អាល់-សិយាសះ អាល់-ស្ហារអីយ៉ះ (នយោបាយតាមគន្លងច្បាប់ឥស្លាម)

ផ្នែកនេះគ្របដណ្តប់ទាំងអ្នកដឹកនាំរដ្ឋ និងប្រជាពលរដ្ឋទាំងអស់៖ ព្យាការី (ﷺ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «បុគ្គលណាដែលខ្ចីទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃដោយមានបំណងសងវិញ អល់ឡោះនឹងជួយសងជំនួសគេ។ ចំណែកបុគ្គលណាដែលខ្ចីដោយមានបំណងបំផ្លាញ ឬកេងបន្លំ នោះអល់ឡោះនឹងបំផ្លាញគេ» (រាយការណ៍ដោយ ប៊ូខរី)។ កាលណាអល់ឡោះបានកាតព្វកិច្ចឱ្យសងទ្រព្យសម្បត្តិដែលខ្ចីដោយស្របច្បាប់ នោះកាន់តែជាកាតព្វកិច្ចធ្ងន់ធ្ងរបំផុតចំពោះទ្រព្យសម្បត្តិសាធារណៈរបស់រដ្ឋ និងរបស់ប្រជាជន ដែលមិនត្រូវឱ្យមានការកេងបន្លំ ឬការលួចប្លន់ឡើយ។

អ្នកគ្រប់គ្រង និងថ្នាក់ដឹកនាំរដ្ឋគ្មានសិទ្ធិបែងចែកទ្រព្យសម្បត្តិសាធារណៈតាមអំពើចិត្ត ឬតាមចំណង់តណ្ហារបស់ខ្លួនឡើយ៖ ទ្រព្យសម្បត្តិសាធារណៈមិនមែនជាកម្មសិទ្ធិផ្ទាល់ខ្លួនរបស់អ្នកដឹកនាំទេ ប៉ុន្តែជាទ្រព្យរបស់អល់ឡោះ និងជាកម្មសិទ្ធិរួមរបស់ប្រជាពលរដ្ឋមូស្លីមទាំងអស់។ ថ្នាក់ដឹកនាំគ្រាន់តែជាអ្នកថែរក្សា និងជាអ្នកបែងចែកដោយយុត្តិធម៌ប៉ុណ្ណោះ។ ព្យាការី (ﷺ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ចូរពួកអ្នកប្រគល់សិទ្ធិរបស់ពួកគេទៅឱ្យពួកគេចុះ ពីព្រោះអល់ឡោះនឹងចោទសួរពួកអ្នកអំពីអ្វីដែលទ្រង់បានប្រគល់ឱ្យពួកអ្នកមើលថែ»។ ហើយលោក អ៊ីប៊ិន ម៉ាស្សអ៊ូដ (﵁) បានរាយការណ៍ថារ៉សូលរបស់អល់ឡោះ (ﷺ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ពិតប្រាកដណាស់ ពួកអ្នកនឹងឃើញបន្ទាប់ពីខ្ញុំនូវភាពអាត្មានិយម (ការកេងយកផលប្រយោជន៍រដ្ឋ) និងរឿងរ៉ាវជាច្រើនដែលពួកអ្នកមិនពេញចិត្ត...»។

ផ្នែក៖ ទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ (អល់-អាំវ៉ាល់ អាល់-ស៊ុលតានីយ៉ះ) ដែលមានប្រភពចែងក្នុងគម្ពីរគួរអាន និងស៊ុននះ មានបីប្រភេទធំៗ៖ ផលសង្គ្រាម (អល់-ហ្គូនីម៉ះ), ទានស័កាត់ (អល់-សដាកាត), និងទ្រព្យហ្វាយ (អល់-ហ្វៃអ៍)។

ប្រភេទទី ១៖ ផលសង្គ្រាម (អល់-ហ្គូនីម៉ះ) និងការបញ្ជាក់ពីបទបញ្ញត្តិរបស់វា៖ ផលសង្គ្រាម (អល់-ហ្គូនីម៉ះ) គឺជារាល់ទ្រព្យសម្បត្តិដែលរឹបអូសបានពីសត្រូវដែលប្រឆាំងក្នុងសមរភូមិដោយការប្រយុទ្ធ។ ច្បាប់ឥស្លាមបានចែងយ៉ាងច្បាស់ថា ៤ ភាគ ៥ (៨០%) នៃផលសង្គ្រាម ត្រូវចែកជូនដល់យុទ្ធជនដែលបានចូលរួមប្រយុទ្ធក្នុងសមរភូមិ។ រីឯ ១ ភាគ ៥ (២០%) ទៀត ត្រូវទុកសម្រាប់អល់ឡោះ និងរ៉សូល សម្រាប់សាច់ញាតិរបស់នប៊ី ក្មេងកំព្រា ជនទុគ៌ត និងអ្នកដំណើរដែលដាច់ស្បៀង ដូចមានចែងក្នុងស៊ូរ៉ាត់ អាល់-អាន់ហ្វាល់ (អាយ៉ាត់ ៤១)។

ប្រភេទទី ២៖ ទានស័កាត់ និងទានបរិច្ចាគ (អល់-សដាកាត) និងការបញ្ជាក់ពីអ្នកដែលត្រូវទទួលបាន៖ ទានស័កាត់កាតព្វកិច្ច ត្រូវតែបែងចែកឱ្យចំក្រុមមនុស្សទាំង ៨ ជំពូកដែលអល់ឡោះបានចែងយ៉ាងច្បាស់លាស់នៅក្នុងគម្ពីរគួរអាន (ស៊ូរ៉ាត់ អាត់-តាវបះ៖ ៦០) រួមមាន៖ ១. ជនក្រីក្រខ្លាំង (ហ្វាគៀរ) ២. ជនទុគ៌តខ្វះខាត (មីស្គីន) ៣. មន្ត្រីប្រមូល និងចាត់ចែងស័កាត់ ៤. អ្នកដែលត្រូវសម្រួលចិត្តឱ្យមកកាន់ឥស្លាម (មូអាល់ឡាហ្វះ កូឡូប៊ូហ៊ុម) ៥. ការរំដោះទាសករ ៦. អ្នកជំពាក់បំណុលដែលគ្មានលទ្ធភាពសង ៧. ក្នុងមាគ៌ារបស់អល់ឡោះ (ហ្វី សាប៊ីលីលឡោះ) ៨. អ្នកដំណើរដែលដាច់ស្បៀងតាមផ្លូវ (អ៊ីប៊ិន អាល់-សាប៊ីល)។ គ្មានអ្នកដឹកនាំ ឬស្តេចណាមានសិទ្ធិកែប្រែ ឬយកប្រាក់ស័កាត់ទៅប្រើប្រាស់ក្នុងគោលបំណងផ្សេងក្រៅពីក្រុមទាំង ៨ នេះឡើយ។

