិច្ចក្នុងការកំណត់យកតែអ្វីដែលប្រាកដ។ ហើយលោកក៏យល់ស្របជាមួយលោក ស៊ីហ្វៃ ក្នុងបញ្ហានៃអ្នកដែលត្រូវបានដាក់ទណ្ឌកម្មពីបទចោទប្រកាន់មិនពិត (កាហ្សហ្វ) ផងដែរ ព្រោះថាប្រយោគនៅក្នុងបញ្ហានេះគឺពាក្យរបស់អល់ឡោះដែលថា៖ «ហើយពួកគេទាំងនោះគឺជាពួកអ្នកប្រព្រឹត្តអំពើអបាយមុខ (ហ្វូសាក់)» ដែលវាជាការពណ៌នា និងជាការបញ្ជាក់ពីមូលហេតុ ដូច្នេះការលើកលែងមិនអាចត្រឡប់ទៅលើវាបានឡើយក្នុងន័យនៃការកំណត់យកតែចុងក្រោយនោះ។