អាល់-សិយាសះ អាល់-ស្ហារអីយ៉ះ (នយោបាយតាមគន្លងច្បាប់ឥស្លាម)

សេចក្តីផ្តើមនៃស៊ើបអង្កេត (មុកដេម៉ាត អល់-តះហ្គីក)

សេចក្តីផ្តើមបោះពុម្ពលើកទី៣ សូមថ្វាយការសរសើរចំពោះអល់ឡោះ សូមព្រះមេត្តាប្រោស និងសន្តិភាពកើតមានលើបណ្តាព្យាការី និងរ៉សូលរបស់ព្រះអង្គ។ ជាបន្តបន្ទាប់ទៀត៖ នេះគឺជាការបោះពុម្ពលើកទី៣ នៃបណ្តុំសៀវភៅពេញលេញស្តីពី «អស្សីយ៉ាសា អាស្ស្យារិយាយ៉ាស់» (គោលនយោបាយស្របច្បាប់ឥស្លាម) ដែលយើងបានបោះពុម្ពឡើងវិញ បន្ទាប់ពីរយៈពេលដប់ឆ្នាំនៃការបោះពុម្ពលើកទីមួយ។ ការបោះពុម្ពនេះមានចំណុចពិសេសដូចខាងក្រោម៖ ១. ការផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយសាអត្ថបទចាស់ជាងគេបំផុតរបស់សៀវភៅនេះ ដែលត្រូវបានចម្លងទុកក្នុងឆ្នាំ ៧០៥ មុនពេលដែលលោកសេខធ្វើដំណើរទៅកាន់ប្រទេសអេស៊ីត។ ចំណុចដ៏មានសារៈសំខាន់បំផុតដែលសាអត្ថបទនេះបានកែតម្រូវ គឺអ្វីដែលខ្ញុំធ្លាប់បានលើកឡើងនៅក្នុងសេចក្តីផ្តើមនៃការបោះពុម្ពលើកទីមួយថា លោកសេខបាននិពន្ធសៀវភៅនេះនៅឆ្នាំ ៧០៩ ប៉ុន្តែប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាអត្ថបទនេះបានបញ្ជាក់ខុសពីនោះ ដូចที่จะបានបង្ហាញជូននៅកន្លែងរបស់វា។ ចំពោះអត្ថបទវិញ វាស្ថិតក្នុងចំណោមសាអត្ថបទសង្ខេបនៃសៀវភៅនេះ ហើយអត្ថបទរបស់វាគឺល្អជាទូទៅ ទោះបីជាមានកំហុសឆ្គង និងការខុសតួអក្សរបន្តិចបន្តួចក៏ដោយ។ បងប្រុសដ៏ថ្លៃថ្លា មុសអាប់ អាល់ឡូវ បានផ្តល់សាអត្ថបទនេះដល់ខ្ញុំ។ ២. ការកែតម្រូវជាច្រើននៅក្នុងសៀវភៅនេះ ទាំងនៅក្នុងសេចក្តីផ្តើម អត្ថបទដើម និងកំណត់សម្គាល់ក្រោមទំព័រ។ ការកែតម្រូវទាំងនោះទទួលបានពីអ្នកប្រាជ្ញ និងបញ្ញវន្តខ្ពង់ខ្ពស់ជាច្រើនរូប ដោយបុគ្គលដំបូងបង្អស់ដែលបានផ្ញើមកឲ្យខ្ញុំគឺ លោកបណ្ឌិត តាហា ប៊ីន អាប៊ូនណាចា និងបន្ទាប់មកពីផ្នែកពិនិត្យអក្ខរវិរុទ្ធ និងកែសម្រួល នៃក្រសួងអوقاف (កិច្ចការសាសនាឥស្លាម និង endowment) នៃប្រទេសកាតា។ សូមអល់ឡោះតបស្នងរង្វាន់ដ៏ល្អបំផុតដល់ពួកគាត់ទាំងអស់គ្នា។ អលី ប៊ីន មុហាំម៉ាត់ អាល់អុម្រ៉ង់

សេចក្តីផ្តើមនៃការពិនិត្យផ្ទៀងផ្ទាត់ សូមថ្វាយបង្គំចំពោះអល់ឡោះជាម្ចាស់ពិភពលោកទាំងមូល ហើយសូមការសូត្រសុំសន្តិភាព និងសេចក្តីសុខមង្គលចំពោះព្យាការីរបស់យើងគឺលោកមូហាំម៉ាត់ (ﷺ) និងក្រុមគ្រួសារព្រមទាំង Osohb របស់លោកទាំងអស់គ្នា។ ជាបន្តទៅទៀត នេះគឺជាកំណែបោះពុម្ពថ្មីដ៏លេចធ្លោមួយនៃកិតាប (អស្ស៊ីសាសាត់ អុស្សីរៀស ហ្វី អ៊ីស្លាហិ អុស្ស៊ីរ៉អី វ៉ា អុស្ស៊ីរ៉អីយ៉ា) ដែលនិពន្ធដោយ ಶៃಖುលអ៊ីស្លាម អាប៊ុលអាប់បាន់ អាហ្មេដ ប៊ីន អាប់ឌុលសាឡាម ប៊ីន តៃមៀហ៍ សូមអល់ឡោះទ្រង់មេត្តាករុណាចំពោះលោកចុះ។ ចំណុចលេចធ្លោនៃកំណែបោះពុម្ពនេះមានដូចខាងក្រោម៖ ១- វាគឺជាការបោះពុម្ពពេញលេញដំបូងបង្អស់នៃកិតាបនេះ ដ្បិតថាការបោះពុម្ពមុនៗនៃកិតាបនេះគឺជាការបោះពុម្ពបែបសង្ខេប ព្រោះវាបានផ្អែកលើសាពូនមីចម្លងដែលបានសង្ខេប ឬបានកែសម្រួលចេញពីសាពូនមីដើមដ៏ពេញលេញនៃកិតាប ដែលយើងកំពុងចេញផ្សាយនៅថ្ងៃនេះក្នុង10ជាប៊ុយស៊ឺរីអាយហ្វា (ស្នាដៃរបស់ ਸ਼ៃಖುលអ៊ីស្លាម) (ហើយការពន្យល់លម្អិតអំពីលក្ខណៈពិសេសនៃការបោះពុម្ពនេះនឹងមាននៅទំព័រទី ២៨)។ ២- វាគឺជាការបោះពុម្ពដំបូងបង្អស់នៃកិតាបនេះដែលត្រូវបានចេញផ្សាយដោយមានការពិនិត្យផ្ទៀងផ្ទាត់តាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រសមស្របទៅនឹងតម្លៃរបស់វា ដោយពួកយើងសង្ឃឹមថាវាពោរពេញទៅដោយអ្វីដែលកិច្ចការពិនិត្យផ្ទៀងផ្ទាត់ត្រូវការ។ ចំណុចដែលខ្ញុំចង់ទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍តាំងពីដំបូងមកម្ល៉េះគឺថា ស៊េខ សូមអល់ឡោះទ្រង់មេត្តាករុណាចំពោះលោកចុះ មិនមានគោលបំណងពីការនិពន្ធកិតាបនេះឡើងដើម្បីប្រមូលផ្តុំរាល់សេចក្តីលម្អិតដែលអាចចូលទៅក្នុងប្រធានបទ «នយោបាយស្របច្បាប់ (អស្ស៊ីសាសាត់ អុស្ស៊ីរៀស)» នោះឡើយ ក៏មិនមែនដើម្បីដើរតាមវិធីសាស្ត្រនៃកិតាបបែបប្រពៃណីក្នុងវិស័យនេះដែរ ដូចជាកិតាបរបស់លោក អាល់ម៉ាវ៉ាឌី ឬកាឌី អាប៊ូ យ៉ាឡា ផ្ទុយទៅវិញ ស្ថានភាពគឺដូចដែលបានរៀបរាប់នៅក្នុងសេចក្តីផ្តើមថា៖ សារលិខិតនេះមានបរិយាយនូវគោលការណ៍រួមនៃនយោបាយដ៏ទេវភាព និងការដឹកនាំរបស់ព្យាការី។ នោះគឺ៖ គោលគ្រឹះនៃបញ្ហារបស់វា និងបណ្តាបញ្ហារួមនៅក្នុងនោះ។ ហើយនេះគឺជាអ្វីដែលកាលៈទេសៈ និងពេលវេលាតម្រូវឱ្យមាន។ ដូច្នេះ កាលៈទេសៈគឺ៖ សារលិខិតនេះត្រូវបានសរសេរជូនមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ណាមួយ (ដូចដែលនឹងមានការពន្យល់លម្អិតនៅទំព័រ ១៩ - ២១) ទាំងតាមការស្នើសុំពីគាត់ ឬតាមអ្វីដែលការផ្តល់ដំបូន្មានដល់អ្នកដឹកនាំរដ្ឋតម្រូវឱ្យមាន។ រីឯពេលវេលាគឺ៖ ស៊េខ បាននិពន្ធវាឡើងក្នុងរយៈពេលត្រឹមតែមួយយប់ប៉ុណ្ណោះ! ក្រៅពីនេះ កិតាបនេះបានក្លាយជាកិតាបដ៏សំខាន់បំផុតមួយដែលត្រូវបាននិពន្ធឡើងពាក់ព័ន្ធនឹងនយោបាយស្របច្បាប់ (អស្ស៊ីសាសាត់ អុស្ស៊ីរៀស) ហើយវាត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងចំណោមបណ្តាកិតាបគ្រឹះក្នុងវិស័យនេះ ប្រសិនបើវាមិនទាន់បានលើសពីកិតាបទាំងនោះទេនោះ។ លោក ហិនរី ឡូសថ៍ (Henry Laoust) ជាអ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិលោកខាងលិចបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ពិតប្រាកដណាស់ កិតាបដ៏ឧត្តុង្គឧត្តមនេះគឺជាស្នាដៃអ៊ីស្លាមដ៏ធំមួយក្នុងចំណោមស្នាដៃធំៗស្តីពីច្បាប់អន្តរជាតិ ហើយចំណែកឯខ្ញុំវិញ គឺគ្មានការស្ទាក់ស្ទើរទាល់តែសោះក្នុងការដាក់វាឱ្យស្ថិតក្នុងកម្រិតស្មើនឹងកិតាប (អាល់អាកាម អុស្ស៊ុលតានីយ៉ា) របស់លោក អាល់ម៉ាវ៉ាឌី» (^១)។ ការពិភាក្សារបស់យើងនៅដើមនៃការបោះពុម្ពនេះនឹងមាននៅក្នុងចំណុចទាំងឡាយខាងក្រោម៖ - ការកំណត់អត្ថន័យនៃនយោបាយស្របច្បាប់ (អស្ស៊ីសាសាត់ អុស្ស៊ីរៀស) តាមរយៈសម្តីរបស់អ្នកនិពន្ធ និងសិស្សរបស់លោក គឺលោក អ៊ីបនុល ខៃយីម។ - ឈ្មោះកិតាប។ - មូលហេតុនៃការនិពន្ធ និងអ្នកដែលកិតាបនេះត្រូវាបាននិពន្ធជូន។ - កាលបរិច្ឆេទនៃការនិពន្ធ។ - ការបញ្ជាក់ពីភាពជាម្ចាស់ស្នាដៃរបស់អ្នកនិពន្ធ។ - ការរៀបចំ និងប្រធានបទនៃកិតាប។ _________ (^១) នៅក្នុងស្រាវជ្រាវមួយដែលមានចំណងជើងថា៖ ការចាប់ផ្តើមផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្ររបស់ អ៊ីបន តៃមៀហ៍ និងការកសាងគំនិតរបស់លោក។ ត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងកិតាប «សប្តាហ៍នៃវិស័យនីតិសាស្ត្រអ៊ីស្លាម និងពិធីបុណ្យអ៊ីម៉ាម អ៊ីបន តៃមៀហ៍» (ទំព័រ ៨៣៥)។ បន្ទាប់មកលោកបានបោះពុម្ពវាដោយឡែកនៅក្នុងកិតាបរបស់ខ្ញុំ «ជីវប្រវត្តិសង្ខេបសម័យកាលចំនួនប្រាំ»។ ហើយលោក ហិនរី ឡូសថ៍ គឺជាអ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិបារាំងម្នាក់ដែលមានឯកទេសខាង អ៊ីបន តៃមៀហ៍ ហើយសារណាថ្នាក់បណ្ឌិតរបស់លោកគឺនិយាយអំពីទស្សនៈនយោបាយ និងសង្គមរបស់ អ៊ីបន តៃមៀហ៍ ដែលត្រូវបានបោះពុម្ពជាបីភាគ។ សូមមើល «សារ៉ានុសង្ខេបអ្នកស្រាវជ្រាវ» (ទំព័រ ៥១០ - ៥១១) របស់ អាប់ឌុលរ៉ាហ៍ម៉ាន បាដាវី។ - លក្ខណៈពិសេសនៃការបោះពុម្ពនេះ។ - ការបោះពុម្ពផ្សាយនានារបស់កិតាប។ - សាពូនមីចម្លងដោយដៃនានារបស់កិតាប។ - វិធីសាស្ត្រនៃការពិនិត្យផ្ទៀងផ្ទាត់។ សរសេរដោយ អាលី ប៊ីន ម៉ុហាំម៉ាត់ អល់អុម៉រ៉ាន នៅឯទីក្រុងម៉ាក្កាស្តាប់បាំង សូមអល់ឡោះទ្រង់ការពារទីក្រុងនេះ ក្នុងខែហ្សាក់ប៊ាន ឆ្នាំ ១៤២៨