៣ - អាល់-ហ្វៃអ៍និងការរំឭកអំពីប្រភពចំណូលរបស់វា (អាល់-Fay') ចំណែកឯអាល់-ហ្វៃអ៍ (ទ្រព្យសម្បត្តិដែលរដ្ឋទទួលបានពីសត្រូវដោយគ្មានការប្រយុទ្ធ) គឺមានប្រភពដើមមកពីអ្វីដែលអល់ឡោះ (ព្រះអល់ឡោះ) ﷻ បានមានព្រះបន្ទូលនៅក្នុងស៊ូរ៉ាត់អាល់-ហាស់ស្ហរដែលទ្រង់បានបញ្ចុះក្នុងសមរភូមិពានីអាល់-ណាឌៀរក្រោយសមរភូមិបាដ្រថា៖ {អ្វីដែលអល់ឡោះបានប្រទានជាហ្វៃអ៍ដល់រ៉សូល (អ្នកនាំសារពីព្រះ)របស់ទ្រង់ពីពួកគេពួកអ្នកមិនបានជិះសេះឬសត្វពាហន៖ដើម្បីវាយដណ្តើមយកវានោះឡើយប៉ុន្តែអល់ឡោះទ្រង់ផ្តល់អំណាចដល់បណ្តារ៉សូលរបស់ទ្រង់លើអ្នកណាដែលទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យហើយអល់ឡោះមានអានុភាពលើអ្វីៗទាំងអស់ (៦) អ្វីដែលអល់ឡោះបានប្រទានជាហ្វៃអ៍ដល់រ៉សូលរបស់ទ្រង់ពីអ្នកស្រុកភូមិទាំងនោះគឺជារបស់អល់ឡោះរបស់រ៉សូលរបស់ញាតិសន្តានរបស់ក្មេងកំព្រារបស់ជនទុគ៌តនិងរបស់ជនធ្វើដំណើរដើម្បីកុំឱ្យទ្រព្យសម្បត្តិនោះវិលវល់តែក្នុងចំណោមអ្នកមានៗក្នុងចំណោមពួកអ្នកឡើយហើយអ្វីដែលរ៉សូលបានផ្តល់ឱ្យអ្នកចូរអ្នកទទួលយកវាចុះនិងអ្វីដែលលោកបានហាមឃាត់អ្នកចូរអ្នកបញ្ឈប់ទៅនិងចូរកោតខ្លាចអល់ឡោះដ្បិតអល់ឡោះជាម្ចាស់ដ៏តឹងរ៉ឹងបំផុតក្នុងការដាក់ទណ្ឌកម្ម (៧) សម្រាប់ជនទុគ៌តនៃពួកមូហាជីរីនដែលត្រូវបានបណ្តេញចេញពីផ្ទះសម្បែងនិងទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ពួកគេដោយពួកគេស្វែងរកនូវសេចក្តីសប្បុរសនិងការពេញព្រះហឫទ័យពីអល់ឡោះព្រមទាំងជួយសាសនារបស់អល់ឡោះនិងរ៉សូលរបស់ទ្រង់ជនទាំងនោះហើយគឺជាអ្នកដែលមានសច្ចភាពពិតប្រាកដ (៨) និងអស់អ្នកដែលបានតាំងទីលំនៅក្នុងទីក្រុងម៉ាឌីណះនិងមានជំនឿមុនពួកគេពួកគេស្រឡាញ់អស់អ្នកដែលបានធ្វើចំណាកស្រុកមករកពួកគេហើយពួកគេមិនមានបំណងចង់បានអ្វីនៅក្នុងចិត្តរបស់ពួកគេចំពោះអ្វីដែលត្រូវបានគេផ្តល់ឱ្យនោះឡើយព្រមទាំងលះបង់ផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនឱ្យទៅអ្នកដទៃទោះបីជាពួកគេកំពុងខ្វះខាតយ៉ាងខ្លាំងក៏ដោយហើយអ្នកណាដែលត្រូវបានការពារពីសេចក្តីកំណាញ់នៃចិត្តរបស់គេជនទាំងនោះហើយគឺជាអ្នកដែលទទួលបានជោគជ័យ (៩) និងអស់អ្នកដែលមកបន្ទាប់ពីពួកគេដោយពួកគេបួងសួងថា៖ ឱព្រះអម្ចាស់របស់យើងសូមអភ័យទោសដល់យើងនិងបងប្អូនរបស់យើងដែលបានមានជំនឿមុនយើងនិងសូមកុំដាក់ការគុំកួននៅក្នុងដួងចិត្តរបស់យើងចំពោះបណ្តាអ្នកមានជំនឿឡើយឱព្រះអម្ចាស់របស់យើងពិតប្រាកដណាស់ទ្រង់ជាម្ចាស់ដ៏មហាសប្បុរសព្រះដ៏មហាករុណាទិគុណ (១០)} [អាល់-ហាស់ស្ហរ: ៦-១០]។ អល់ឡោះ ﷻ បានរំឭកអំពីពួកមូហាជីរីនពួកអាន់ស្វារនិងអស់អ្នកដែលមកបន្ទាប់ពីពួកគេដូច្នេះអ្នកណាដែលដើរតាមមាគ៌ានេះរហូតដល់ថ្ងៃកៀម៉ាត់គឺត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងចំណោមក្រុមទីបីនេះ។ អត្ថន័យនៃព្រះបន្ទូល {ពួកអ្នកមិនបានជិះសេះឬសត្វពាហន៖ដើម្បីវាយដណ្តើមយកវានោះឡើយ} មានន័យថាពួកអ្នកមិនបានបញ្ជាសេះឬអូដ្ឋឱ្យរត់ទៅធ្វើសង្គ្រាមនោះទេហេតុនេះហើយបានជាបណ្តាអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ (កាតព្វកិច្ចសាសនា)ហ៍បានពន្យល់ថា៖ អាល់-ហ្វៃអ៍គឺជាទ្រព្យសម្បត្តិដែលទទួលបានពីអ្នកគ្មានជំនឿដោយគ្មានការប្រយុទ្ធគ្នា។ ហេតុផលដែលហៅថា «ហ្វៃអ៍» (មានន័យថាវិលត្រឡប់មកវិញ) ពីព្រោះអល់ឡោះ ﷻ បានបង្វែរទ្រព្យសម្បត្តិនោះមកឱ្យបណ្តាអ្នកមានជំនឿវិញពីព្រោះគោលការណ៍ដើមគឺថាអល់ឡោះបានបង្កើតទ្រព្យសម្បត្តិមកដើម្បីជាជំនួយក្នុងការគោរពសក្ការ៖ចំពោះទ្រង់។ កាលណាពួកគ្មានជំនឿមិនយកទ្រព្យសម្បត្តិនោះមកគោរពបូជាអល់ឡោះទ្រង់ក៏បានបង្វែរទ្រព្យនោះមកឱ្យបណ្តាអ្នកមានជំនឿដែលគោរពបូជាទ្រង់វិញដូចជាទ្រព្យមរតកដែលត្រូវគេប្លន់យកហើយត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់មកឱ្យម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដើមវិញដូច្នោះដែរ។ ឧទាហរណ៍នៃទ្រព្យហ្វៃអ៍នេះរួមមាន៖ ពន្ធជីហ្ស៊ីយ៉ះ (Jizyah) លើជនជាតិយូដានិងគ្រិស្តសាសនិក, ទ្រព្យសម្បត្តិដែលបានមកពីការចុះកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពជាមួយសត្រូវ, អំណោយដែលសត្រូវផ្ញើមកជូនអ្នកដឹកនាំមូស្លីម, ពន្ធគយមួយភាគដប់ (ឧស្ហ៊ុរ - 10%) លើពាណិជ្ជករមកពីដែនដីសង្គ្រាមនិងកន្លះភាគដប់ (5%) លើពាណិជ្ជករ اهل الذمة (ទិម្មី) ដែលធ្វើដំណើរទៅរកស៊ីនៅក្រៅតំបន់របស់ពួកគេ។

ការប្រមូលផ្តុំជាមួយអាល់-ហ្វៃអ៍នូវរាល់ទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋសម្រាប់រតនាគារពៃតុលម៉ាល់របស់មូស្លីមដូច្នេះហើយលោកអ៊ូម៉ារអ៊ីប៊ីនអាល់-ខាត់តប ﵁ ធ្លាប់បានប្រមូលពន្ធពីពាណិជ្ជករ أهل الذمة (ទិម្មី) នៅពេលពួកគេធ្វើជំនួញនៅក្រៅតំបន់របស់ពួកគេនូវកម្រិតកន្លះភាគដប់ (5%) ព្រមទាំងប្រមូលទ្រព្យសម្បត្តិពីអ្នកដែលក្បត់កិច្ចសន្យានិងពន្ធដីធ្លី (ខារ៉ាច - Kharaj) ដែលត្រូវបានកំណត់លើដីធ្លីដើមរបស់ពួកគេ។ លើសពីនេះទៅទៀតទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋទាំងអស់របស់រតនាគារពៃតុលម៉ាល់ (Bayt អាល់-Mal) ត្រូវបានបញ្ចូលជាមួយអាល់-ហ្វៃអ៍ដូចជា៖ ទ្រព្យសម្បត្តិដែលគ្មានម្ចាស់ច្បាស់លាស់ (ដូចជាមូស្លីមដែលស្លាប់ទៅដោយគ្មានអ្នកស្នងមរតក), ទ្រព្យដែលគេរឹបអូសយកដោយអយុត្តិធម៌ដែលមិនស្គាល់ម្ចាស់ដើម, ទ្រព្យខ្ចីឬទ្រព្យផ្ញើដែលមិនអាចរកម្ចាស់ឃើញព្រមទាំងអចលនទ្រព្យនិងចលនទ្រព្យផ្សេងៗទៀតដែលជាកម្មសិទ្ធិរួមរបស់សហគមន៍មូស្លីម។ អ្នកនិពន្ធ (អ៊ីប៊ីនតៃមីយ៉ះ) ធ្លាប់ត្រូវបានគេសួរអំពីរឿងនេះហើយលោកបានឆ្លើយតបថា៖ ចំពោះអ្វីដែលបណ្តាអ្នកដឹកនាំមូស្លីមប្រមូលដូចជាពន្ធមួយភាគដប់ពន្ធហ្សាកាត់ (សប្បុរសធម៌កាតព្វកិច្ច)លើសត្វពាហន៖ និងជំនួញជាដើមប្រសិនបើអ្នកដឹកនាំនោះជាមេដឹកនាំប្រកបដោយយុត្តិធម៌ហើយចាត់ចែងចំណាយក្នុងមាគ៌ាស្របច្បាប់នៃសាសនានោះការបង់ពន្ធនេះរួចកាតព្វកិច្ចសម្រាប់ម្ចាស់ទ្រព្យដោយឯកភាពពីបណ្តាអ្នកប្រាជ្ញ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើអ្នកដឹកនាំនោះជាជនអយុត្តិធម៌ដែលមិនចាត់ចែងក្នុងមាគ៌ាស្របច្បាប់ទេម្ចាស់ទ្រព្យគួរតែបែងចែកហ្សាកាត់នោះដោយផ្ទាល់ដៃទៅកាន់ជនដែលសមនឹងទទួលបាន។ ប៉ុន្តែបើគេត្រូវបង្ខំឱ្យបង់ដោយការគំរាមកំហែងដែលអាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់ខ្លួននោះការបង់នោះនៅតែចាត់ទុកជាការបំពេញកាតព្វកិច្ចបានតាមទស្សន៖របស់អ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើន។ ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងនេះគឺជាកម្មសិទ្ធិរួមរបស់មូស្លីមហើយអល់ឡោះ (ព្រះអល់ឡោះ) ﷻ បានលើកឡើងតែអាល់-ហ្វៃអ៍នៅក្នុងគម្ពីរ (សៀវភៅធំរបស់មូស្លីម)គួរអានពីព្រោះនៅក្នុងសម័យកាលរបស់ព្យាការី ﷺ គ្មាននរណាម្នាក់ស្លាប់ដោយគ្មានអ្នកស្នងមរតកជាក់លាក់នោះឡើយដោយសារតែខ្សែស្រឡាយវង្សត្រកូលក្នុងចំណោមស្វាហាបះមានភាពច្បាស់លាស់ណាស់។ កាលពីសម័យនោះមានបុរសម្នាក់មកពីកុលសម្ព័ន្ធមួយបានស្លាប់ព្យាការី ﷺ បានប្រគល់មរតករបស់គាត់ទៅឱ្យចាស់ទុំនៃកុលសម្ព័ន្ធនោះ (អ្នកដែលមានខ្សែស្រឡាយជិតបំផុតទៅនឹងជីដូនជីតារបស់ពួកគេ)។ ហើយមានបុរសម្នាក់ទៀតបានស្លាប់ដោយមិនបានបន្សល់ទុកអ្នកណាក្រៅពីទាសករដែលគាត់បានដោះលែងឱ្យមានសេរីភាពនោះព្យាការី ﷺ ក៏បានប្រគល់មរតកនោះទៅឱ្យទាសករដែលត្រូវបានដោះលែងនោះ។

សម័យដើមមិនទាន់មានបញ្ជីកត់ត្រារួម (ឌីវ៉ាន់) សម្រាប់ទ្រព្យសម្បត្តិដែលប្រមូលនិងបែងចែកឡើយបណ្តាអ្នកប្រាជ្ញមួយក្រុមមកពីសាលាហ្វិកហ៍ (កាតព្វកិច្ចសាសនា)ហ៍របស់អ៊ីម៉ាម (មេដឹកនាំការថ្វាយបង្គំ) អះម៉ាត់និងអ្នកដទៃទៀតបានយល់ស្របលើរឿងនេះ។ ព្យាការី ﷺ ធ្លាប់បានប្រគល់មរតករបស់បុរសម្នាក់ទៅឱ្យបុរសម្នាក់ទៀតមកពីភូមិជាមួយគ្នាហើយព្យាការី ﷺ និងបណ្តាខាលីហ្វះរបស់លោកបានបើកទូលាយក្នុងការប្រគល់មរតករបស់អ្នកស្លាប់ទៅឱ្យអ្នកដែលមានចំណងទាក់ទងជាមួយគាត់។ ព្យាការី ﷺ មិនដែលប្រមូលយកទ្រព្យអ្វីពីមូស្លីមក្រៅពីទានបរិច្ចាគ (ហ្សាកាត់ (សប្បុរសធម៌កាតព្វកិច្ច) និងស្វដាកះ) ឡើយហើយលោកតែងតែបង្គាប់ឱ្យពួកគេធ្វើជីហាតក្នុងមាគ៌ារបស់អល់ឡោះ (ព្រះអល់ឡោះ)ដោយទ្រព្យសម្បត្តិនិងជីវិតរបស់ពួកគេដូចដែលអល់ឡោះបានបញ្ជាក្នុងគម្ពីរ (សៀវភៅធំរបស់មូស្លីម)របស់ទ្រង់។ នៅក្នុងសម័យកាលរបស់ព្យាការី ﷺ និងសម័យកាលរបស់អាប៊ូបាករ៍ ﵁ មិនទាន់មានបញ្ជីកត់ត្រារួម (ឌីវ៉ាន់ - Diwan) សម្រាប់ទ្រព្យសម្បត្តិដែលប្រមូលបាននិងបែងចែកនោះឡើយប៉ុន្តែទ្រព្យសម្បត្តិត្រូវបានបែងចែកបន្តិចម្តងៗនៅពេលទទួលបាន។ លុះដល់សម័យកាលរបស់អ៊ូម៉ារអ៊ីប៊ីនអាល់-ខាត់តប ﵁ ទ្រព្យសម្បត្តិកាន់តែកើនឡើងយ៉ាងច្រើនទឹកដីកាន់តែរីកធំធាត់ហើយចំនួនប្រជាជនកាន់តែកើនឡើងលោកក៏បានបង្កើតបញ្ជីកត់ត្រាការឧបត្ថម្ភ (ឌីវ៉ាន់អាល់-អាត្វា) សម្រាប់កងទ័ពនិងអ្នកដទៃទៀត។

ទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋក្នុងសម័យកាលនេះនិងមុននេះបានបែងចែកជាបីប្រភេទបញ្ជីកងទ័ពនៅក្នុងសម័យកាលបច្ចុប្បន្ននេះគ្របដណ្តប់លើផ្នែកភាគច្រើននៃបញ្ជីរដ្ឋហើយវាគឺជាបញ្ជីរដ្ឋដ៏សំខាន់បំផុតរបស់មូស្លីម។ នៅតាមបណ្តាខេត្តនិងក្រុងនានាតែងតែមានបញ្ជីកត់ត្រាពន្ធដីធ្លី (ខារ៉ាច) និងពន្ធហ្វៃអ៍សម្រាប់រាល់ទ្រព្យសម្បត្តិដែលប្រមូលបានហើយព្យាការី ﷺ ព្រមទាំងបណ្តាខាលីហ្វះតែងតែធ្វើសវនកម្មត្រួតពិនិត្យគណនេយ្យភាពរបស់ពួកមន្ត្រីប្រមូលទានហ្វៃអ៍និងចំណូលផ្សេងៗយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់។ ដូច្នេះទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋនៅក្នុងសម័យកាលទាំងនេះនិងសម័យមុនៗ បានបែងចែកជាបីប្រភេទ៖ ១. ប្រភេទដែលមេដឹកនាំមានសិទ្ធិស្របច្បាប់ក្នុងការប្រមូលផ្អែកលើគម្ពីរ (សៀវភៅធំរបស់មូស្លីម)គួរអានស៊ុណ្ណះនិងការឯកភាពរួម (អ៊ីជម៉ាអា) ដូចដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ។ ២. ប្រភេទដែលត្រូវហាមឃាត់ដាច់ខាត (ហារ៉ាម (ហាមឃាត់សាសនា)) ដោយការឯកភាពរួមដូចជាការគាបសង្កត់ទារប្រាក់ពីអ្នកភូមិយកមកដាក់ក្នុងរតនាគាររដ្ឋដោយសារតែមានមនុស្សស្លាប់នៅក្នុងភូមិរបស់ពួកគេទោះបីជាអ្នកស្លាប់នោះមានអ្នកស្នងមរតកក៏ដោយឬការផាកពិន័យយកប្រាក់ពីជនល្មើសជាថ្នូរនឹងការលើកលែងទណ្ឌកម្មច្បាប់ (ហូឌូត) និងពន្ធគយជិះជាន់ (មូគូស) ដែលត្រូវបានហាមឃាត់ដោយគ្មានការអនុញ្ញាតឡើយ។ ៣. ប្រភេទដែលមានការពិចារណាស្រាវជ្រាវ (អៀជទីហាត) និងការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងចំណោមអ្នកប្រាជ្ញដូចជាទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកស្លាប់ដែលមានតែសាច់ញាតិខាងម្តាយដែលមិនមែនជាអ្នកទទួលចំណែកកាតព្វកិច្ច (ទ្វីហ្វារទ) និងមិនមែនជាសាច់ញាតិខាងឪពុក (អាស្វាពះ) ជាដើម។

ការកើតឡើងជាញឹកញាប់នូវភាពអយុត្តិធម៌រវាងអ្នកគ្រប់គ្រងនិងប្រជារាស្ត្រជារឿយៗ ភាពអយុត្តិធម៌តែងតែកើតមានឡើងរវាងពួកមន្ត្រីអ្នកគ្រប់គ្រងនិងប្រជារាស្ត្រ៖ ខាងមន្ត្រីតែងតែរឹបអូសយកនូវអ្វីដែលមិនស្របច្បាប់រីឯខាងប្រជារាស្ត្រវិញតែងតែគេចវេះមិនព្រមបង់នូវអ្វីដែលជាកាតព្វកិច្ចដូចជាការជិះជាន់គ្នារវាងកងទ័ពនិងកសិករឬមនុស្សមួយចំនួនបោះបង់ចោលការធ្វើជីហាតដែលជាកាតព្វកិច្ចហើយពួកមេដឹកនាំសន្សំទុកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អល់ឡោះ (ព្រះអល់ឡោះ)ដែលមិនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យសន្សំទុកជាសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួន។ ដូចគ្នានេះដែរការដាក់ទណ្ឌកម្មដើម្បីទារប្រាក់ជួនកាលពួកមន្ត្រីលះបង់ចោលនូវអ្វីដែលជាកាតព្វកិច្ចហើយបែរជាប្រព្រឹត្តនូវអ្វីដែលត្រូវហាមឃាត់ទៅវិញ។ គោលការណ៍គ្រឹះក្នុងរឿងនេះគឺ៖ ជនណាដែលមានកាតព្វកិច្ចត្រូវសងទ្រព្យដូចជាអ្នកដែលកាន់កាប់ទ្រព្យផ្ញើ (វ៉ាឌីអាះ), ទ្រព្យវិនិយោគ (មូដារ៉ាបះ), ទ្រព្យហ៊ុន, ទ្រព្យរបស់តំណាង, ទ្រព្យកុមារកំព្រា, ទ្រព្យវ៉ាកាហ្វ (Wakf), ទ្រព្យរបស់រតនាគាររដ្ឋ (ពៃតុលម៉ាល់), ឬអ្នកដែលមានបំណុលដែលខ្លួនមានលទ្ធភាពសងប្រសិនបើគេបដិសេធមិនព្រមសងសិទ្ធិដែលជាកាតព្វកិច្ចនោះទេទោះជាជាវត្ថុជាក់ស្តែងឬជាបំណុលក្តីខណ៖ដែលគេដឹងច្បាស់ថាគេមានលទ្ធភាពសងនោះគេសមនឹងទទួលទណ្ឌកម្មរហូតដល់គេបង្ហាញទ្រព្យនោះឬចង្អុលបង្ហាញកន្លែងទុកដាក់ទ្រព្យ។ នៅពេលដែលគេស្គាល់ទ្រព្យនោះហើយហើយគេទ្រាំទ្រនៅក្នុងពន្ធនាគារនោះត្រូវរឹបអូសយកទ្រព្យនោះមកសងសិទ្ធិដោយមិនចាំបាច់វាយដំគេឡើយ។ ប៉ុន្តែប្រសិនបើគេបដិសេធមិនព្រមចង្អុលបង្ហាញទ្រព្យនិងមិនព្រមសងនោះត្រូវវាយប្រហារដាក់ទណ្ឌកម្មគេរហូតដល់គេព្រមសងឬអនុញ្ញាតឱ្យគេដកហូតទ្រព្យនោះ។ ដូចគ្នានេះដែរប្រសិនបើបុរសម្នាក់បដិសេធមិនព្រមផ្តល់អាហារកិច្ច (ណាវាហ្កះ) ដល់គ្រួសារដែលជាកាតព្វកិច្ចលើខ្លួនខណ៖ដែលខ្លួនមានលទ្ធភាពនោះគេត្រូវទទួលទណ្ឌកម្មដូចដែលអាំរូអ៊ីប៊ីនអាល់-ស្ហារីដបានរៀបរាប់ពីឪពុករបស់លោកពីព្យាការី ﷺ ថា៖ «ការពន្យារពេលរបស់អ្នកមានលទ្ធភាពធ្វើឱ្យកិត្តិយសរបស់គេត្រូវគេរិះគន់បាននិងអនុញ្ញាតឱ្យដាក់ទណ្ឌកម្មលើគេបាន» [រៀបរាប់ដោយម្ចាស់ស៊ូណាន់ (ប្រពៃណីរបស់ព្យាការី)ន់]។ ហើយព្យាការី ﷺ បានមានបន្ទូលថា៖ «ការពន្យារពេលសងបំណុលរបស់អ្នកមានទ្រព្យគឺជាអំពើអយុត្តិធម៌» [រៀបរាប់ដោយពូខរីនិងមូស្លីម]។