ការបំភ្លឺអំពីអត្ថន័យនៃគោលនយោបាយឥស្លាម (អុីម៉ាត់ ឬ ស៊ីយ៉ាសា សារ៉ៃយ៉ា) ផ្អែកលើសម្តីរបស់អ្នកនិពន្ធ និងសិស្សរបស់លោក គឺលោក អ៊ីបនុល គួរយ្យិម (রহمهما الله)។ អ្នកនិពន្ធ និងសិស្សរបស់លោក គឺលោក អ៊ីបនុល គួរយ្យិម (សូមអល់ឡោះមេត្តាអ្នកទាំងពីរផង) មានប្រសាសន៍ដែលមានប្រយោជន៍ខ្លាំងណាស់ អំពីប្រធានបទគោលនយោបាយឥស្លាម ដែលត្រូវបានរាយប៉ាយនៅក្នុងស្នាដៃជាច្រើនរបស់ពួកគេ។ ហើយលោក អ៊ីបនុល គួរយ្យិម មានសៀវភៅដាច់ដោយឡែកមួយស្តីពីប្រធានបទនេះ គឺសៀវភៅ «អត-តូរ៉ុគ អុល-ហុកមៀន့» (الطرق الحكمية)។ ខ្ញុំយល់ឃើញថា វាជារឿងល្អដែលខ្ញុំត្រូវផ្តើមការពិភាក្សាអំពីសៀវភៅនេះ ដោយលើកយកជំពូកនេះជាពិសេស ដែលមិនមាននៅក្នុងសារបស់ពួកយើងនេះឡើយ។ * អ្នកនិពន្ធមានប្រសាសន៍នៅក្នុងសៀវភៅ «ម៉ែបស៊ូអុល-ហ្វតាវ៉ា» (២០/ ៣៩១ - ៣៩៣) ថា៖ «ហើយរឿងនេះ គឺដូចជាអ្វីដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងការលើកឡើងជាច្រើនរបស់អ្នកដើរតាមជនជាតិកូហ្វា និងនៅក្នុងស្នាដៃរបស់ពួកគេ នៅពេលដែលអ្នកប្រកែកម្នាក់បានយកការស្លាប់របស់អ្នកដែលត្រូវព្យាការី صلى الله عليه وسلم សម្លាប់ ឬបញ្ជាឱ្យសម្លាប់ មកធ្វើជាភស្តុតាងប្រឆាំងនឹងពួកគេ ដូចជាការដែលលោកបានសម្លាប់បុរសជនជាតិយូដាដែលបានយកថ្មកិនស្រូវកិនក្បាលក្មេងស្រី និងដូចជាការដែលលោកបានព្រងើយកន្តើយចំពោះការបង្ហូរឈាមរបស់អ្នកបំផ្លិចបំផ្លាញម្នាក់ដែលបានជេរប្រមាថលោក ខណៈពេលដែលนางជាមនុស្សស្ថិតក្នុងសន្ធិសញ្ញា (ហ្សីមមី) និងដូចជាការដែលលោកបានបញ្ជាឱ្យសម្លាប់ជនរួមភេទដូចគ្នា និងអ្វីៗផ្សេងទៀតជាដើម។ ពួកគេបាននិយាយថា៖ នេះគឺជាអ្វីដែលត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងនាមជាគោលនយោបាយ (ស៊ីយ៉ាសា)។ ដូច្នេះ គេត្រូវឆ្លើយតបទៅពួកគេវិញថា៖ គោលនយោបាយនេះ ប្រសិនបើពួកអ្នកនិយាយថា វាត្រូវបានចែងច្បាប់សម្រាប់ពួកយើង នោះវាគឺជាការពិត ហើយវាគឺជាគោលនយោបាយឥស្លាម។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើពួកអ្នកនិយាយថា វាពុំត្រូវបានចែងច្បាប់សម្រាប់ពួកយើងទេ នោះគឺជាការប្រឆាំងនឹងស៊ូណាន់ត់។ បន្ទាប់មក ការនិយាយរបស់អ្នកនិយាយម្នាក់បន្ទាប់ពីនោះថា៖ «នេះគឺជាគោលនយោបាយ» គឺមិនត្រូវបំណងថា តើប្រជាជនត្រូវបានដឹកនាំដោយច្បាប់ឥស្លាម ឬក៏គោលនយោបាយនេះក្រៅពីច្បាប់ឥស្លាមទេឬ? ប្រសិនបើគេនិយាយថា ទីមួយ នោះវាគឺជាផ្នែកមួយនៃសាសនា។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើគេនិយាយថា ទីពីរ នោះវាគឺជាកំហុស។ ប៉ុន្តែ ប្រភពដើមនៃកំហុសនេះ គឺបណ្តាលមកពីគោលគំនិតរបស់អ្នកស្រុកកូហ្វា មានការខ្វះខាតក្នុងការស្គាល់ពីគោលនយោបាយរបស់រ៉សូល صلى الله عليه وسلم និងគោលនយោបាយរបស់ពួកខាលីផា (ខុលហ្វាអុរ-រ៉ាស៊ីឌីន)។ ហើយវាត្រូវបានបញ្ជាក់យ៉ាងប្រាកដនៅក្នុងគម្ពីរហ៉ីឌីស (សហីហ៍) ពីលោកថា៖ «ពិតប្រាកដណាស់ ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលគឺត្រូវបានដឹកនាំដោយពួកព្យាការី រាល់ពេលដែលព្យាការីម្នាក់ស្លាប់ នឹងមានព្យាការីម្នាក់ទៀតឡើងមកជំនួស ហើយពុំមានព្យាការីណាម្នាក់ទៀតបន្ទាប់ពីខ្ញុំឡើយ ប៉ុន្តែនឹងមានពួកខាលីផាជាច្រើនកើតមានឡើង»។ ពួកគេបានសួរថា៖ តើលោកបង្គាប់ពួកយើងឱ្យធ្វើដូចម្តេច? លោកបានតបថា៖ «ចូរបំពេញសច្ចប្រណិធានចំពោះអ្នកទីមួយ រួចអ្នកបន្ទាប់ ហើយចូរផ្តល់សិទ្ធិឱ្យពួកគេ ព្រោះអល់ឡោះនឹងសួរដេញដោលពួកគេអំពីអ្វីដែលទ្រង់បានប្រគល់ភារកិច្ចឱ្យពួកគេថែរក្សា»។ លុះពេលដែលមុខតំណែងខាលីផាបានធ្លាក់ទៅលើកូនចៅរបស់អុល-អាប់បាស ហើយពួកគេមានតម្រូវការក្នុងការដឹកនាំប្រជាជន ហើយអ្នកដែលកាន់តំណែងជាចៅក្រមសម្រាប់ពួកគេគឺជាអ្នកច្បាប់ (ហ្វុកហាកា) មកពីប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ ខណៈដែលចំណេះដឹងដែលពួកគេមានគឺមិនគ្រប់គ្រាន់នៅក្នុងគោលនយោបាយយុត្តិធម៌នោះទេ ពេលនោះពួកគេក៏មានតម្រូវការបង្កើតការគ្រប់គ្រងដោះស្រាយអយុត្តិធម៌ (វីឡាយ៉ាតุล-ម៉ាហ្សាលិម) ហើយពួកគេបានធ្វើឱ្យការគ្រប់គ្រងសង្គ្រាមខុសពីការគ្រប់គ្រងតាមបែបសាសនា។ ហើយរឿងនេះបានក្លាយជាបញ្ហាធំនៅក្នុងទីក្រុងជាច្រើនរបស់មូស្លីម រហូតដល់មានគេនិយាយថា៖ នេះជាច្បាប់ (ស្សារីអា) និងនេះជាគោលនយោបាយ (ស៊ីយ៉ាសា) ដោយអ្នកនេះអំពាវនាវគូប្រជែងរបស់ខ្លួនឱ្យមករកច្បាប់ ហើយអ្នកនោះអំពាវនាវឱ្យមករកគោលនយោបាយ ដោយអនុញ្ញាតឱ្យចៅក្រមម្នាក់វិនិច្ឆ័យតាមច្បាប់ និងម្នាក់ទៀតវិនិច្ឆ័យតាមគោលនយោបាយ។ មូលហេតុនៃរឿងនេះ គឺដោយសារតែអ្នកដែលអះអាងថាបម្រើច្បាប់ បានខ្វះខាតក្នុងការស្គាល់ពីស៊ូណាន់ត់ ហេតុនេះទើបបញ្ហាជាច្រើននៅពេលដែលពួកគេវិនិច្ឆ័យ ពួកគេបានបំផ្លាញសិទ្ធិ និងបានព្យួរការអនុវត្តទោសព្រហ្មទណ្ឌ (ហ៊ូឌូត) រហូតដល់មានការបង្ហូរឈាម ការដកហូតទ្រព្យសម្បត្តិ និងការអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើរឿងហាមឃាត់។ ចំណែកឯអ្នកដែលអះអាងថាបម្រើគោលនយោបាយវិញ ពួកគេបានចាប់ផ្តើមដឹកនាំដោយប្រើប្រាស់ទស្សនៈប្រភេទមួយ ដោយពុំបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគម្ពីរឃូរអាន និងស៊ូណាន់ត់ឡើយ។ ហើយមនុស្សល្អក្នុងចំណោមពួកគេ គឺអ្នកដែលវិនិច្ឆ័យដោយគ្មានការលំអៀង និងស្វែងរកយុត្តិធម៌ ប៉ុន្តែភាគច្រើននៃពួកគេ គឺវិនិច្ឆ័យដោយសារការលំអៀង ចូលចិត្តអ្នកមានអំណាច អ្នកដែលផ្តល់សំណូក និងអ្វីៗផ្សេងទៀតជាដើម។ ហើយស្រដៀងគ្នានេះដែរ ទីក្រុងនាងឡើយដែលជាកន្លែងលេចធ្លោនៃគោលគំនិតរបស់អ្នកស្រុកម៉ាឌីណាម គឺមានការវិនិច្ឆ័យដោយយុត្តិធម៌ដែលមិនមាននៅក្នុងទីក្រុងផ្សេងទៀត គឺតាមរយៈការធ្វើឱ្យអ្នកដឹកនាំសង្គ្រាមដើរតាមអ្នកកាន់គម្ពីរ ដែលគ្មាននៅក្នុងទីក្រុងទាំងនោះដែលគោលគំនិតរបស់អ្នកស្រុកអ៊ីរ៉ាក់ និងអ្នកដែលដើរតាមពួកគេបានលេចធ្លោឡើង ដែលនៅក្នុងទីក្រុងទាំងនោះ មេដឹកនាំសង្គ្រាមមិនបានដើរតាមអ្នកច្បាប់ (អ្នកមានចំណេះដឹង) ឡើយ។ ហើយអល់ឡោះជាម្ចាស់បានមានព្រះបន្ទូលថា: ﴿لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ﴾ ដល់ចប់អាយ៉ាត់ [អល់-ហ៉ីឌីដ: ២៥]។ ដូច្នេះ ភាពស្ថិតស្ថេរនៃសាសនាគឺកើតមានឡើងដោយសារគម្ពីរដែលណែនាំ និងដាវដែលជួយសង្គ្រោះ ហើយព្រះអម្ចាស់របស់អ្នកគឺគ្រប់គ្រាន់ណាស់ក្នុងការធ្វើជាអ្នកណែនាំ និងជាអ្នកជួយសង្គ្រោះ។ ហើយសាសនាឥស្លាម គឺការដែលដាវស្ថិតនៅក្រោមគម្ពីរ។ ដូច្នេះ នៅពេលដែលចំណេះដឹងអំពីគម្ពីរ និងស៊ូណាន់ត់លេចធ្លោឡើង ហើយដាវស្ថិតនៅក្រោមរឿងនោះ នោះកិច្ចការរបស់ឥស្លាមនឹងស្ថិតស្ថេរ។ ហើយអ្នកស្រុកម៉ាឌីណាម គឺជាអ្នកសមបំផុតក្នុងចំណោមទីក្រុងនានាចំពោះរឿងបែបនេះ។ ចំពោះសម័យកាលរបស់ពួកខាលីផា (ខុលហ្វាអុរ-រ៉ាស៊ីឌីន) គឺកិច្ចការគឺស្ថិតនៅក្នុងលក្ខណៈបែបនោះ ហើយសម្រាប់សម័យកាលបន្ទាប់ពីពួកគេ ពួកគេគឺជាអ្នកដែលមានទម្ងន់ត្រឹមត្រូវជាងអ្នកដទៃនៅក្នុងរឿងនេះ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលដែលចំណេះដឹងអំពីគម្ពីរមានការខ្វះខាត ហើយដាវពេលខ្លះយល់ស្របនឹងគម្ពីរ និងពេលខ្លះប្រឆាំងនឹងគម្ពីរ នោះសាសនារបស់អ្នកដែលមានលក្ខណៈបែបនោះ គឺទៅតាមសេចក្តីនោះឯង ...» នេះជាគោលបំណងនៃសម្តីរបស់អ្នកប្រាជ្ញឥស្លាម (សែខុល-អ៊ីស្លាម) (^១)។ * ហើយលោក អ៊ីបនុល គួរយ្យិម (សូមអល់ឡោះមេត្តាអ្នកផង) មានប្រសាសន៍នៅក្នុងសៀវភៅ «បាដាអុអុល-ហ្វៅអិដ» (៣/ ១០៨៧ - ១០៩៥) ថា៖ «លោក អ៊ីបនុល អុក៊ីល មានប្រសាសន៍ថា៖ ការអនុញ្ញាតឱ្យអនុវត្តគោលនយោបាយនៅក្នុងការគ្រប់គ្រងតាមបែបសាសនាគឺ៖ វាគឺជាការសម្រេចចិត្តយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់ ដែលអ៊ីម៉ាមណាម្នាក់ក៏មិនអាចខ្វះបានដែរ។ លោក សាហ្វីអុយ មានប្រសាសន៍ថា៖ គ្មានគោលនយោបាយណាមួយឡើយ លើកលែងតែអ្វីដែលស្របតាមច្បាប់ (ស្សារីអា)។ លោក អ៊ីបនុល អុក៊ីល មានប្រសាសន៍ថា៖ គោលនយោបាយ គឺអ្វីដែលជាអំពើដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនកាន់តែខិតជិតទៅនឹងភាពល្អ និងកាន់តែឆ្ងាយពីភាពអាក្រក់ ទោះបីជាវាមិនត្រូវបានកំណត់ដោយរ៉សូល ឬក៏គ្មានការទម្លាក់វ៉ាហុយ (ព្រះបន្ទូល) មកក៏ដោយ។ ប្រសិនបើអ្នកចង់សំដៅដោយពាក្យរបស់អ្នកថា៖ «លើកលែងតែអ្វីដែលស្របតាមច្បាប់» គឺមិនប្រឆាំងនឹងអ្វីដែលច្បាប់បានចែងនោះ គឺវាត្រឹមត្រូវហើយ។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើអ្នកចង់សំដៅទៅលើអ្វីដែលច្បាប់បានចែងជាក់ស្តែង នោះវាគឺជាកំហុស និងជាការចោទប្រកាន់ថាខុសចំពោះពួកសាហ្កាបា (អ្នកបន្តវេនពីព្យាការី) ព្រោះថា វាបានកើតមានឡើងពីពួកខាលីផា (ខុលហ្វាអុរ-រ៉ាស៊ីឌីន) នូវការសម្លាប់ និងការដាក់ទណ្ឌកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលអ្នកចេះដឹងផ្នែកស៊ូណាន់ត់ណាមួយមិនអាចប្រកែកបានឡើយ។ ហើយប្រសិនបើគ្មានអ្វីផ្សេងទៀតទេ ក្រៅពីការដុតគម្ពីរឃូរអាន (ដែលសរសេរមិនទាន់បង្រួបបង្រួម) នោះវាគឺជាទស្សនៈមួយដែលពួកគេបានពឹងផ្អែកទៅលើផលប្រយោជន៍ និងការដុតរបស់លោក អាលី នៅក្នុងរណ្តៅភ្លើង ហើយលោកបាននិយាយថា៖ ការពិត នៅពេលដែលខ្ញុំបានឃើញអំពើអាក្រក់មួយ... ខ្ញុំបានបង្កាត់ភ្លើងរបស់ខ្ញុំ ហើយបានហៅកន់បារ (Qanbar) មក។ _________ (^១) ហើយសូមមើលផងដែរ «ម៉ែបស៊ូអុល-ហ្វតាវ៉ា»៖ (២៨/ ៦៤២) និង «មិនហាជុស្ស៊ុណ្ណាហ៍»៖ (៦/ ៤៨)។ ហើយអ្នកនិពន្ធមានសារខ្លីៗពីរអំពីប្រធានបទដូចគ្នា ដែលត្រូវបានបោះពុម្ពនៅក្នុងក្រុមទីប្រាំពីរនៃសៀវភៅ «ជាមិអុល-ម៉ាសាអិល»។ និងការបណ្តេញចេញរបស់អុម៉ា ចំពោះលោក ន័ស្រុប្នុ ហាចាច។ ខ្ញុំ (អ៊ីបនុល គួរយ្យិម) សូមនិយាយថា៖ នេះគឺជាកន្លែងដែលជើងងាយរអិល ហើយវាគឺជាកន្លែងដ៏ចង្អៀត និងជាសមរភូមិដ៏លំបាក ដែលក្រុមមួយបានធ្វេសប្រហែស ហេតុនេះពួកគេបានព្យួរការអនុវត្តទោសព្រហ្មទណ្ឌ (ហ៊ូឌូត) បានបំផ្លាញសិទ្ធិ បានធ្វើឱ្យពួកអាក្រក់មានភាពក្លាហានក្នុងការធ្វើខុស និងបានធ្វើឱ្យច្បាប់ឥស្លាមក្លាយជាច្បាប់ខ្វះខាតដែលមិនអាចបំពេញផលប្រយោជន៍របស់បាវរាស្ត្របាន ហើយពួកគេបានបិទផ្លូវជាច្រើនចំពោះខ្លួនឯងពីបណ្តាផ្លូវនៃការស្គាល់អ្នកដែលត្រូវ និងអ្នកដែលខុស ផ្ទុយទៅវិញ ពួកគេបានព្យួរផ្លូវទាំងនោះទាំងដែលពួកគេដឹងច្បាស់ និងអ្នកដទៃក៏ដឹងច្បាស់ថាវាគឺជាភស្តុតាងដ៏ត្រឹមត្រូវ ដោយសារតែការគិតខុសរបស់ពួកគេថាវាប្រឆាំងនឹងគោលការណ៍នៃច្បាប់។ ហើយអ្វីដែលជំរុញពួកគេឱ្យធ្វើបែបនោះ គឺការខ្វះខាតបន្តិចបន្តួចក្នុងការស្គាល់ច្បាប់ឥស្លាម។ ដូច្នេះ នៅពេលដែលអ្នកកាន់អំណាចបានឃើញរឿងនោះ ហើយថាប្រជាជនមិនអាចត្រឹមត្រូវតាមលក្ខណៈស្របច្បាប់បានឡើយ លើកលែងតែមានអ្វីបន្ថែមលើសពីអ្វីដែលអ្នកទាំងនោះបានយល់ពីច្បាប់ ពួកគេក៏បានបង្កើតច្បាប់គោលនយោបាយសម្រាប់ប្រជាជន ដែលធ្វើឱ្យកិច្ចការរបស់ពិភពលោកមានរបៀបរៀបរយ។ ដូច្នេះ ភាពខ្វះខាតរបស់អ្នកទាំងនោះក្នុងរឿងច្បាប់ និងការបង្កើតឡើងរបស់អ្នកទាំងនេះនូវអ្វីដែលពួកគេបានបង្កើតឡើងពីស្ថានភាពគោលនយោបាយរបស់ពួកគេ បានបង្កើតឱ្យមានអំពើអាក្រក់ដ៏យូរលង់ និងអំពើខូចខាតដ៏ធំធេង ហើយបញ្ហាកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ និងពិបាកក្នុងការកែតម្រូវ។ ចំណែកឯក្រុមមួយទៀតបានជ្រុលនិយម ហេតុនេះពួកគេបានអនុញ្ញាតនូវអ្វីដែលប្រឆាំងនឹងការសម្រេចចិត្តរបស់អល់ឡោះ និងរ៉សូលរបស់ទ្រង់។ ហើយក្រុមទាំងពីរគឺត្រូវបានបំផ្លាញដោយសារតែការខ្វះខាតរបស់ពួកគេក្នុងការស្គាល់អ្វីដែលអល់ឡោះបានបញ្ជូនរ៉សូលរបស់ទ្រង់មក។ ព្រោះថា អល់ឡោះបានបញ្ជូនបណ្តារ៉សូលរបស់ទ្រង់ និងបានទម្លាក់បណ្តាគម្ពីររបស់ទ្រង់ ដើម្បីឱ្យប្រជាជនស្ថិតនៅក្រោមភាពយុត្តិធម៌ (អល់-ក៊ីស្ត) ដែលវាគឺជាយុត្តិធម៌ដែលមេឃ និងដីស្ថិតស្ថេរដោយសារវា។ ដូច្នេះ នៅពេលដែលសញ្ញានៃភាពយុត្តិធម៌លេចធ្លោឡើង និងបង្ហាញទិសដៅរបស់វាដោយមធ្យោបាយណាមួយក៏ដោយ នោះគឺច្បាប់របស់អល់ឡោះ និងសាសនារបស់ទ្រង់ហើយ។ ហើយអល់ឡោះជាម្ចាស់ពុំបានកំណត់ផ្លូវ ភស្តុតាង និងសញ្ញានៃភាពយុត្តិធម៌ត្រឹមតែរឿងអ្វីមួយ ហើយបដិសេធផ្លូវផ្សេងទៀតដែលដូចវា ឬខ្លាំងជាងវានោះឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ ទ្រង់បានបញ្ជាក់តាមរយៈផ្លូវដែលទ្រង់បានចែងថា បំណងប្រាថ្នារបស់ទ្រង់ គឺការបង្កើតឱ្យមានភាពយុត្តិធម៌ និងការដែលប្រជាជនស្ថិតនៅក្រោមភាពយុត្តិធម៌។ ដូច្នេះ ផ្លូវណាក៏ដោយដែលភាពយុត្តិធម៌ និងភាពស្មើគ្នាត្រូវបានទាញយកមកតាមរយៈវា នោះវាគឺជាផ្នែកមួយនៃសាសនា។ គេមិនត្រូវនិយាយថា៖ «វាជាការប្រឆាំងនឹងច្បាប់នោះឡើយ»។ ដូច្នេះ ពួកអ្នកកុំនិយាយថា៖ ពិតប្រាកដណាស់ គោលនយោបាយយុត្តិធម៌គឺប្រឆាំងនឹងអ្វីដែលច្បាប់បានចែង ផ្ទុយទៅវិញវាគឺជាការយល់ស្របនឹងអ្វីដែលច្បាប់បាននាំមក ថែមទាំងវាគឺជាផ្នែកមួយនៃផ្នែករបស់វា ហើយពួកយើងហៅវាថាជាគោលនយោបាយ គឺស្របតាមពាក្យពេចន៍របស់អ្នករាល់គ្នា ប៉ុន្តែវាគឺជាច្បាប់ដ៏ពិតប្រាកដ។ ការពិត រ

ឈ្មោះកិតាប អ្នកនិពន្ធមិនបានដាក់ឈ្មោះកិតាបរបស់លោកនៅក្នុងសេចក្តីផ្តើមនោះឡើយ ដូចជាទម្លាប់ទូទៅរបស់លោកក្នុងកិតាបភាគច្រើនរបស់លោកដែរ ព្រោះលោកមិនបានចាប់អារម្មណ៍និងយកចិត្តទុកដាក់លើរឿងនេះទេ។ ប៉ុន្តែ ឈ្មោះរបស់កិតាបនេះត្រូវបានគេស្គាល់នៅក្នុងប្រភពដទៃទៀត ហើយប្រភពទាំងនោះ几乎 (ស្ទើរតែ) ឯកភាពគ្នាទៅលើដើមកំណើតនៃឈ្មោះ ទោះបីជាមានភាពខុសគ្នាបន្តិចបន្តួចក៏ដោយ។ យើងនឹងលើកយកប្រភពដែលយើងបានរកឃើញ ហើយយើងនឹងជ្រើសរើសឈ្មោះដែលយើងយល់ថាជិតស្និទ្ធបំផុត។ ១. វាត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា៖ «អស្ស៊ីស្យ៉ាសា អុស្ស៊ីរ្យ៉ះ ហ្វី អ៊ីស្លាហិ អុរស៊ី និងអុស្សរ្យ៉ះ» (នយោបាយអ៊ីស្លាមក្នុងការកែលម្អអ្នកដឹកនាំ និងរាស្រ្ត) នៅក្នុងកិតាប «អល់អុជូឌុដុរ្យ៉ះ» (^១) និងកិតាប «មុខ្សាត័រ តូបាកាត្វុ ឧឡាម៉ាអុល់ហាឌីស» (^២) ដែលកិតាបទាំងពីរនេះគឺជាស្នាដៃរបស់សិស្សរបស់លោក គឺលោក អ៊ីបនុ អាប់ឌុលហាឌី (ស្លាប់នៅឆ្នាំ ៧៤៤) និងនៅក្នុងភាគមួយរបស់លោក អស្សាហាប៊ី ដែលនិយាយអំពីជីវប្រវត្តិរបស់អ្នកនិពន្ធ (^៣)។ ឈ្មោះស្រដៀងគ្នានេះដែរក៏មាននៅលើកំណែចម្លងដោយដៃដែលមានកូដសម្គាល់ (ហ្វា, ស៊ីន, យ៉ា, ហ្សាយ និងកំណែចម្លងរបស់អាល់អុសហ្ស៊ែរ លេខ ៨៧៩៣)។ ឈ្មោះនេះក៏បានមកដល់តាមរយៈកិតាប «កាសហ្វុស្ស្សុនូន» (^៤) និងកិតាប «ហាយ៉ាតុលអារីហ្វីន» (^៥) ផងដែរ។ ចំណងជើងនេះហើយដែលយើងបានជ្រើសរើសជាឈ្មោះផ្លូវការសម្រាប់កិតាបនេះ។ ២. ហើយវាក៏ត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា៖ «អស្ស៊ីស្យ៉ាសា អុស្ស៊ីរ្យ៉ះ លីអ៊ីស្លាហិ អុរស៊ី និងអុស្សរ្យ៉ះ» នៅក្នុងកិតាប «អស្មារុ មុអੱល្លាហ្វាតិ អ៊ីបនិ តៃមៀហ៍» (^៦) របស់សិស្សលោកគឺ លោក អ៊ីបនុ រុស្សុយ៉ីក់ (ឆ្នាំ ៧៤៩)។ ឈ្មោះនេះគឺដូចទៅនឹងឈ្មោះមុនដែរ ប៉ុន្តែមានការប្រែប្រួលបន្តិចបន្តួចលើពាក្យថា (លីអ៊ីស្លាហិ)។ រីឯកំណែចម្លងដោយដៃផ្សេងទៀតវិញ ឈ្មោះរបស់វាមានដូចខាងក្រោម៖ ៣. កំណែចម្លងต้นฉบับ (ដើម): «ជ្វាមិអុ មិន អស្ស៊ីស្យ៉ាសា អុស្ស៊ីរ្យ៉ះ ហ្វី សុឡាហិ អុរស៊ី និងអុស្សរ្យ៉ះ»។ កិតាបនេះត្រូវបានបោះពុម្ពលើកដំបូងបំផុតនៅប្រទេសឥណ្ឌា ដោយមានចំណងជើងស្រដៀងនឹងចំណងជើងនេះ ដូចដែលនឹងត្រូវរៀបរាប់ខាងមុខ។ វាជាការច្បាស់ណាស់ថា ឈ្មោះនេះត្រូវបានដកស្រង់ចេញពីសម្តីរបស់អ្នកនិពន្ធនៅក្នុងសេចក្តីផ្តើមដែលថា៖ «ហ្វាហ្សាហ៊ី ... ជ្វាមិអុ មិន អស្ស៊ីស្យ៉ាសា អ៊ីឡាហ៊ីយ៉ះ ...»។ ៤. កំណែចម្លង (ល): «អស្ស៊ីស្យ៉ាសា អុស្ស៊ីរ្យ៉ះ ហ្វី សុឡាហិ អុរស៊ីយ៉ែន និងអុស្សរ្យ៉ះ»។ ការសរសេរគឺបែបនេះដោយមានអក្សរ យ៉ា (យ) ពីរនៅលើទំព័រចំណងជើង រីឯនៅលើទំព័របន្ទាប់ដែលជាការចាប់ផ្តើមនៃកិតាប គឺមានអក្សរ យ៉ា តែមួយ (អុរស៊ីយ៉ែន)។ ៥. កំណែចម្លង (ត្ស): «អស្ស៊ីស្យ៉ាសា អុស្ស៊ីរ្យ៉ះ វ៉ាលក្វាអ៊ីឌុអន់ណាប៉ាវីយ៉្យ៉ះ ហ្វី អ៊ីស្លាហិ អុរស៊ី និងអុស្សរ្យ៉ះ»។ ៦. ចំណែកឯកំណែចម្លង (ប) វិញ គឺកំណត់យកត្រឹមតែផ្នែកខាងដើមនៃចំណងជើងប៉ុណ្ណោះ គឺ៖ «អស្ស៊ីស្យ៉ាសា អុស្ស៊ីរ្យ៉ះ»។ ហើយចំណងជើងបែបនេះដែរក៏មានការយោងដល់ដោយលោក អ៊ីបនុ ហ្វាឌុលឡាហ៍ អុលអុម៉ារី (ស្លាប់នៅឆ្នាំ ៧៤៩) ដែលជាសិស្សរបស់អ្នកនិពន្ធ នៅក្នុងកិតាប «មសាអិកុលអាប់សរ» (^១)។ * * * * (^១) (ទំព័រ ៥២)។ (^២) (ទំព័រ ២៧៥ - ស្ថិតក្នុងសៀវភៅ អាល់ជូម៉ាអុ លីសែរ៉ាទិ អ៊ីបនិ តៃមៀហ៍)។ (^៣) (ទំព័រ ២៤៣ - ស្ថិតក្នុងសៀវភៅ បណ្តុំអត្ថបទផ្សេងៗ)។ (^៤) (ទំព័រ ១០១១)។ (^៥) (ទំព័រ ១០៦)។ (^៦) (ទំព័រ ៣០៦ - ស្ថិតក្នុងសៀវភៅ អាល់ជូម៉ាអុ លីសែរ៉ាទិ អ៊ីបនិ តៃមៀហ៍)។ (^១) (ទំព័រ ៣១៨ - ស្ថិតក្នុងសៀវភៅ អាល់ជូម៉ាអុ)។

ហេតុផលនៃការនិពន្ធកិតាបនេះ និងបុគ្គលដែលវាត្រូវបាននិពន្ធជូន ចំពោះហេតុផលនៃការនិពន្ធកិតាបនេះ ត្រូវបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ដោយអ្នកនិពន្ធនៅក្នុងសេចក្ដីផ្តើមរបស់លោកតាមរយៈប្រសាសន៍ថា៖ «ឯកសារនេះគឺជាសារលិខិតមួយដែលរួមបញ្ចូលនូវគោលការណ៍សំខាន់ៗនៃការដឹកនាំបែបអិលាហ៊ី (អល់ឡោះ) និងការគ្រប់គ្រងតាមបែបព្យាការី... ដែលត្រូវបានស្នើសຸគដោយបុគ្គលដែលអល់ឡោះបានតម្រូវឱ្យយើងផ្ដល់ដំបូន្មានស្មោះត្រង់ជូន គឺពួកអ្នកដឹកនាំកិច្ចការទាំងឡាយ ដូចដែលព្យាការី សល្ល៉ាអល់ឡោះអាល័យហ្វវ៉ាសាល៉ាម បានមានប្រសាសន៍ក្នុងហាឌីសដែលបានបញ្ជាក់យ៉ាងត្រឹមត្រូវតាមច្រើនមគ្គុទ្ទេសក៍ថា៖ «ពិតប្រាកដណាស់ អល់ឡោះទ្រង់សព្វព្រះទ័យនឹងរឿងបីយ៉ាងសម្រាប់ពួកអ្នក៖ គឺការដែលពួកអ្នកគោរពភក្តីចំពោះព្រះអង្គដោយមិនដាក់ភាគីជាមួយព្រះអង្គសូម្បីតែបន្តិច, ការដែលពួកអ្នកកាន់ខ្ជាប់នូវខ្សែចងរបស់អល់ឡោះជាក្រុមតែមួយហើយមិនត្រូវបែកបាក់គ្នា, និងការដែលពួកអ្នកផ្ដល់ដំបូន្មានស្មោះត្រង់ដល់បុគ្គលដែលអល់ឡោះបានมอบหมายឱ្យគ្រប់គ្រងកិច្ចការរបស់ពួកអ្នក»។ ហេតុដូច្នេះ បានបង្ហាញឱ្យឃើញយ៉ាងច្បាស់ថា ហេតុផលនៃការនិពន្ធគឺការស្នើសុំពីសំណាក់ស្ដេចត្រាញ់ ឬអភិបាលមួយចំនួនឱ្យសរសេរលិខិតមួយស្តីពីបញ្ហានេះ តាមរយៈពាក្យសម្ដីផ្ទាល់ (ដែលជាការបង្ហាញជាក់ស្តែង) ឬតាមរយៈស្ថានភាពជាក់ស្តែង។ រីឯចំពោះសំណួរថា តើអភិបាលរូបនោះជានរណា? គឺមានការបញ្ជាក់នៅលើទំព័រមុខនៃសាត្រាស្លឹករឹតច្បាប់ឡេដិន (L) (ដែលនឹងត្រូវពិពណ៌នាលម្អិតនៅពេលក្រោយ) អំពីអត្តសញ្ញាណរបស់អភិបាលដែលលិខិតនោះត្រូវបានសរសេរជូន ដោយក្នុងនោះមានចែងថា៖ «កិតាប អេស-ស៊ីយ៉ាសា អ៉ីស-ស្ហាក្ការីយ៉ា... ត្រូវបានចងក្រងឡើងដោយលោក (សូមអល់ឡោះទ្រង់មេត្តាប្រោសប្រណីដល់រូបលោក) នៅពេលដែលអភិបាល គួរ៉ៃស (សរសេរខុស) អេល-ម៉ាន់សូរី បានស្នើសុំលោក ហើយលោកក៏បានយល់ព្រមតាមសំណើនោះ។ លោកបានចងក្រងវាឡើងក្នុងរយៈពេលតែមួយយប់ប៉ុណ្ណោះ (សូមអល់ឡោះទ្រង់សព្វព្រះទ័យនឹងរូបលោក និងប្រទានការពេញចិត្តដល់រូបលោក)»។ ឈ្មោះរបស់គាត់ត្រូវបានសរសេរឡើងបែបនេះនៅក្នុងសាត្រាស្លឹករឹត (អភិបាល គួរ៉ៃស អេល-ម៉ាន់សូរី)! ប៉ុន្តែពុំមានអភិបាលណាមួយនៅក្នុងសម័យកាលរបស់អ៊ីបន តៃមីយ៉ា ឬសម័យកាលបន្ទាប់ពីនោះដែលមានឈ្មោះថា (គួរ៉ៃស) ឡើយ។ ខ្ញុំសូមសន្និដ្ឋានថា ឈ្មោះនេះប្រហែលជាត្រូវបានគេសរសេរខុសពីឈ្មោះដើម (អាគូស...) ដែលត្រូវសរសេរថា៖ (អាគូស) ដោយអានបញ្ចេញសំឡេងស្រៈអូ (ضمة) ឱ្យវែង។ ដូច្នេះ គេអាចសន្និដ្ឋានបានថា អ្នកចម្លងសាត្រាស្លឹករឹតបានឃើញឈ្មោះនេះសរសេរបែបនេះ (អាគូស) ប៉ុន្តែគាត់អានមិនយល់ច្បាស់ ក៏កែវាទៅជា (គួរ៉ៃស) វិញ ដែលជាទម្រង់អក្សរស្រដៀងគ្នា។ លោកគឺ៖ អភិបាល ចាបំអាល់ឌីន អាគូស អ៉ីរ-រ៉ហាប៊ី ដែលអក្សរ (រ៉ា) និង (ហា) គ្មានពិន្ទុ អានចេញសំឡេងស្រៈអា (فتحة) និងអក្សរ (បា) មានពិន្ទុមួយនៅខាងក្រោម អេល-ម៉ាន់សូរី។ គាត់បានកាន់តំណែងជាអភិបាលនៅទីក្រុងដាម៉ាស (Damascus) ប្រហែលដប់មួយឆ្នាំ គឺចាប់ពីឆ្នាំ ៧០៩ ដល់ឆ្នាំ ៧១៩។ មុនពេលកាន់តំណែងនេះ គាត់ធلបានកាន់តំណែងជាឧបការីអភិបាលក្រុងការ៉ាក (Karak) ចាប់ពីឆ្នាំ ៦៩០ ដល់ឆ្នាំ ៧០៩ ហើយនៅទីនោះគាត់បានបន្សល់ទុកនូវស្នាដៃល្អៗជាច្រើន។ បន្ទាប់មក គាត់ត្រូវបានប្តូរឱ្យទៅកាន់តំណែងជាingកសាង និងគ្រប់គ្រងការិយាល័យរដ្ឋបាល (ជាតំណែងជាន់ខ្ពស់) នៅទីក្រុងគែរ (Cairo) រយៈពេលបួនខែមុនពេលគាត់ទទួលអនិច្ចកម្ម។ គាត់បានទទួលអនិច្ចកម្មនៅឆ្នាំ (៧១៩)។ អភិបាលរូបនេះគឺជាបុគ្គលដែលមានប្រវត្តិល្អ និងត្រូវបានប្រជាជនស្រឡាញ់ចូលចិត្ត។ ប្រជាជនក្រុងដាម៉ាសមានសេចក្តីរីករាយយ៉ាងខ្លាំងនៅពេលដែលគាត់បានមកដល់ទីក្រុងរបស់ពួកគេក្នុងនាមជាអភិបាលក្នុងឆ្នាំ (៧០៩)។ លោក អ៊ីបន កាធៀរ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ព្រះរាជសាររបស់ទ្រង់ (ស៊ុលតង់) បានមកដល់ ហើយត្រូវបានអាននៅចំពោះមុខសាធារណជន ដែលក្នុងនោះមានខ្លឹមសារអំពាវនាវឱ្យមានភាពទន់ភ្លន់ចំពោះប្រជារាស្ត្រ និងបញ្ជាឱ្យធ្វើអំពើល្អចំពោះពួកគេ។ ហេតុនេះហើយ ទើបពួកគេបានសូមសេចក្តីសុខជូនពរដល់លោក។ អភិបាល ចាបំអាល់ឌីន អាគូស អេល-អាហ្វ្រាម បានមកដល់ក្នុងនាមជាឧបការីអភិបាលក្រុងដាម៉ាស ហើយគាត់បានចូលមកដល់ទីក្រុងនៅថ្ងៃពុធ មុនពេលម៉ោងសំរាកពេលរសៀល គឺថ្ងៃទីម្ភៃពីរខែជូម៉ាដា អាវុឡា។ គាត់បានចុះសម្រាកនៅសាលាដាអាល់-សាអាដា តាមទម្លាប់ប្រពៃណី ហើយប្រជាជនមានសេចក្តីរីករាយយ៉ាងខ្លាំងចំពោះការមកដល់របស់គាត់ ព្រមទាំងបានអុជទៀនទទួលស្វាគមន៍គាត់ផងដែរ»។ ការសរសើរចំពោះអភិបាលរូបនេះគឺមានច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ណាស់។ លោក បារហ្សាលី បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «គាត់គឺជាបុគ្គលដែលត្រូវបានគេសរសើរពីប្រវត្តិល្អ ជិតស្និទ្ធនឹងប្រជាជន មានសេចក្តីបន្ទាបខ្លួន និងមានសីលធម៌ល្អប្រពៃ។ ប្រជាជនស្រឡាញ់គាត់ និងមិនចង់បាននរណាក្រៅពីគាត់ឱ្យមកកាន់តំណែងជាអភិបាលឡើយ»។ លោក សុហ្វាទឌី បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «គាត់គឺជាបុគ្គលដែលមានប្រវត្តិល្អ មានចិត្តគំនិតបរិសុទ្ធ ងាយស្រួលដឹកនាំ និងតែងតែបង្កើនអំពើល្អជាបន្តបន្ទាប់។ រយៈពេលនៃការកាន់តំណែងជាអភិបាលក្រុងដាម៉ាសរបស់គាត់មានរយៈពេលយូរ ហើយគ្រប់ៗគ្នាសុទ្ធតែស្រឡាញ់គាត់...»