ជនអយុត្តិធម៌សមនឹងទទួលទណ្ឌកម្មនិងការដាក់វិន័យ (តាហ្សៀរ) ជនអយុត្តិធម៌សមនឹងទទួលទណ្ឌកម្មនិងការដាក់វិន័យ (តាហ្សៀរ - Ta'zir)។ នេះគឺជាគោលការណ៍គ្រឹះដែលត្រូវបានឯកភាពគ្នា៖ ជនណាដែលប្រព្រឹត្តអំពើហារ៉ាម (ហាមឃាត់សាសនា) (អំពើហាមឃាត់) ឬបោះបង់ចោលកាតព្វកិច្ច (វ៉ាជីព) ជននោះសមនឹងទទួលទណ្ឌកម្ម។ ប្រសិនបើទណ្ឌកម្មនោះមិនត្រូវបានកំណត់កម្រិតជាក់លាក់ដោយច្បាប់ស្ហារីអាត់ (ហូឌូត) ទេនោះវាជាការដាក់ទណ្ឌកម្មបែបអប់រំ (តាហ្សៀរ) ដែលអាស្រ័យលើការវិនិច្ឆ័យរបស់អ្នកដឹកនាំឬចៅក្រម។ ដូច្នេះមេដឹកនាំត្រូវដាក់ទណ្ឌកម្មអ្នកមានដែលពន្យារពេលសងបំណុលដោយការឃុំខ្លួនក្នុងពន្ធនាគារប្រសិនបើគេនៅតែរឹងរូសត្រូវដាក់ទណ្ឌកម្មដោយការវាយរហូតដល់គេព្រមបំពេញកាតព្វកិច្ច។ បណ្តាអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ (កាតព្វកិច្ចសាសនា)ហ៍មកពីសាលាអ៊ីម៉ាម (មេដឹកនាំការថ្វាយបង្គំ) ម៉ាលិក, ស្ហាហ្វីអ៊ី, អះម៉ាត់និងអ្នកដទៃទៀតបានចែងយ៉ាងច្បាស់អំពីរឿងនេះហើយខ្ញុំមិនឃើញមានការខ្វែងគំនិតណាមួយក្នុងចំណោមពួកគេឡើយ។ អ៊ីម៉ាមពូខរីបានរៀបរាប់នៅក្នុងសៀវភៅ «សាហ៊ីហ៍» របស់លោកពីអ៊ីប៊ីនអ៊ូម៉ារ ﵄ ថា៖ កាលដែលព្យាការី ﷺ បានចុះកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពជាមួយអ្នកក្រុងខៃពារលើមាសប្រាក់និងអាវុធលោកបានសួរជនជាតិយូដាម្នាក់ឈ្មោះសាអ៊យ៉ះដែលជាពូរបស់ហ៊ូយ៉ៃអ៊ីប៊ីនអាខ់ត្វាប់អំពីកំណប់ទ្រព្យរបស់ហ៊ូយ៉ៃអ៊ីប៊ីនអាខ់ត្វាប់។ បុរសនោះបានឆ្លើយថា៖ "ការចំណាយនិងសង្គ្រាមបានបំផ្លាញវាអស់ហើយ"។ ព្យាការី ﷺ បានមានបន្ទូលថា៖ «កិច្ចសន្យាទើបតែកើតឡើងថ្មីៗនេះទេហើយទ្រព្យសម្បត្តិគឺមានច្រើនជាងការចំណាយទាំងនោះ»។ បន្ទាប់មករ៉សូល (អ្នកនាំសារពីព្រះ)របស់អល់ឡោះ (ព្រះអល់ឡោះ) ﷺ បានប្រគល់សាអ៊យ៉ះទៅឱ្យអាល់-ហ្ស៊ូបែរហើយលោកបានដាក់ទណ្ឌកម្មលើគេបុរសនោះក៏បាននិយាយថា៖ "ខ្ញុំធ្លាប់បានឃើញហ៊ូយ៉ៃដើរវាងវៃនៅម្តុំកន្លែងបាក់បែកត្រង់នោះ"។ ពួកគេក៏បានទៅរុករកហើយបានរកឃើញកំណប់ទ្រព្យនោះនៅក្នុងកន្លែងបាក់បែកនោះពិតមែន។ បុរសម្នាក់នេះគឺជា اهل الذمة (ទិម្មី) ហើយជនជាតិទិម្មីមិនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យដាក់ទណ្ឌកម្មឡើយលើកលែងតែដោយសារសិទ្ធិស្របច្បាប់។ ដូចគ្នានេះដែរអ្នកណាដែលលាក់បាំងនូវអ្វីដែលជាកាតព្វកិច្ចត្រូវបង្ហាញដូចជាភស្តុតាងចាំបាច់ជាដើមគេត្រូវតែទទួលទណ្ឌកម្មចំពោះការបោះបង់ចោលកាតព្វកិច្ចនោះ។

អ្វីដែលពួកមន្ត្រីប្រមូលទ្រព្យនិងអ្នកដទៃយកពីទ្រព្យសម្បត្តិមូស្លីមដោយគ្មានសិទ្ធិត្រូវតែដកហូតមកវិញអ្វីដែលបណ្តាពួកមន្ត្រីកាន់កាប់ទ្រព្យសម្បត្តិនិងអ្នកដទៃទៀតបានយកពីទ្រព្យសម្បត្តិរបស់មូស្លីមដោយគ្មានសិទ្ធិស្របច្បាប់មេដឹកនាំប្រកបដោយយុត្តិធម៌មានសិទ្ធិដកហូតមកវិញដូចជាអំណោយដែលពួកគេទទួលបានដោយសារតែមុខតំណែងការងាររបស់ពួកគេ។ លោកអាប៊ូសាអ៊ិទអាល់-ឃុឌរី ﵁ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «អំណោយដល់បណ្តាមន្ត្រីរាជការគឺជាការកិបកេង (ហ្គូលូល - Ghulul)»។ ហើយអ៊ីប៊ីនអាប្បាស ﵄ បានរៀបរាប់ថាព្យាការី ﷺ បានមានបន្ទូលថា៖ «អំណោយដល់បណ្តាអ្នកដឹកនាំគឺជាការកិបកេង»។ នៅក្នុងសៀវភៅសាហ៊ីហ៍ទាំងពីរ (ពូខរីនិងមូស្លីម) ពីអាប៊ូហ៊ូម៉ៃដអាល់-សាអ៊ីឌី ﵁ បានរៀបរាប់ថា៖ ព្យាការី ﷺ បានតែងតាំងបុរសម្នាក់មកពីកុលសម្ព័ន្ធអាល់-អាស្ហដឈ្មោះអ៊ីប៊ីនអាល់-លុតប៊ីយ៉ះឱ្យទៅប្រមូលទានហ្សាកាត់ (សប្បុរសធម៌កាតព្វកិច្ច)។ នៅពេលគាត់ត្រឡប់មកវិញគាត់បាននិយាយថា៖ "នេះជារបស់អ្នករាល់គ្នា (ទ្រព្យហ្សាកាត់) ហើយចំណែកនេះជាអំណោយដែលគេបានជូនខ្ញុំផ្ទាល់"។ ភ្លាមនោះព្យាការី ﷺ បានមានបន្ទូលថា៖ «តើមានរឿងអ្វីកើតឡើងចំពោះបុរសដែលយើងបានចាត់តាំងឱ្យទៅបំពេញការងារដែលអល់ឡោះ (ព្រះអល់ឡោះ)បានប្រគល់សិទ្ធិឱ្យយើងរួចគេបែរជានិយាយថា "នេះជារបស់អ្នករាល់គ្នាហើយនេះជាអំណោយដែលគេជូនខ្ញុំ"? ចុះហេតុអ្វីបានជាគេមិនទៅអង្គុយនៅផ្ទះឪពុកឬផ្ទះម្តាយរបស់គេទៅដើម្បីចាំមើលថាតើមានគេយកអំណោយមកជូនគេឬទេ?! ស្បថនឹងព្រះដែលជីវិតរបស់ខ្ញុំស្ថិតក្នុងកណ្តាប់ព្រះហស្តទ្រង់គ្មាននរណាម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នករាល់គ្នាយកអ្វីមួយដោយខុសច្បាប់ឡើយលើកលែងតែគេនឹងត្រូវមកកាន់ថ្ងៃកៀម៉ាត់ដោយលីវានៅលើកញ្ចឹងករបស់គេប្រសិនបើវាជាសត្វអូដ្ឋវានឹងស្រែកថ្ងូរប្រសិនបើវាជាគោវានឹងបញ្ចេញសំឡេងឬប្រសិនបើវាជាចៀមវានឹងស្រែកយំ» បន្ទាប់មកព្យាការី ﷺ បានលើកដៃឡើងរហូតដល់ពួកយើងមើលឃើញសាច់ក្លៀកពណ៌សរបស់លោករួចបន្លឺឡើង ៣ ដងថា៖ «ឱអល់ឡោះតើទូលបង្គំបានផ្សព្វផ្សាយសារនេះហើយឬនៅ? ឱអល់ឡោះតើទូលបង្គំបានផ្សព្វផ្សាយសារនេះហើយឬនៅ?»។

ការយោគយល់អនុគ្រោះដល់ពួកមន្ត្រីក្នុងការដោះដូរទិញលក់និងកិច្ចសន្យាផ្សេងៗ ដូចគ្នានេះដែរការយោគយល់អនុគ្រោះជាពិសេសដល់ពួកមន្ត្រីអ្នកគ្រប់គ្រងនៅក្នុងការដោះដូរទិញលក់ការជួលការវិនិយោគរួមគ្នា (មូដារ៉ាបះ) និងកិច្ចសន្យាកសិកម្មគឺត្រូវបានចាត់ទុកជាផ្នែកមួយនៃអំណោយ (ស៊ីសំណូកបង្កប់) ផងដែរ។ ហេតុនេះហើយបានជាលោកអ៊ូម៉ារអ៊ីប៊ីនអាល់-ខាត់តប ﵁ ធ្លាប់បានបែងចែកទ្រព្យសម្បត្តិជាពីរស្មើគ្នា (មុស្ហាដារ៉ោះ - រឹបអូសយកពាក់កណ្តាល) ពីបណ្តាមន្ត្រីអភិបាលរបស់លោកដែលជាអ្នកមានគុណធម៌និងសាសនាខ្ពស់ដោយមិនបានចោទប្រកាន់ពួកគេពីបទក្បត់ទ្រព្យច្បាស់ក្រឡែតនោះឡើយប៉ុន្តែលោកបានធ្វើបែបនេះដោយសារតែមុខតំណែងរបស់ពួកគេបានធ្វើឱ្យពួកគេទទួលបានការយោគយល់អនុគ្រោះនិងផលប្រយោជន៍ពិសេសផ្សេងៗដែលប្រជាជនទូទៅមិនទទួលបាន។ កាល៖ទេស៖ទាមទារឱ្យលោកធ្វើបែបនោះពីព្រោះលោកជាមេដឹកនាំប្រកបដោយយុត្តិធម៌ដែលតែងតែបែងចែកទ្រព្យសម្បត្តិដោយស្មើភាពគ្នា។

ពេលខ្លះមនុស្សលោកអាចជួបប្រទះមន្ត្រីដែលបដិសេធមិនទទួលអំណោយប៉ុន្តែបែរជាមិនព្រមដោះស្រាយទុក្ខធុរ៖របស់ប្រជាពលរដ្ឋនៅពេលដែលមេដឹកនាំនិងប្រជារាស្ត្រមានការផ្លាស់ប្តូរកាតព្វកិច្ចរបស់មនុស្សម្នាក់ៗគឺត្រូវបំពេញកាតព្វកិច្ចតាមលទ្ធភាពដែលខ្លួនអាចធ្វើបាននិងជៀសវាងនូវអ្វីដែលត្រូវបានហាមឃាត់លើខ្លួនដោយមិនហាមឃាត់នូវអ្វីដែលអល់ឡោះ (ព្រះអល់ឡោះ)បានអនុញ្ញាតឱ្យខ្លួនឡើយ។ ជួនកាលមនុស្សលោកអាចជួបប្រទះនូវមន្ត្រីអ្នកគ្រប់គ្រងដែលបដិសេធមិនទទួលអំណោយដើម្បីកុំឱ្យគេរិះគន់ប៉ុន្តែបែរជាបោះបង់ចោលកាតព្វកិច្ចដែលអល់ឡោះបានបង្គាប់ក្នុងការដោះស្រាយទុក្ខធុរ៖ និងតម្រូវការចាំបាច់របស់ប្រជាពលរដ្ឋ។ ដូច្នេះអ្នកដែលទទួលកម្រៃខ្លះដើម្បីទប់ស្កាត់ភាពអយុត្តិធម៌និងជួយបំពេញតម្រូវការស្របច្បាប់របស់ប្រជាជនប្រហែលជាត្រូវបានប្រជាជនស្រឡាញ់ជាងមន្ត្រីប្រភេទនេះទៅទៀតពីព្រោះមន្ត្រីដែលព្រងើយកន្តើយចំពោះទុក្ខរាស្ត្របានលក់បរលោករបស់ខ្លួនដើម្បីផលប្រយោជន៍លោកិយរបស់អ្នកដទៃហើយមនុស្សដែលខាតបង់ធំបំផុតក្នុងការជួញដូរគឺអ្នកដែលលក់បរលោករបស់ខ្លួនដើម្បីលោកិយរបស់អ្នកដទៃ។ កាតព្វកិច្ចពិតប្រាកដគឺត្រូវទប់ស្កាត់ភាពអយុត្តិធម៌តាមសមត្ថភាពនិងជួយដោះស្រាយតម្រូវការរបស់ប្រជាពលរដ្ឋដែលមិនអាចខ្វះបានសម្រាប់សេចក្តីសុខរបស់ពួកគេតាមរយ៖ការនាំយកតម្រូវការរបស់ពួកគេទៅជម្រាបជូនអ្នកកាន់អំណាចការពន្យល់ពីកិច្ចការរបស់ពួកគេការចង្អុលបង្ហាញពីផលប្រយោជន៍របស់ពួកគេនិងការទប់ស្កាត់ផលប៉ះពាល់អាក្រក់តាមគ្រប់មធ្យោបាយសមរម្យ។ នៅក្នុងហាឌីស (ប្រសាសន៍របស់ព្យាការី)របស់ហ៊ីនដ៍អ៊ីប៊ីនអាប៊ីហាឡះ ﵁ ពីព្យាការី ﷺ លោកតែងតែមានបន្ទូលថា៖ «ចូរអ្នករាល់គ្នានាំយកតម្រូវការរបស់អ្នកដែលមិនអាចនាំយកមកដោយខ្លួនឯងមកប្រាប់ខ្ញុំដ្បិតអ្នកណាដែលនាំយកតម្រូវការរបស់អ្នកទន់ខ្សោយទៅកាន់អ្នកកាន់អំណាចអល់ឡោះនឹងធ្វើឱ្យជើងទាំងពីររបស់គេរឹងមាំនៅលើស្ពានស៊ីរ៉តនៅថ្ងៃដែលជើងទាំងឡាយត្រូវរអិលដួល»។ ហើយអ៊ីម៉ាម (មេដឹកនាំការថ្វាយបង្គំ) អះម៉ាត់និងអាប៊ូដាវូដបានរៀបរាប់ពីអាប៊ូអ៊ូម៉ាម៉ះអាល់-បាហីលី ﵁ ថារ៉សូល (អ្នកនាំសារពីព្រះ)របស់អល់ឡោះ ﷺ បានមានបន្ទូលថា៖ «អ្នកណាដែលជួយអន្តរាគមន៍ (ស្ហាហ្វាអាត់) ឱ្យបងប្អូនរបស់គេរួចបងប្អូននោះបានជូនអំណោយជាថ្នូរហើយគេទទួលយកវានោះពិតជាគេបានឈានជើងចូលទៅក្នុងទ្វារដ៏ធំមួយនៃទ្វារការប្រាក់ (រីបា) ហើយ»។ ហើយអាប់ឌុលឡោះអ៊ីប៊ីនម៉ាសអ៊ូដ ﵁ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ទ្រព្យមិនស្របច្បាប់ (អាល់-ស៊ុហ្ត - អាល់-Suht) គឺការដែលមនុស្សម្នាក់ជួយបំពេញតម្រូវការឱ្យគេរួចគេជូនអំណោយតបស្នងហើយខ្លួនទទួលយកវា»។ ហើយលោកបានមានប្រសាសន៍បន្ថែមទៀតថា៖ សំណូកក្នុងការកាត់ក្តីគឺជាអំពើកាហ្វៀរ (គូហ្វួរ)។

កិច្ចសហការមានពីរប្រភេទកិច្ចសហការរវាងមនុស្សលោកត្រូវបានបែងចែកជាពីរប្រភេទសំខាន់ៗ៖ ១. កិច្ចសហការលើអំពើល្អនិងការកោតខ្លាចអល់ឡោះ (ព្រះអល់ឡោះ) (អាល់-ពៀរ្រ៍វ៉ាអាល់-តាកវ៉ា)។ ២. កិច្ចសហការលើអំពើបាបនិងការឈ្លានពាន (អាល់-អ៊ីសម៍វ៉ាអាល់-អ៊ុដវ៉ាន)។