។ លោក អ៊ីបន កាធៀរ បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «គាត់គឺជាបុគ្គលដែលត្រូវបានប្រជាជនទូទៅស្រឡាញ់ពេញចិត្តពេញមួយរយៈពេលនៃការកាន់តំណែងជាអភិបាលរបស់គាត់»។ រីឯស្ហៃខ៍ អ៊ុល-ឥស្លាម (សូមអល់ឡោះទ្រង់មេត្តាប្រោសប្រណីដល់រូបលោក) គឺតែងតែសរសេរលិខិតជាញឹកញាប់ទៅកាន់ពួកអភិបាល ព្រះរាជា និងពួកម្ចាស់ទឹកដី ដោយមានពេលខ្លះធ្វើឡើងតាមសំណើសុំពីពួកគេ និងមានពេលខ្លះទៀតធ្វើឡើងដោយការផ្តួចផ្តើមខ្លួនឯង ដើម្បីបំពេញភារកិច្ចបំភ្លឺការពិត និងផ្តល់ដំបូន្មាន។ ក្នុងចំណោមនោះរួមមាន៖ ករណីដែល «អភិបាលខេត្តម្នាក់បានសួរលោក ــ សូមអល់ឡោះទ្រង់ប្រោសប្រណីដល់លោកឱ្យទទួលបាននូវកិច្ចការដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ទាំងឡាយ... ឱ្យបំភ្លឺជូនគាត់អំពីរបៀបរបបនៃការគ្រប់គ្រងអភិបាលកិច្ចផ្អែកលើមូលដ្ឋាននៃច្បាប់ឥស្លាមដ៏បរិសុទ្ធ ដោយសារតែមានករណីចោទប្រកាន់លើបទលួចមួយបានកើតឡើង ដើម្បីឱ្យលោកសរសេរអ្វីមួយពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងនោះ...»។ ហើយក្នុងចំណោមនោះផងដែរគឺ៖ «សំបុត្រដែលស្ហៃខ៍ អ៊ុល-ឥស្លាម អ៊ីបន តៃមីយ៉ា បានសរសេរទៅកាន់អភិបាល សាំស៊ុឌ្ឌីន សុនគ័រចាហ៍ អេល-ម៉ាន់សូរី នៅពេលដែលគាត់បានកាន់តំណែងការពារទីក្រុងសាផេដ (Safed) ក្នុងខែស៊ូវ៉ាល នៃឆ្នាំបួននិងប្រាំរយ»។ ស្ហៃខ៍ក៏បានសរសេរលិខិតមួយច្បាប់ទៅកាន់ទឹកដីបារ៉ែន (Bahrain) និងពួកស្ដេចអារ៉ាប់, លិខិតមួយច្បាប់ទៅកាន់ស្តេចនៃប្រទេសអេហ្ស៊ីប, លិខិតមួយច្បាប់ទៅកាន់ស្តេចនៃទីក្រុងហាម៉ា (Hama), និងលិខិតមួយច្បាប់ទៅកាន់ម្ចាស់ទឹកដីស៊ីប៊្រីស (Cyprus) ពាក់ព័ន្ធនឹងផលប្រយោជន៍នានាដែលទាក់ទងនឹងជនមូស្លីម។

កាលបរិច្ឆេទនៃការនិពន្ធ នៅក្នុងការបោះពុម្ពលើកទីមួយ ខ្ញុំបានសន្និដ្ឋានថា ការកំណត់ឈ្មោះរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ដែលបាននិពន្ធសារនេះជូន និងពេលវេលាដែលព្រះអង្គបានកាន់តំណែងជាអភិបាលក្រុងដាម៉ាស (Damascus) អាចនាំយើងទៅរកកាលបរិច្ឆេទនៃការនិពន្ធសារនេះ គឺនៅឆ្នាំ ៧០៩ ដែលត្រូវនឹងឆ្នាំដែលព្រះអង្គម្ចាស់ អាកុស្ស (Aqoush) បានឡើងកាន់តំណែងជាអភិបាលក្រុងដាម៉ាស ហើយក៏ជាឆ្នាំដែល ਸ਼ៃខុលអិស្លាម (Sheikh អាល់-Islam) អ៊ីបន តៃមៀហ៍ (Ibn Taymiyyah) បានរួចផុតពីការឃុំឃាំងនៅប្រទេសអេស៊ីបផងដែរ។ នេះគឺជាអ្វីដែលធ្លាប់បានកើតឡើង បន្ទាប់មកថ្មីៗនេះ ខ្ញុំបានរកឃើញសាត្រាស្លឹករឹតថ្មីមួយនៃកិតាបនេះ ដែលជាច្បាប់ចម្លងចំណាស់ជាងគេ ដែលត្រូវ បានសរសេរឡើងនៅឆ្នាំ ៧០៥ ក្នុងទីក្រុងគែរ (Cairo) ដោយស្នាដៃសរសេរដោយផ្ទាល់ដៃរបស់សិស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមសិស្សរបស់ អ៊ីបន តៃមៀហ៍។ ការណ៍នេះបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា កាលបរិច្ឆេទនៃការនិពន្ធគឺមានភាពចំណាស់ជាងនេះ ពោលគឺមុនឆ្នាំ ៧០៩។ ហើយសាត្រាស្លឹករឹតនេះ មានកាលបរិច្ឆេទកំណត់ក្នុងអំឡុងដទៃដំបូងនៃខែមុហ្វារ៉ម (Muharram) ឆ្នាំ ៧០៥ ដែលមានន័យថា លោក ਸ਼ៃខ៍ បាននិពន្ធវាមុនពេលនោះបន្តិច ដើម្បីឱ្យវាត្រូវបានចម្លងនៅប្រទេសអេស៊ីបក្នុងកាលបរិច្ឆេទដ៏លឿនបែបនេះ ដូច្នេះវាប្រហែលជាត្រូវបាននិពន្ធឡើងនៅឆ្នាំ ៧០៤ ឬមុននោះបន្តិច។ បណ្ឌិត អ៊ីសាម យ៉ាយ៉ា (Issam Yahya) សាស្ត្រាចារ្យផ្នែកប្រវត្តិសាស្ត្រមកពីប្រទេសបារាំង ក៏បានសរសេរមកកាន់ខ្ញុំផងដែរទាក់ទងនឹងកាលបរិច្ឆេទនៃការនិពន្ធកិតាប «អាស្-ស៊ីយ៉ាសា അශ්-ရှរ្យ៉ាហ៍» (អាល់-Siyasa អាល់-Shar'iyyah) ដោយលោកបានសន្និដ្ឋានតាមរយៈទិន្នន័យប្រវត្តិសាស្ត្រដែលបានលើកឡើងដោយ អ៊ីបន តៃមៀហ៍ ថា លោកបាននិពន្ធវាឡើងមុនឆ្នាំ ៧០៩ ហើយលោកក៏បានបោះពុម្ពផ្សាយការស្រាវជ្រាវមួយអំពីបញ្ហានេះជាភាសាបារាំង ហេតុនេះខ្ញុំក៏បានយល់ស្របតាមការសន្និដ្ឋានរបស់លោក ហើយបានបញ្ជូនច្បាប់ចម្លងប្រាយស្តុន (Princeton) ថ្មីដែលបញ្ជាក់ពីការណ៍នេះទៅកាន់លោកផងដែរ។

ការបញ្ជាក់អំពីភាពជាអ្នកនិពន្ធនៃកិតាបនេះ ការបញ្ជាក់ថា កិតាបនេះគឺជាស្នាដៃរបស់ ਸ਼ីខុលអ៊ីស្លាម អ៊ីបនុ តៃមិយ៉ะហ៍ (شيخ الإسلام ابن تيمية) អាចធ្វើទៅបានតាមរយៈចំណុចជាច្រើនដូចខាងក្រោម៖ ១- សិស្សរបស់លោកចំនួនច្រើនរូបបានបញ្ជាក់ថា វាគឺជាស្នាដៃរបស់លោក ដូចជា៖ អ៊ីបនុ អាប់ឌុលហាឌី ក្នុងជីវប្រវត្តិរបស់គ្រូរបស់លោក (^១) និងក្នុងកិតាប «មុខតស៊ើរ ទទ្ពាកាត អូឡាម៉ាអុលហៈឌីស», អ៊ីបនុ រុស្យ៉ីគ ក្នុងកិតាប «អស្មាអ៊ុ មុអੱល្លាហ្វាតិ អុស្ស៊ីខ», អុហ្សហ្សាហ៊ប៊ី ក្នុងភាគមួយស្ដីពីជីវប្រវត្តិនៃគ្រូរបស់លោក, អ៊ីបនុ ហ្វាឌុលឡាហ៍ ក្នុងកិតាប «មសាអ៊ិលអុលអាប់ស័រ» (^២), អ៊ីបនុ អល់វរ៍ឌី ក្នុងកិតាប «តាត៊ិមមាតុលមុខតស៊ើរ» (^៣) និងบรรដាអូឡាម៉ាផ្សេងៗទៀត។ ២- ការសន្និដ្ឋានថាជាស្នាដៃរបស់អាកុបនិពន្ធ គឺ ਸ਼ីខុលអ៊ីស្លាម គឺមានភាពនឹងនរ និងពិតប្រាកដនៅក្នុងគ្រប់ច្បាប់ចម្លងដោយដៃទាំងអស់ដែលលេចចេញរូបរាងឡើង។ ៣- ច្បាប់ដើមដែលយើងបានយកមកជាគោល ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ (៧៨០) គឺត្រូវាបានចម្លងចេញពីច្បាប់ដើមមួយទៀតដែលចម្លងចេញពីស្នាដៃសរសេរដោយដៃផ្ទាល់របស់ ਸ਼ីខុលអ៊ីស្លាម អ៊ីបនុ តៃមិយ៉ะហ៍ ផ្ទាល់ ដូចដែលមានបញ្ជាក់នៅទំព័របញ្ចប់របស់អ្នកចម្លង (ទំព័រទី ៧៨)។ ៤- រចនាប័ទ្មរបស់អ្នកនិពន្ធដែលលោកតែងតែប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងកិតាបទូទៅរបស់លោក ហើយត្រូវបានស្គាល់យ៉ាងច្បាស់ដោយអ្នកដែលមានបទពិសោធន៍ទាក់ទងនឹងស្នាដៃរបស់លោក គឺមានភាពលេចធ្លោយ៉ាងច្បាស់នៅក្នុងសារ (រិសាឡោះ) នេះ។ ៥- មានការត្រូវគ្នាគ្នាច្រើនរវាងបញ្ហា និងការសម្រេចចិត្តជ្រើសរើសផ្សេងៗដែលមាននៅក្នុងកិតាបនេះ ជាមួយនឹងអ្វីដែលមាននៅក្នុងកិតាបដទៃទៀតរបស់ ਸ਼ីខ (លោកគ្រូ) ហើយយើងបានចង្អុលបង្ហាញពីរឿងនេះនៅកន្លែងជាច្រើន។ ៦- អ្នកនិពន្ធមានសារមួយផ្ញើទៅកាន់អាម៉ែរ (ព្រះអង្គម្ចាស់) សុនគូដ្ស៉ាហ៍ អល់ម៉ង់ស៊ូរី (ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ៧០៧) _________ (^١) «អុលអុកស៊ូដ អុដដរិយ៉ะហ៍» (ទំព័រ ៣៥)។ (^٢) «អល់ជាមិអ៍» (ទំព័រ ៣១៨)។ ហើយការយោងទៅលើប្រភពផ្សេងៗត្រូវបានលើកឡើងរួចហើយមុននេះ។ (^٣) «អល់ជាមិអ៍» (ទំព័រ ៣៣៤)។ នៅពេលដែលព្រះអង្គឡើងកាន់តំណែងជាអភិបាលខេត្តសហ្វដ (Safed) ក្នុងឆ្នាំ (៧០៤)។ សារនេះមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាខ្លាំងបំផុតទៅនឹងការសង្ខេបគំនិតរបស់អ្នកនិពន្ធនៅក្នុងកិតាបនេះ ទាំងទម្រង់នៃការរៀបចំ និងការបែងចែកផ្នែករបស់វា ទោះបីជាខ្ញុំមានជំនឿយ៉ាងមុតមាំថា លោកបាននិពន្ធវាឡើងមុនកិតាប «អស្សិយ៉ាស៉ាត់ អុស្សារិយ៉ะហ៍» ក៏ដោយ ដូចที่เราនឹងពន្យល់លម្អិតនៅកន្លែងសមស្របណាមួយ។ សារនេះស្ថិតនៅក្នុងភាគទីប្រាំពីរនៃកិតាប «ជាមិអុលមសាអ៊ិល» ក្រោមការស្រាវជ្រាវ និងផ្ទៀងផ្ទាត់របស់ខ្ញុំ។ ៧- បណ្តាអូឡាម៉ាបានដកស្រង់សម្តីពីកិតាបនេះ ដូចជា៖ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) ប៊ីន មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) អុលម៉ុសលី (ទទួលមរណភាពឆ្នាំ ៧៧៤) បានដកស្រង់ពីកិតាបនេះនៅក្នុងកិតាបរបស់លោកដែលមានឈ្មោះថា «ហុស្សនុស្ស៊ូលូក អុលហាហ្វីស ដាវ្ល៉ាតុលមុលូក» ក្នុងជំពូកជាច្រើន (^١), អល់ម៉រ្តាវី ក្នុងកិតាប «អល់អ៊ិនស៊្វាព»៖ (៧/៣០៣) ក្នុងបញ្ហាដាក់មរតកឱ្យទាសករដែលត្រូវបានដោះលែងពីក្រោមឡើងលើ និងក្នុងទំព័រ (១/៣១៨), (៨/៤៣٨), (១០/២២៨) និយាយអំពីឱសថហាសុីស (Hashish), អល់ហាចាវី ក្នុងកិតាប «អល់អ៊ីស៊្វាក»៖ (៤/៣) និងក្នុងកិតាប «ស៊ើរហ៊ុ មុនតាហាល់អេរ៉ាដាត»៖ (៣/៧៣), អុស្ស៊ែរពីនី ក្នុងកិតាប «មុឃនីអុលមុហ្តាច»៖ (٤/١٨٦) ក្នុងបញ្ហាអំពីឱសថហាសុីស, អុស្សន់អានី ក្នុងកិតាប «សុបូលុសសាឡាម»៖ (១/១៩៥) ក្នុងបញ្ហាឱសថហាសុីសដូចគ្នាដែរ, អ៊ីបនុ ឌុវ្វាយ៉ាន់ ក្នុងកិតាប «មិនារុស្សាប់ប៊ីល»៖ (٢/١٥٥, ٢٥٩) និយាយអំពីបញ្ហានេះ, អុលតហ្វតាវី បានដកស្រង់ពីកិតាបនេះក្នុងកិតាប «ហាហ្ស៊ីយ៉ាទុហ្វ អាឡា មរ៉ាកិលហ្វាឡាហ្វ»៖ (٢/٨٦) ក្នុងបញ្ហាអំពីការកុហកចោទប្រកាន់អ្នកមិនព្រមធ្វើសឡាតថាជា kafir (អ្នកបដិសេធជំនឿ) ហើយវាមាននៅក្នុងកិតាបរបស់យើង (ទំព័រ ១៦៥) និងក្នុងកិតាប «អូនុលម៉ាអូប៊ូត»៖ (១០/៩٩) ក្នុងបញ្ហាការដាក់ទណ្ឌកម្ម (ហ្គីដ) ចំពោះអ្នកប្រេីប្រាស់ឱសថហាសុីស។ * * * * _________ (^١) កិតាបនេះត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយដោយ «ដារុលវ៉ាតន់» ក្នុងឆ្នាំ (១៤១٦) ក្រោមការផ្ទៀងផ្ទាត់របស់ ហ្វូអាដ អាប់ឌុលមុនអឹម អ៉ះម៉ាត់។ ការរៀបចំកិតាប និងប្រធានបទរបស់វា ចំពោះការរៀបចំកិតាបវិញ អ្នកនិពន្ធបានរៀបចំវាឡើងយ៉ាងល្អប្រណិតអស្ចារ្យ ដែលវាបង្ហាញជាបឋមអំពីភាពស៊ីជម្រៅនៃគំនិត និងការយល់ដឹងដ៏ពេញលេញចំពោះប្រធានបទដែលលោកបាននិយាយដល់។ ហើយវាបង្ហាញជាទុតិយាមនូវសមត្ថភាពដ៏អស្ចារ្យរបស់ ਸ਼ីខុលអ៊ីស្លាម ក្នុងការបកស្រាយ ការរៀបចំ និងការបែងចែកចំណាត់ថ្នាក់ដ៏ល្អប្រសើរ (^١)។ យើងនឹងកាន់តែកោតសរសើរ និងភ្ញាក់ផ្អើលខ្លាំងឡើងថែមទៀតនៅពេលដែលយើងដឹងថា លោកបាននិពន្ធសារនេះឡើងត្រឹមតែក្នុងរយៈពេលមួយយប់ប៉ុណ្ណោះ! ដូចដែលមានចែងនៅលើក្របនៃច្បាប់ចម្លងឡៃដិន (Leiden)។ ទោះបីជារឿងនេះមិនមែនជារឿងចម្លែកសម្រាប់អ៊ីម៉ាមរូបនេះក៏ដោយ ព្រោះលោកធ្លាប់បាននិពន្ធកិតាបជាច្រើនក្នុងលក្ខណៈបែបនេះដែរ គឺក្នុងរយៈពេលមួយយប់ ឬក្នុងពេលអង្គុយតែមួយប៉ុណ្ណោះ (^٢)។ * អ្នកនិពន្ធបានចាប់ផ្តើមសេចក្តីនៃកិតាបរបស់លោក ដោយទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងត្រដែតត្រដាងបំផុត គឺចាប់ផ្តើមដោយមូលដ្ឋានគ្រឹះដែលលោកបានយកមកសាងសង់សារនេះឡើង រួចទើបដកស្រង់ការបង្ហាញផ្លូវ (ភស្តុតាង) ចេញពីវា ដោយលោកបានពោលថា៖ «នេះគឺជាសារមួយដែលត្រូវបានសាងសង់ឡើងផ្អែកលើអាយ៉ាត់បញ្ជា (^٣) នៅក្នុងគម្ពីររបស់អល់ឡោះ នោះគឺព្រះបន្ទូលរបស់អល់ឡោះតាល៉ាដែលចែងថា៖ ﴿แท้จริงออัลลอฮฺทรงบัญชาพวกเจ้า...﴾ [អាន-នីសាអ៍៖ ៥៨ - ៥٩]»។ ដូច្នេះ លោកបានពន្យល់ថា អាយ៉ាត់នេះត្រូវបានបញ្ចុះមកទាក់ទងនឹងบรรដាអ្នកគ្រប់គ្រងដឹកនាំ និងថាវាបានតម្រូវឱ្យពួកគាត់បំពេញភារកិច្ចប្រគល់តម្កល់ទុកចិត្ត (អាម៉ាណាត) ជូនទៅម្ចាស់របស់វាវិញ _________ (^١) ដូចដែលមានសាក្សីបញ្ជាក់ច្រើនជាងមួយរូប ក្នុងនោះមាន កាមាលុឌ្ដីន អ៊ីបនុស្សីសម៉ុលកានី សូមមើល «អល់ជាមិអ៍» (ទំព័រ ២៥២)។ (^٢) ដូចជាកិតាប អុលវ៉ាស៊ីត៊ិយ៉ะហ៍, អុលហាំមុវីយ៉ะហ៍ និងសារស្ដីពីអក្សរ (រិសាឡោះទុន ហ្វីលហ្វុរូហ្វ) សូមមើល «អុលម៉ាទែខិល លីអាសាអ៊ិរុ ស៊ីខិលអ៊ីស្លាម អ៊ីបនុ តៃមិយ៉ะហ៍» (ទំព័រ ៧០ ការបោះពុម្ពលើកទីពីរ) របស់អ្នកប្រាជ្ញដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់យើង គឺ ਸ਼ីខ ប៉ាក់រ៍ អ៉ប៊ូហ្សៃដ์ ﵀។ (^٣) (យ, ហ្ស៊ី): «អាយ៉ាត់អ៊ុលអូម៉ារ៉ាអ៍» (អាយ៉ាត់ស្តីពីบรรដាអ្នកគ្រប់គ្រង)។ ចំណែកឯនៅក្នុងច្បាប់ដើមគឺ៖ «អាន់ន៉ាហ្វអុលអាំរ» និង (ត)៖ «អាយ៉ាតៃនី មីន» ហើយត្រូវបានជ្រើសរើសដោយ ਸ਼ីខ ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ មូហាំម៉ាត់ (ﷺ) អល់អុសៃមីន ក្នុងកិតាប «ស៊ើរហ៊ុ ទំព័រ ១៧»។ ចំណែកឯអត្ថបទដែលត្រូវបានសម្រេចយកគឺមកពី (ហ្សោ) និងច្បាប់ចម្លងផ្សេងៗទៀត។ និងត្រូវตัดสินដោយភាពយុត្តិធម៌។ កិច្ចការពីរនេះគឺជារួមបញ្ចូលគ្នានៃនយោបាយយុត្តិធម៌ និងការដឹកនាំដ៏សុចរិត ដែលវាគឺជាគោលបំណងនៃសារនេះ។ ហេតុនេះ នយោបាយយុត្តិធម៌ និងការដឹកនាំដ៏សុចរិតគឺមានគ្រឹះពីរគឺ៖ * គ្រឹះទីមួយ៖ ការបំពេញភារកិច្ចប្រគល់តម្កល់ទុកចិត្ត (អាម៉ាណាត) (ទំព័រ ៧)។ ហើយ អាម៉ាណាត មានពីរប្រភេទគឺ៖ - ប្រភេទទីមួយ៖ ការកាន់តំណែងដឹកនាំ (វីឡាយ៉ាត) ហើយវាមានគ្រឹះពីរគឺ៖ ភាពខ្លាំងក្លា និងភាពស្មោះត្រង់ (ទំព័រ ៧)។ - ភាពខ្លាំងក្លា គឺអាចស្ថិតនៅក្នុងការដឹកនាំធ្វើសង្គ្រាម ដូច្នេះវាទាក់ទងទៅនឹងកិច្ចការជាច្រើន ឬក៏អាចស្ថិតនៅក្នុងការตัดสินរវាងមនុស្សម្នា ដែលវាទាក់ទងទៅនឹងកិច្ចការជាច្រើនផងដែរ។ - គោលបំណងនៃភាពខ្លាំងក្លាក្នុងការកាន់តំណែងដឹកនាំ (ទំព័រ ៣៥)។ - ភាពស្មោះត្រង់ គឺទាក់ទងនឹងរឿងបីយ៉ាង។ - គោលបំណងចាំបាច់នៅក្នុងការកាន់តំណែងដឹកនាំមានពីរយ៉ាង៖ កិច្ចការទីមួយ៖ កែទម្រង់សាសនារបស់មនុស្សលោក។ កិច្ចការទីពីរ៖ កែទម្រង់កិច្ចការលោកីយ៍ដែលសាសនាមិនអាចឈរជើងបានក្រៅពីមានវា ដែលវាមានពីរប្រភេទគឺ៖ ការបែងចែកទ្រព្យសម្បត្តិឱ្យទៅអ្នកដែលសិទ្ធិទទួលបាន និងការដាក់ទណ្ឌកម្មអ្នកដែលបានឈ្លានពាន។ - ប្រភេទទីពីរ (នៃអាម៉ាណាត)៖ ទ្រព្យសម្បត្តិ។ ហើយវាមានពីរផ្នែកគឺ៖ ទ្រព្យរូបវន្ត (អាយ៉ាន់) និងបំណុលជាក់លាក់ (ទំព័រ ៤០)។ - អ្វីដែលជាកាតព្វកិច្ចចំពោះអ្នកដឹកនាំក្នុងរឿងទ្រព្យសម្បត្តិ (ទំព័រ ៤៥)។ - ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់រដ្ឋមានបីប្រភេទគឺ៖ ផលសឹក (អាល់ឃនីម៉ាត់), ទានសាកាត់ (អស្សដាកត) និងទ្រព្យដែលទទួលបានពីសត្រូវដោយមិនបាច់ប្រើសង្គ្រាម (អាល់ហ្វៃអ៍)។ * គ្រឹះទីពីរ៖ ការตัดสินដោយភាពយុត្តិធម៌ (ទំព័រ ៧)។ ហើយវាមានបីប្រភេទគឺ៖ - ប្រភេទទីមួយ៖ ទណ្ឌកម្មព្រំដែន (ហ៊ុដ៊ูด) និងសិទ្ធិដែលមិនមែនជាការកំណត់ជាក់លាក់ (ទំព័រ ៨៣)។ អ្នកនិពន្ធបានរៀបរាប់ពីវា (ពួកកាប់ប្លន់ - ពួកអ្នកធ្វើសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងរដ្ឋ - ការលួច, ការសេពមេថុនសាសន៍ខុសច្បាប់ [ហ្ស៊ីន៉ា], ការរួមភេទខុសច្បាប់រវាងបុរសនិងបុរស [តូលូត], ការផឹកស្រា, ការចោទប្រកាន់ប្រពន្ធគេថាផិតក្បត់ [កាហ្សុប] និងអំពើបាបទាំងឡាយណាដែលមិនមានការកំណត់ទណ្ឌកម្មព្រំដែន [ហ៊ុដ៊ูด] ច្បាស់លាស់)។ - ប្រភេទទីពីរ៖ ទណ្ឌកម្មព្រំដែន (ហ៊ុដ៊ูด) និងសិទ្ធិសម្រាប់មនុស្សជាក់លាក់ណាមួយ (ទំព័រ ១៩៥) ហើយលោកបានរៀបរាប់ពីវាគឺ៖ - រឿងអាយុជីវិត (ឈាម) និងប្រភេទនៃការសម្លាប់ទាំងបី (ដោយចេតនា, ដោយអចេតនា, ដោយប្រហែលចេតនា)។ - ការសងសឹកស្មើគ្នា (កុស៉ាស) ចំពោះរបួសស្នាម។ - ការសងសឹកស្មើគ្នា (កុស៉ាស) ចំពោះកិត្តិយស។ - បញ្ហាស្វាមីភរិយាជាសិទ្ធិ (សិទ្ធិរបស់ស្ត្រី, សិទ្ធិរបស់បុរស)។ - ប្រភេទទីបី៖ ការตัดสินលើទ្រព្យសម្បត្តិ (ទំព័រ ២១៨)។ - និងបានរៀបរាប់ពីអ្វីដែលជាកាតព្វកិច្ចចំពោះអ្នកដឹកនាំ និងអ្នកដទៃ។ - និងបាននិយាយអំពីការបោកប្រាស់ក្នុងប្រតិបត្តិការជំនួញ និងប្រភេទរបស់វា។ - និងបាននិយាយអំពីវិទ្យាសាស្ត្រគីមី (អាល់គីមីយ៉ា) និងវិទ្យាសាស្ត្រអបិយជំនឿ ឬកលល្បិច (អាល់សីមីយ៉ា)។ * ជំពូកស្តីពីការពិភាក្សាអំពីការប្រឹក្សាយោបល់ (ស៊ូរ៉ា) និងសារៈសំខាន់របស់វា។ * ជំពូកស្តីពីការកាន់តំណែងដឹកនាំប្រជាជន និងថាវាគឺជាកាតព្វកិច្ចដ៏ធំបំផុតមួយ។ * បណ្តាប្រភេទរបស់មនុស្សក្នុងការចង់បានអំណាច និងការបង្កភាពទុច្ចរិតខូចខាត។ * * * *

លក្ខណៈពិសេសនៃកំណែបោះពុម្ពនេះ កំណែបោះពុម្ពនេះមានភាពខុសប្លែកពីបណ្តាការបោះពុម្ពមុនៗត្រង់ថា វាជាកំណែបោះពុម្ពពេញលេញតែមួយគត់នៃកិតាបនេះ ដោយសារអល់ឡោះបានអនុគ្រោះ និងផ្តល់ភាពងាយស្រួលដល់ពួកយើងក្នុងការរកឃើញសាខាំសាដៃ (Manuscript) មួយនៅក្នុងបណ្ណាល័យ ឈ្មោះថា សាហ៊ីត អាលី លេខ (១៥៥៣) នៅប្រទេសទួរគី ដែលក្នុងនោះមានការបន្ថែមច្រើនចំណុច ដែលមិនមាននៅក្នុងសាខាំសាដៃទូទៅនៃកិតាបនេះឡើយ ហើយការបន្ថែមទាំងនោះមានប្រមាណសាមសិបទំព័រ នៅតាមកន្លែងជាច្រើនក្នុងកិតាប។ យើងបានបញ្ជាក់អំពីការបន្ថែមទាំងនេះទាំងអស់នៅត្រង់គែមទំព័រ (ហាវ៉ាមិញ) នៃកិតាប ហើយពួកវាមានច្រើនប្រភេទ គឺមានចាប់ពីមួយពាក្យ ឬច្រើនជាងនេះ មួយបន្ទាត់ ឬច្រើនជាងនេះ មួយទំព័រ ឬច្រើនជាងនេះ និងមានដល់ថ្នាក់ជំពូកពេញលេញដែលមានច្រើនទំព័រទៀតផង។ យើងនឹងធ្វើការបកស្រាយអំពីការបន្ថែមទាំងនេះតាមរយៈជ្រុងពីរគឺ៖ ទី១៖ ការបញ្ជាក់ថាការបន្ថែមទាំងនេះគឺជាស្នាដៃរបស់ ਸ਼ីខ (Shaykh) តាមរយៈចំណុចជាច្រើន៖ ១- អ្នកចម្លងដើមបានបញ្ជាក់ថា លោកបានចម្លងវាចេញពីសាខាំសាដៃមួយ ដែលភាគច្រើនត្រូវបានផ្ទេរចេញពីសាខាំសាដៃមួយទៀតដែលចម្លងចេញពីស្នាដៃផ្ទាល់របស់អ៊ុយរ៉ុលអ៊ីស្លាម (Shaykh អាល់-Islam) ជាអ្នកនិពន្ធផ្ទាល់។ ២- ការបន្ថែមទាំងនេះមាននូវការកែប្រែឃ្លោងឃ្លា ការបន្ថែមលើប្រធានបទ បញ្ហា និងការសម្រេចចិត្តផ្សេងៗ ដែលធ្វើឱ្យយើងប្រាកដក្នុងចិត្តយ៉ាងខ្លាំងថាវាជាស្នាដៃរបស់អ្នកនិពន្ធកិតាបនេះផ្ទាល់ មិនមែនជាការបន្ថែមរបស់អ្នកអាន អ្នកពន្យល់ ឬអ្នកដទៃឡើយ។ ៣- ការបន្ថែមទាំងនេះមានភាពស្របគ្នាទៅនឹងបណ្តាកិតាបដទៃទៀតរបស់ ਸ਼ីខ ទាំងទម្រង់ស្ទីល យោបល់ និងការជ្រើសរើស។ ៤- ការបន្ថែមទាំងនេះមានភាពស៊ីសង្វាក់គ្នាទៅនឹងបរិបទនៃអត្ថបទកិតាបដោយមិនខុសប្លែកគ្នាឡើយ។ ៥- អត្ថបទនៅក្នុងកំណែបោះពុម្ពមុនៗបានបង្ហាញថា មាននរណាម្នាក់បានយកកិតាបនេះមកធ្វើការបង្រួមនិងកែសម្រួល ដោយបានកាត់ចោលនូវអត្ថបទទាំងនេះ—ដែលជាការបន្ថែមនៅក្នុងសាខាំសាដៃរបស់យើង—ព្រមទាំងបានកែប្រែបរិបទនៃឃ្លោងឃ្លាខ្លះ ដើម្បីឱ្យអត្ថបទនោះមើលទៅរលូន ហាក់បីដូចជាគ្មានការកាត់ត ឬខ្វះខាតអ្វីឡើយ ហើយចំណុចនេះគឺជាអ្វីที่เราនឹងពិភាក្សានៅក្នុងកថាខណ្ឌបន្ទាប់។ ទី២៖ អំពីធម្មជាតិនៃការបន្ថែមទាំងនេះ វាអាចមានលទ្ធភាពពីរយ៉ាង៖ ទីមួយ៖ អ្នកនិពន្ធបានសរសេរសារាចរណ៍ (Resalah) នេះឡើងក្នុងទម្រង់ដើមដែលត្រូវបានបោះពុម្ព និងល្បីល្បាញដំបូងឡើយ បន្ទាប់មកលោកក៏បានបន្ថែមការបន្ថែមទាំងនេះចូលទៅក្នុងសាខាំសាដៃរបស់យើង។ មានន័យថា សាខាំសាដៃរបស់យើងនេះគឺជាការបោះពុម្ពលើកទីពីរនៃកិតាបនេះ ចំណែកឯអ្វីដែលត្រូវបានបោះពុម្ពពីមុនមក គឺជាការបោះពុម្ពលើកទី១ ដែលជាកំណែបានរីករាលដាលក្នុងចំណោមអ្នកចម្លង ដែលបណ្តាលឱ្យមានសាខាំសាដៃប្រភេទនោះជាច្រើន។ ទីពីរ៖ លោកបាននិពន្ធកិតាបនេះចាប់តាំងពីដើមដំបូងឡើយក្នុងទម្រង់ដូចគ្នានឹងសាខាំសាដៃរបស់យើងដែរ បន្ទាប់មកក៏មាននរណាម្នាក់បានយកវាទៅបង្រួម និងកែសម្រួល។ ការលំអៀងទៅរកលទ្ធភាពទីពីរនេះគឺមានទម្ងន់ធ្ងន់ជាង ដោយសារមូលហេតុដូចខាងក្រោម៖ ១- នៅក្នុងអារម្ភកថា (មុកទ្ដិមៈ) នៃបណ្តាកំណែបោះពុម្ពមុនៗដែលបានបង្រួម មានការបញ្ជាក់អំពីបញ្ហានេះ ព្រោះនៅក្នុងនោះមានឃ្លាថា៖ «ចំណែកឯនេះគឺជាសារាចរណ៍ដ៏ខ្លីមួយដែលមានផ្ទុកនូវបណ្តាសេចក្តីសង្ខេបពី...» ខណៈដែលនៅក្នុងកំណែពេញលេញមានចែងថា៖ «ចំណែកឯនេះគឺជាសារាចរណ៍ដែលមានផ្ទុកនូវសេចក្តីសង្ខេបពី...»។ ដូចនេះ វាបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថាឃ្លាថា «ខ្លី (មុកតាសាគ្ល)» គឺត្រូវបានបន្ថែមដោយអ្នកដែលបានចម្រាញ់ចេញពីកិតាប ឬអ្នកដែលបានកែសម្រួលវា ហើយវាគឺជារឿងដែលមិនអាចទៅរួចទាល់តែសោះ ដែលឃ្លា៉នេះជាសម្តីរបស់អ្នកនិពន្ធចាប់តាំងពីដំបូងមក បន្ទាប់មកលោកបែរជាលុបវាចោលនៅពេលក្រោយគ្រាន់តែព្រោះតែលោកបានបន្ថែមខ្លឹមសារ ទោះបីជាវាមានច្រើនក៏ដោយ។ ២- ការកែសម្រួល និងការចម្រាញ់នោះ គឺបានប៉ះពាល់ដល់សេចក្តីផ្ដើមរបស់អ្នកនិពន្ធដែលគ្មានទាក់ទងអ្វីទៅនឹងប្រធានបទនៃកិតាបនោះឡើយ ផ្ទុយទៅវិញវាគឺជាការលើកតម្កើងសរសើរចំពោះអល់ឡោះ ﷿ ដូច្នេះនេះគឺជាអំពើដែលមិនមែនជាស្នាដៃរបស់ ਸ਼ីខ នោះឡើយដោយគ្មានការសង្ស័យ។ ៣- មានជំពូកខ្លះត្រូវបានបង្រួមយ៉ាងខ្លាំងរហូតដល់ខូចអត្ថន័យ! ឧទាហរណ៍ ខណៈដែលនៅក្នុងសាខាំសាដៃរបស់យើងវាមានប្រហែលប្រាំពីរទំព័រ ប៉ុន្តែនៅក្នុងសាខាំសាដៃដែលត្រូវបានបង្រួម វាមានត្រឹមតែមួយទំព័រ ឬប្រហែលនោះប៉ុណ្ណោះ ដូចមានបង្ហាញក្នុងទំព័រទី (២១០ និង ២១៧)។ យើងបានដាក់បញ្ចូលជំពូកដែលត្រូវបានបង្រួមទាំងមូលនោះនៅត្រង់គែមទំព័រ (ហាវ៉ាមិញ) នៃកិតាប ដើម្បីឱ្យគេអាចស្គាល់ពីភាពខុសគ្នារវាងអ្វីដែលមាននៅក្នុងកំណែបោះពុម្ពរបស់យើង និងស្នាដៃរបស់អ្នកបង្រួមព្រមទាំងវិធីសាស្ត្ររបស់គាត់ក្នុងការបង្រួម។

បណ្តាការបោះពុម្ពផ្សាយរបស់កិតាប កិតាបនេះត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយជាច្រើនលើកច្រើនសារ ដែលយើងសូមលើកយកកំណែបោះពុម្ពសំខាន់ៗមកបង្ហាញដូចខាងក្រោម៖ ១. ត្រូវបានបោះពុម្ពដំបូងក្រោមចំណងជើងថា៖ «អ៊ុលចវាសិអ៍ ហ្វីស្ស៊ីយ៉ាសាអ៉ី អ៊ីឡាហ៊ីយ្យាហ៍ វ៉ាល់អាយ៉ាតិ អ័ននបូពិយ្យាហ៍»។ បោះពុម្ពនៅទីក្រុងបុមបៃ ក្នុងរោងពុម្ពអាល់អ័កបារ នៅឆ្នាំ (១៣០៦ ហុស្តុរ័សសាករាជ, ១៨៨៩ គស) មានចំនួន (៧៦) ទំព័រ បោះពុម្ពដោយថ្មបោះពុម្ព (^១)។ ២. អស្ស៊ីយ៉ាសាអ៉ី អ័ស្សហ្សារ្អាអ៉ី ហ្វី អ៊ីស្លាហ៉ី រ៉ាអ៊ី វ៉ារ៉រ៉ាអ៊ីយ៉ា (គោលនយោបាយឥស្លាមក្នុងការកែទម្រង់អ្នកដឹកនាំ និងរាស្ត្រ) រោងពុម្ពអាល់ខៃរីយ្យាហ៍ (១៣២២) មានចំនួន (៨០) ទំព័រ (^២)។ ៣. ត្រូវបានបោះពុម្ពក្នុងសៀវភៅ «បណ្តុំរឿងនិសួង (ម៉ាជ្មុអ៍ អាល់ហ្វាដាវ៉ា)»៖ (ភាគ ២៨ / ទំព័រ ២៤៤ - ៣៩៧) របស់អុបន តៃមីយ៉ាស់។ ៤. ត្រូវបានបោះពុម្ពដោយមានការផ្ទៀងផ្ទាត់ និងស្រាវជ្រាវពីសំណាក់ លោក សាអ៊ូដ ប៊ីន ខាឡាហ្វ អ័ស្ស្ហាម៉ារី ក្នុងចំនួនពីរភាគ នៅឆ្នាំ១៤២៤ ដែលមានកម្រាស់ប្រហែល (៨០០) ទំព័រ ហើយមិនមានដាក់ឈ្មោះគ្រឹះស្ថានបោះពុម្ពផ្សាយនោះឡើយ ព្រោះតាមការសង្កេតគឺវាត្រូវបានបោះពុម្ពដោយចំណាយថវិកាផ្ទាល់ខ្លួនរបស់អ្នកស្រាវជ្រាវ។ អ្នកស្រាវជ្រាវនៃការបោះពុម្ពលើកនេះ មិនបានផ្អែកទៅលើដើមចម្លងដោយដៃណាមួយឡើយ ប៉ុន្តែលោកបានផ្អែកលើអត្ថបទនៃសៀវភៅ «ម៉ាជ្មុអ៍ អាល់ហ្វាដាវ៉ា» ហើយបានផ្ទៀងផ្ទាត់វាជាមួយនឹងបណ្តាកំណែបោះពុម្ពដែលមាននៅលើទីផ្សារ ‒ ទៅតាមអ្វីដែលលោកបានរៀបរាប់នៅក្នុងសេចក្តីផ្តើម ‒។ លោកបានពន្យារពេលវាយ៉ាងយូរក្នុងការស្រង់ប្រភពហាឌីស ដែលគ្មានផលប្រយោជន៍អ្វីពីវាឡើយ។ ៥. កំណែបោះពុម្ពរបស់គ្រឹះស្ថាន ដារ អល់ហ្វាឡាហ៊ (១៩៩០ គស)។ ៦. កំណែបោះពុម្ពរបស់គ្រឹះស្ថាន ដារ អល់ហ្វិកហ៍ហ៍ អ័លលុព្បានីយ្យ ទ្រង់ទ្រាយផ្ទៀងផ្ទាត់ដោយ លោក អ៊ីប្រាហ៊ីម រ៉ាម៉ាដាន់ (១៩៩២ គស)។ _________ (^១) សូមមើលសៀវភៅ «វចនានុក្រមបោះពុម្ពផ្សាយអារ៉ាប់ក្នុងឧបទ្វីបឥណ្ឌា» (ទំព័រ ៨៨) របស់បណ្ឌិត អាហ្មេដ ខាន់។ (^២) សូមមើលសៀវភៅ «វចនានុក្រមបោះពុម្ពផ្សាយ»៖ (ភាគ ១ / ទំព័រ ៥៨) របស់ សាកីស។ ៧. គ្រឹះស្ថាន ដារ អល់អាហ្វាគ អ័ល់ជេឌីដាហ៍។ ៨. គ្រឹះស្ថាន ដារ អល់ជែល ផ្ទៀងផ្ទាត់ដោយ លោក អ៊ីស៉ោម អាល់ហ្វារ៉ាស្តានី។ ហើយអ្នកស្រាវជ្រាវរូបនេះក៏បានបោះពុម្ពវានៅក្នុងគ្រឹះស្ថានបោះពុម្ពពីរផ្សេងទៀតផងដែរ។ ៩. គ្រឹះស្ថាន ដារ អល់ហ្វិកហ៍ហ៍ អល់ហ៍ឌីស។ ១០. គ្រឹះស្ថាន ដារ អល់ហ្វិកហ៍ហ៍ អ័លអារ៉ូប៊ី នៅប្រទេសអេហ្ស៊ីប។ ១១. គ្រឹះស្ថាន ដារ អល់ហ្វីហាអ៍ ផ្ទៀងផ្ទាត់ដោយ លោក ប៉ាស្ហៀរ អាយូន។ និងបណ្តាគ្រឹះស្ថានផ្សេងៗទៀតជាច្រើន។ ខ្ញុំបានរាប់បញ្ចូលកំណែបោះពុម្ពរបស់វាដែលលើសពីសែសណ្ដ (ជាងសែសិប) ដែលគ្មានផលប្រយោជន៍អ្វីក្នុងការរៀបរាប់ឈ្មោះវានៅទីនេះឡើយ។ ហើយចំណុចសំខាន់នៃបណ្តាកំណែបោះពុម្ពទាំងនោះគឺ គ្មានកំណែណាមួយបានផ្អែកលើដើមចម្លងដោយដៃណាមួយឡើយ ផ្ទុយទៅវិញគោលគ្រឹះរបស់វាគឺបណ្តាកំណែបោះពុម្ពចាស់ៗ ឬអ្វីដែលបានបែកខ្នែងចេញពីវាប៉ុណ្ណោះ។