ប្រសិនបើទ្រព្យសម្បត្តិត្រូវបានរឹបអូសយកដោយអយុត្តិធម៌ហើយមិនអាចប្រគល់ជូនម្ចាស់ដើមវិញបានប៉ុន្តែប្រសិនបើអ្នកដឹកនាំបានដកហូតទ្រព្យសម្បត្តិពីពួកមន្ត្រីដើម្បីទុកជាប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួននិងក្រុមគ្រួសាររបស់ខ្លួននោះមិនត្រូវជួយភាគីណាមួយឡើយពីព្រោះភាគីទាំងពីរជាជនអយុត្តិធម៌ដូចជាចោរប្លន់ពីចោរឬដូចជាក្រុមពីរដែលប្រយុទ្ធគ្នាតាមបែបបក្ខពួកនិយមនិងការដណ្តើមអំណាច។ មនុស្សម្នាក់មិនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើជាជំនួយដល់អំពើអយុត្តិធម៌ឡើយពីព្រោះកិច្ចសហការមានពីរប្រភេទ៖ * ទីមួយ៖ កិច្ចសហការលើអំពើល្អនិងការកោតខ្លាចអល់ឡោះ (ព្រះអល់ឡោះ) (អាល់-ពៀរ្រ៍វ៉ាអាល់-តាកវ៉ា) ដូចជាការធ្វើជីហាតការអនុវត្តទណ្ឌកម្មច្បាប់ស្ហារីអាត់ការដោះស្រាយទាមទារសិទ្ធិនិងការបែងចែកទ្រព្យជូនជនដែលសមនឹងទទួលបាន។ នេះគឺជាអ្វីដែលអល់ឡោះនិងរ៉សូល (អ្នកនាំសារពីព្រះ)របស់ទ្រង់បានបង្គាប់។ អ្នកណាដែលគេចវេះមិនព្រមជួយដោយសារតែភ័យខ្លាចថានឹងក្លាយជាបក្ខពួកនៃជនអយុត្តិធម៌នោះគេបានបោះបង់ចោលនូវកាតព្វកិច្ចចម្បង (ហ្វារទអាយិនឬហ្វារទគីហ្វាយ៉ះ) ដោយយល់ច្រឡំថាខ្លួនមានចិត្តបរិសុទ្ធ (វ៉ារ៉ាក់)។ ជារឿយៗ សេចក្តីកំសាកនិងភាពកំណាញ់តែងតែត្រូវបានយល់ច្រឡំថាជាសេចក្តីបរិសុទ្ធដ្បិតទាំងពីរនេះសុទ្ធតែជាការដកថយនិងការទប់ស្កាត់ដូចគ្នា។ * ទីពីរ៖ កិច្ចសហការលើអំពើបាបនិងការឈ្លានពានដូចជាការជួយសម្លាប់ជីវិតស្លូតត្រង់ការជួយប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃឬការវាយដំអ្នកដែលមិនសមនឹងត្រូវវាយដំ។ នេះគឺជាអ្វីដែលអល់ឡោះនិងរ៉សូលរបស់ទ្រង់បានហាមឃាត់ដាច់ខាត។ ប្រសិនបើទ្រព្យសម្បត្តិទាំងនោះត្រូវបានគេរឹបអូសយកដោយគ្មានសិទ្ធិស្របច្បាប់ហើយមិនអាចស្វែងរកម្ចាស់ដើមឬអ្នកស្នងមរតករបស់ពួកគេដើម្បីប្រគល់ត្រឡប់ទៅវិញបាន (ដូចជាទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋជាច្រើន) នោះការជួយចាត់ចែងចំណាយទ្រព្យសម្បត្តិទាំងនេះក្នុងផលប្រយោជន៍រួមរបស់មូស្លីមដូចជាការការពារព្រំដែនការចំណាយលើកងទ័ពនិងកិច្ចការស្រដៀងគ្នានេះគឺចាត់ទុកជាការជួយគ្នាលើអំពើល្អនិងការកោតខ្លាចអល់ឡោះ។ កាតព្វកិច្ចរបស់អ្នកដឹកនាំចំពោះទ្រព្យសម្បត្តិប្រភេទនេះគឺត្រូវតែចំណាយក្នុងផលប្រយោជន៍រួមរបស់មូស្លីម (អមដោយការតាវបាត់កែប្រែខ្លួនប្រសិនបើខ្លួនជាអ្នកប្រព្រឹត្តអយុត្តិធម៌)។ នេះគឺជាទស្សន៖របស់បណ្តាអ្នកប្រាជ្ញភាគច្រើនដូចជាអ៊ីម៉ាម (មេដឹកនាំការថ្វាយបង្គំ) ម៉ាលិក, អាប៊ូហាណីហ្វះនិងអះម៉ាត់ហើយត្រូវបានរៀបរាប់ពីស្វាហាបះជាច្រើនរូបព្រមទាំងមានភស្តុតាងច្បាស់លាស់ពីស្ហារីអាត់។

ភាពខុសគ្នារវាងតំណាងរបស់ជនអយុត្តិធម៌និងតំណាងរបស់ជនរងគ្រោះក្នុងការកាត់បន្ថយភាពអយុត្តិធម៌គោលការណ៍គ្រឹះនៃច្បាប់ស្ហារីអាត់គឺផ្អែកលើព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះ (ព្រះអល់ឡោះ) ﷻ ថា៖ {ចូរអ្នកកោតខ្លាចអល់ឡោះតាមលទ្ធភាពដែលអ្នកអាចធ្វើបាន} [អាល់-តាហ្កាប៊ុន: ១៦] និងព្រះបន្ទូលរបស់ព្យាការី ﷺ ថា៖ «កាលណាខ្ញុំបានបង្គាប់អ្នកនូវកិច្ចការមួយចូរអ្នកអនុវត្តវាឱ្យអស់ពីលទ្ធភាពរបស់អ្នក» [រៀបរាប់ដោយពូខរីនិងមូស្លីម]។ និងផ្អែកលើគោលការណ៍ដែលថា៖ កាតព្វកិច្ចគឺត្រូវសម្រេចឱ្យបាននូវផលប្រយោជន៍និងធ្វើឱ្យវាពេញលេញព្រមទាំងលុបបំបាត់និងកាត់បន្ថយគ្រោះថ្នាក់។ នៅពេលដែលផលប្រយោជន៍ពីរជាន់គ្នាត្រូវជ្រើសរើសផលប្រយោជន៍ធំជាងគេដោយលះបង់ផលប្រយោជន៍តូចជាងហើយនៅពេលដែលគ្រោះថ្នាក់ពីរប្រឈមមុខគ្នាត្រូវរុញច្រានគ្រោះថ្នាក់ធំជាងគេដោយព្រមទទួលយកគ្រោះថ្នាក់ស្រាលជាង។ អ្នកដែលជួយលើអំពើបាបនិងការឈ្លានពានគឺជាអ្នកដែលជួយជនអយុត្តិធម៌ក្នុងការជិះជាន់របស់គេ។ ចំណែកឯអ្នកដែលជួយជនរងគ្រោះក្នុងការកាត់បន្ថយការជិះជាន់ឬជួយសងការទាមទារអយុត្តិធម៌នោះគេគឺជា «តំណាងរបស់ជនរងគ្រោះ» មិនមែនជា «តំណាងរបស់ជនអយុត្តិធម៌» ឡើយប្រៀបដូចជាអ្នកដែលឱ្យខ្ចីប្រាក់ឬអ្នកដែលទទួលជួយកាន់ប្រាក់យកទៅប្រគល់ឱ្យជនជិះជាន់ដើម្បីសង្គ្រោះជនរងគ្រោះដូច្នោះដែរ។ ឧទាហរណ៍៖ អ្នកថែរក្សាកុមារកំព្រាឬទ្រព្យវ៉ាកាហ្វប្រសិនបើមានជនអយុត្តិធម៌ទាមទារយកទ្រព្យសម្បត្តិហើយគាត់បានខិតខំប្រឹងប្រែងចរចាកាត់បន្ថយការបង់ខាតឱ្យនៅតិចបំផុតតាមដែលអាចធ្វើទៅបានបន្ទាប់ពីការប្រឹងប្រែងអស់ពីលទ្ធភាពនោះគាត់គឺជាអ្នកសាងអំពើល្អ (មូហ៍ស៊ីន) ហើយគ្មានការស្តីបន្ទោសលើអ្នកសាងអំពើល្អឡើយ។ ដូចគ្នានេះដែរប្រសិនបើមានការដាក់ពន្ធជិះជាន់លើអ្នកភូមិផ្សារឬទីក្រុងហើយមានបុរសល្អម្នាក់បានចេញមុខសម្របសម្រួលជួយការពារពួកគេអស់ពីសមត្ថភាពនិងបែងចែកបន្ទុកនោះឱ្យសមស្របតាមលទ្ធភាពរបស់ពួកគេដោយគ្មានការយោគយល់បក្ខពួកសម្រាប់ខ្លួនឯងឬអ្នកដទៃនិងគ្មានការស៊ីសំណូកនោះគាត់គឺជាអ្នកសាងអំពើល្អ។ ប៉ុន្តែជាទូទៅអ្នកដែលចូលទៅពាក់ព័ន្ធក្នុងរឿងនេះច្រើនតែក្លាយជាតំណាងរបស់ជនអយុត្តិធម៌ដោយស៊ីសំណូកនិងជិះជាន់អ្នកដទៃហើយជនប្រភេទនេះស្ថិតក្នុងចំណោមជនអយុត្តិធម៌ដ៏ធំបំផុតដែលនឹងត្រូវប្រមូលផ្តុំនៅក្នុងក្តារមឈូសភ្លើងនរកពួកគេព្រមទាំងបក្ខពួកនិងអ្នកសមគំនិតទាំងអស់ហើយបន្ទាប់មកនឹងត្រូវបោះទម្លាក់ទៅក្នុងភ្លើងនរក។

ជំពូកស្តីពីការបែងចែកចំណាយនៃរតនាគាររដ្ឋកាតព្វកិច្ចចាំបាច់និងអ្នកដែលសមនឹងទទួលបានជំពូក៖ ចំពោះការបែងចែកចំណាយនៃរតនាគាររដ្ឋ៖ កាតព្វកិច្ចគឺត្រូវចាប់ផ្តើមបែងចែកពីកិច្ចការដែលសំខាន់បំផុតមុនគេនៅក្នុងចំណោមផលប្រយោជន៍រួមរបស់សហគមន៍មូស្លីមដូចជាការឧបត្ថម្ភដល់អ្នកដែលផ្តល់ផលប្រយោជន៍ទូទៅដល់មូស្លីម។ ក្នុងនោះរួមមាន៖ កងកម្លាំងប្រយុទ្ធ (មូហ្កាទិលីន) ដែលជាអ្នកជួយការពារនិងធ្វើជីហាត។ ពួកគេគឺជាមនុស្សដែលសមនឹងទទួលបានអាល់-ហ្វៃអ៍ជាងគេបំផុតពីព្រោះទ្រព្យហ្វៃអ៍មិនអាចទទួលបានឡើយប្រសិនបើគ្មានពួកគេរហូតដល់បណ្តាអ្នកប្រាជ្ញហ្វិកហ៍ (កាតព្វកិច្ចសាសនា)ហ៍បានខ្វែងគំនិតគ្នាថា៖ តើទ្រព្យហ្វៃអ៍ជាកម្មសិទ្ធិដាច់ដោយឡែករបស់កងទ័ពឬជាកម្មសិទ្ធិរួមក្នុងផលប្រយោជន៍ទាំងអស់? ចំណែកឯទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋដទៃទៀតគឺសម្រាប់ផលប្រយោជន៍ទូទៅដោយការឯកភាពគ្នាលើកលែងតែទ្រព្យដែលមានការកំណត់ជាក់លាក់ដូចជាទានហ្សាកាត់ (សប្បុរសធម៌កាតព្វកិច្ច) និងផលសង្គ្រាម (ហ្គានីម៉ះ)។ អ្នកដែលសមនឹងទទួលបានរួមមាន៖ ពួកមន្ត្រីដែលទទួលខុសត្រូវលើកិច្ចការរដ្ឋដូចជាអភិបាលខេត្តចៅក្រមបណ្តាអ្នកប្រាជ្ញមន្ត្រីប្រមូលថែរក្សានិងបែងចែកទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋរហូតដល់អ៊ីម៉ាម (មេដឹកនាំការថ្វាយបង្គំ)ដឹកនាំការថ្វាយបង្គំនិងអ្នកបន្លឺអាហ្សានផងដែរ។ ដូចគ្នានេះដែរត្រូវចំណាយលើថ្លៃទំនិញនិងឈ្នួលសម្រាប់ការងារសាធារណ៖ ដូចជាការពង្រឹងបន្ទាយព្រំដែនដោយសេះចម្បាំងនិងអាវុធការកសាងនិងជួសជុលហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសាធារណ៖ ដូចជាផ្លូវថ្នល់ស្ពាននិងប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រ (ប្រឡាយនិងទន្លេ)។ ហើយអ្នកដែលសមនឹងទទួលបានផងដែរគឺជនទុគ៌តខ្វះខាត។ បណ្តាអ្នកប្រាជ្ញបានខ្វែងគំនិតគ្នាថាតើត្រូវផ្តល់អាទិភាពដល់ជនខ្វះខាតមុនគេនៅក្នុងទ្រព្យហ្វៃអ៍ដែរឬទេ? ទស្សន៖ត្រឹមត្រូវគឺថាត្រូវផ្តល់អាទិភាពដល់ពួកគេពីព្រោះព្យាការី ﷺ ធ្លាប់បានផ្តល់អាទិភាពដល់ជនខ្វះខាតដូចដែលលោកបានធ្វើចំពោះទ្រព្យសម្បត្តិនៃកុលសម្ព័ន្ធពានីអាល់-ណាឌៀរ។

លោកអ៊ូម៉ារបានបែងចែកអ្នកដែលសមនឹងទទួលបានទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋជា ៤ ប្រភេទលោកអ៊ូម៉ារអ៊ីប៊ីនអាល់-ខាត់តប ﵁ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «គ្មាននរណាម្នាក់មានសិទ្ធិលើទ្រព្យសម្បត្តិនេះជាងនរណាម្នាក់ឡើយលើកលែងតែអាស្រ័យលើអតីតភាពនៃការចូលរួមចំណែក (សាប៊ីកោះ), ការបំពេញផលប្រយោជន៍ដល់សង្គម (ហ្គាណា), ការលះបង់ក្នុងការការពារ (ពាឡា), និងសេចក្តីត្រូវការខ្វះខាតរបស់បុគ្គលនោះ (ហាជះ)»។ ដូច្នេះលោកអ៊ូម៉ារ ﵁ បានកំណត់អ្នកទទួលផលជា ៤ ប្រភេទ៖ ១. អ្នកដែលមានអតីតភាពនៃការចូលរួមចំណែកមុនគេដែលការលះបង់របស់ពួកគេនាំមកនូវទ្រព្យសម្បត្តិនិងជោគជ័យ។ ២. អ្នកដែលបំពេញផលប្រយោជន៍ដល់មូស្លីមដូចជាអ្នកដឹកនាំរដ្ឋនិងបណ្តាអ្នកប្រាជ្ញដែលនាំមកនូវផលប្រយោជន៍ក្នុងកិច្ចការសាសនាលោកិយនិងបរលោក។ ៣. អ្នកដែលលះបង់យ៉ាងអង់អាចក្លាហានក្នុងការរុញច្រានគ្រោះថ្នាក់ពីមូស្លីមដូចជាអ្នកប្រយុទ្ធក្នុងមាគ៌ារបស់អល់ឡោះ (ព្រះអល់ឡោះ) កងទ័ពនិងកងឈ្លបការណ៍ស្មោះត្រង់។ ៤. ជនទុគ៌តដែលមានសេចក្តីត្រូវការចាំបាច់។ ប្រសិនបើក្នុងចំណោមពួកគេមានអ្នកស្ម័គ្រចិត្តមិនទទួលកម្រៃនោះអល់ឡោះបានប្រទានភាពគ្រប់គ្រាន់តាមរយ៖គេប៉ុន្តែបើមិនដូច្នោះទេត្រូវផ្តល់ជូនគេនូវអ្វីដែលគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ជីវភាពឬស្របតាមតម្លៃនៃការងាររបស់គេ។ ការឧបត្ថម្ភគឺអាស្រ័យលើផលប្រយោជន៍និងតម្រូវការជាក់ស្តែង។

មិនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យមេដឹកនាំផ្តល់ទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋដល់នរណាម្នាក់ដែលមិនសមនឹងទទួលបានដោយសារតែតណ្ហាផ្ទាល់ខ្លួនឡើយមិនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យមេដឹកនាំផ្តល់ទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋដល់នរណាម្នាក់ដែលមិនសមនឹងទទួលបានដោយសារតែតណ្ហាឬការពេញចិត្តផ្ទាល់ខ្លួនឡើយ។