χει χει (សូមអភ័យទោស អត្ថបទភាសាអារ៉ាប់ដែលអ្នកបានផ្ដល់មកគឺទាក់ទងនឹងបញ្ជីបណ្ដា χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει χει សាត្រាស្លឹករឹត ឬច្បាប់ដើមដៃនៃកិតាប (សៀវភៅ) កិតាបនេះមានសាត្រាស្លឹករឹត ឬច្បាប់ចម្លងជាច្រើននៅក្នុងបណ្ណាល័យនានាជុំវិញពិភពលោក ដែលមានចំនួនលើសពីសាមសិបក្បាល។ យើងនឹងនិយាយលម្អិតអំពីបណ្តាច្បាប់ចម្លងដែលយើងបានយកមកធ្វើជាមូលដ្ឋានក្នុងការផ្ទៀងផ្ទាត់ (តះហ្គឺក)៖ ១- ច្បាប់ចម្លងនៅទីក្រុងសាហ៊ីដ អលី (Shahid អាលី) ប្រទេសទួរគី (ជាច្បាប់ដើម) ស្ថិតក្នុងបណ្តុំលេខ (១៥៥៣) ដែលមានអត្ថបទចំនួនបីរបស់ស្ថាបនិក ឬអ្នកនិពន្ធ ដែលមាន (១១៦ ទំព័រ)៖ ទីមួយគឺ «អស្សិអាសអុស្សាជ្ញារីយ៉ះ» បន្ទាប់មកក្បួនស្តីពី «អល់-ហិស្បះ» (ការបង្គាប់ឱ្យធ្វើអំពើល្អ និងហាមឃាត់អំពើអាក្រក់) និងក្បួនស្តីពី «អុស្ស៊ីដរ៉ង់» (ក្បួនអុក)។ ច្បាប់ចម្លងរបស់យើងមាន (៧៨) ទំព័រ ក្នុងមួយទំព័រមាន (១៩) បន្ទាត់ នៅលើទំព័រចំណងជើងមានសរសេរថា៖ «ចូវ៉ាមិអុ មីន អស្សិអាសអុស្សាជ្ញារីយ៉ះ ហ្វី សុលីហិ រ៉ាអ៊ី វ៉ារ៉ាអីយ៉ះ ចងក្រងដោយលោក ਸ਼៉េខ...»។ នៅផ្នែកខាងស្តាំនៃចំណងជើងមានកត់ត្រាកម្មសិទ្ធិដែលមានអត្ថន័យថា៖ «វាត្រូវបានដឹកនាំដោយកិច្ចកំណត់របស់អល់ឡោះ រហូតបានចូលទៅក្នុងកម្មសិទ្ធិរបស់ អាហ្មេដ ប៊ិន អាល់-បូស្រ៊ី... អ្នកក្រីក្រដ៏ទន់ខ្សោយ»។ ហើយបន្ទាប់មក៖ «រួចមកវាបានបន្តទៅកាន់កម្មសិទ្ធិរបស់កូនប្រុសគាត់ឈ្មោះ អុម៉ា... ក្នុងខែស៊ីអ៍បាន់ ឆ្នាំ (១០៥៧)»។ នៅលើទំព័រចំណងជើងនោះដែរក៏មានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទនៃការប្រសូត្រ និងមរណភាពរបស់អ្នកដែលធ្លាប់ជាម្ចាស់ច្បាប់ចម្លងនេះផងដែរ។ អ្នកចម្លងបានសរសេរនៅពេលចុងបញ្ចប់ថា៖ «ខ្ញុំបានចម្លងវាចេញពីច្បាប់ចម្លងមួយដែលភាគច្រើននៃវាត្រូវបានសរសេរដោយស្នាដៃផ្ទាល់ដៃរបស់អ្នកនិពន្ធ សូមអល់ឡោះទ្រង់ប្រទានពរជ័យតាមរយៈគាត់ចុះ»។ បន្ទាប់មកគាត់បានរៀបរាប់ពីកាលបរិច្ឆេទនៃការបញ្ចប់ការចម្លងថា៖ «ការបញ្ចប់ការចម្លងត្រូវ បានសម្រេចនៅពេលព្រឹកព្រលឹមថ្ងៃសុក្រ ទីប្រាំបីនៃខែរ៉ូប៊ីអុល់-អូខុល ឆ្នាំប្រាំពីររយប៉ែតសិប»។ អក្សររបស់វាជាប្រភេទអក្សរនូស្ខី (Naskhi) ច្បាស់លាស់ ហើយអ្នកចម្លងពុំបានបញ្ចេញឈ្មោះរបស់គាត់ឡើយ។ វាច្បាស់ណាស់ពីការអានច្បាប់ចម្លងនេះថា អ្នកចម្លងមិនមែនជាអ្នកប្រាជ្ញនោះទេ ព្រោះវាមានផ្ទុកនូវការច្រឡំតួអក្សរ កំហុសឆ្គង និងការធ្លាក់ដកឃ្លាខុសជាច្រើនក្នុងពេលខ្លះ ដែលខ្ញុំអាចសន្មតថាវាបណ្តាលមកពីច្បាប់ចម្លងដើមដែលត្រូវគេយកមកចម្លងបន្ត ព្រោះថាច្បាប់ចម្លងចុងក្រោយនោះត្រូវបានចម្លងចេញពីស្នាដៃសរសេរដោយដៃផ្ទាល់របស់ ਸ਼៉េខអុល់-អ៊ីស្លាម ដែលភាពលំបាក និងភាពស្មុគស្មាញរបស់វាគឺជារឿងដែលមិនអាចលាក់បាំងបាន។ ក្នុងឱកាសនេះ ខ្ញុំសូមថ្លែងអំណរគុណយ៉ាងជ្រាលជ្រៅចំពោះ ឯកឧត្តម ਸ਼៉េខ បណ្ឌិត អុស្មាន ដុំណរីយ៉ះ ចំពោះការរួមចំណែករបស់លោកក្នុងការថតចម្លងសាត្រាស្លឹករឹតនេះពីប្រទេសទួរគីដាក់លើថាសឌីស (CD) សូមអល់ឡោះទ្រង់តបស្នងបុណ្យគុណលោកយ៉ាងច្រើន។ ២- ច្បាប់ចម្លងទីមួយនៅទីក្រុងប៉ារីស (י - Ya) លេខ (២៥៩០) មានចំនួន (៣៨ ទំព័រ) ក្នុងមួយទំព័រមានពី (២៥ ដល់ ២៦) បន្ទាត់ ក្នុងមួយបន្ទាត់មានប្រហែលដប់ពាក្យ។ នៅលើទំព័រចំណងជើងបានសរសេរថា៖ «រីសាលះ កិតាប អស្សិអាសអុស្សាជ្ញារីយ៉ះ ហ្វី អ៊ីស្លូហិ រ៉ាអ៊ី វ៉ារ៉ាអីយ៉ះ ចងក្រងដោយ ਸ਼៉េខអុល់-អ៊ីស្លាម...»។ នៅខាងក្រោមចំណងជើងមានសរសេរកំណត់ត្រាកម្មសិទ្ធិមួយចំនួន ក្នុងនោះមាន៖ «ចេញពីបណ្តាសៀវភៅរបស់ អាប់ឌុលកាកឌ័រ ប៊ិន អាហ្មេដ (^១) សូមអល់ឡោះទ្រង់មានសេចក្តីមេត្តាករុณาដល់រូបគាត់ចុះ»។ ហើយគាត់បានសរសេរខាងក្រោមនោះថា៖ «ការសរសើរថ្វាយចំពោះអល់ឡោះ បន្ទាប់មកក្នុងរជ្ជកាល (^២) របស់ យ៉ាកុប ប៊ិន សាលីហ៍ អាល់-បូស្រ៊ី សូមអល់ឡោះទ្រង់អភ័យទោសឱ្យគាត់តាមរយៈការទិញពីលោកម្ចាស់ជាអ្នកប្រាជ្ញដ៏ឆ្នើម អល់-វ៉ាជីហ៍ ដែលអល់ឡោះទ្រង់បានដឹកនាំគាត់ឆ្ពោះទៅរកសេចក្តីល្អទាំងពួង ដោយគិតត្រឹមខែរ៉ូប៊ីអុល់-អូខុល ឆ្នាំ ១១៩១»។ ហើយបន្ទាប់ពីនោះមានកំណត់ត្រាកម្មសិទ្ធិបីផ្សេងទៀត។ វាគឺជាច្បាប់ចម្លងដ៏ល្អឥតខ្ចោះ មានកំហុសតិចតួច ដែលត្រូវបានចម្លងនៅប្រទេសយេម៉ែន ក្នុងទីក្រុងហ្សាម៉ារ (Zamar) នៅថ្ងៃខែឆ្នាំ (៧៨២)។ នៅផ្នែកបញ្ចប់របស់វាមានសរសេរថា៖ «បានចម្លងជូនតាមបញ្ជា លោកម្ចាស់ជាបណ្ឌិតដ៏ជ្រៅជ្រះ... ជាអ្នកប្រាជ្ញដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ជាបុគ្គលដ៏លេចធ្លោជាងគេក្នុងសម័យកាលរបស់ខ្លួន ជាបុគ្គលគ្មានពីរគឺ អាល់-អុហ្ស៊ី អ៊ីសូឌីន ជាពូជពង្សនៃបុព្វបុរសដ៏បរិសុទ្ធ ជាអ្នកបន្តវេនចំណេះដឹងពីបុរាណ... មុហាំមេដ ប៊ិន សុឡៃម៉ាន ប៊ិន មុហាំមេដ ប៊ិន សុឡៃម៉ាន អាល់-ហាំហ្ស៊ី តាមរយៈត្រកូល និងជាអ្នកកាន់គោលការណ៍មហ្សាហ្សែប អាដលី។ បានបញ្ចប់ការចម្លងរបស់ខ្លួននៅទីក្រុងហ្សាម៉ារដ៏មានការការពារ ក្នុងកំឡុងពាក់កណ្តាលទីពីរនៃខែហ្ស៊ុល-ហិច្ជះ ក្នុងចំណោមខែទាំងឡាយនៃឆ្នាំប្រាំពីររយប៉ែតសិបពីរ សូមអល់ឡោះទ្រង់អភ័យទោសដល់ម្ចាស់របស់វា និងដល់... ឪពុកម្តាយរបស់ពួកគេ និងដល់បណ្តាមូស្លីមទាំងអស់...»។ បន្ទាប់មកនៅខាងគែមទំព័រ៖ «បានឈានដល់ការផ្ទៀងផ្ទាត់តាមលទ្ធភាពដែលអាចធ្វើទៅបាន ធៀបនឹងច្បាប់ដើមដែលត្រូវបានយកមកចម្លងចេញពីវា...»។ ច្បាប់ចម្លងនេះគឺស្របគ្នាទៅនឹងច្បាប់ចម្លងបណ្ណាល័យ អាល់-អុហ្សារី ដែលនឹងត្រូវពិពណ៌នាខាងក្រោមនេះ (ז - Za)។ _________ (^១) គឺលោកបណ្ឌិត អ្នកប្រាជ្ញមុជតាហ៊ីដ អាប់ឌុលកាកឌ័រ ប៊ិន អាហ្មេដ ប៊ិន អាប់ឌុលកាកឌ័រ អាល់-កូវកាបានី អាល់-យេម៉ានី (១១៣៥ - ១២០៧) ដែលជាអ្នកប្រាជ្ញដ៏ល្បីល្បាញបំផុតម្នាក់ដែលលោក អ៉ីម៉ាម អាល់-សៅកានី បានឃើញ។ លោកបាននិយាយអំពីគាត់ថា៖ «សរុបមក ភ្នែករបស់ខ្ញុំមិនដែលបានឃើញអ្នកណាដូចគាត់ទេ ក្នុងភាពឥតខ្ចោះរបស់គាត់ ហើយខ្ញុំក៏មិនបានរកឃើញអ្នកណាម្នាក់ដែលមានសមភាពស្មើនឹងគាត់ក្នុងចំណេះដឹងដ៏សုံុបសាញរបស់គាត់ដែរ ហើយនៅចុងបញ្ចប់នៃអាយុកាលរបស់គាត់ គឺមិនមាននរណាម្នាក់ comparable នឹងគាត់នៅក្នុងទឹកដីយេម៉ែនឡើយ»។ សូមមើល «អល់-បាឌ្រុ អាត់-តាលីអុ»៖ (១/ ៣៦០ - ៣៦៨)។ (^២) មានន័យថា៖ ស្ថិតក្នុងកម្មសិទ្ធិរបស់។ ៣- ច្បាប់ចម្លងបណ្ណាល័យព្រីនស្តុន (Princeton) លេខ ១៤១៨ (ف - Fa) — យើងទើបតែបានរកឃើញវាមួយរយៈចុងក្រោយនេះ បន្ទាប់ពីការបោះពុម្ពសៀវភៅនេះ —។ វាមានចំនួន ១០០ ទំព័រ ក្នុងមួយទំព័រមានប្រហែល ១៧ បន្ទាត់ វាគឺជាច្បាប់ចម្លងដ៏ចំណាស់ជាងគេដែលយើងបានរកឃើញ វាត្រូវបានសរសេរឡើងក្នុងទសវត្សរ៍ទីមួយនៃខែមុហ្វារ៉ាម ឆ្នាំប្រាំពីររយប្រាំ ດ້ວຍស្នាដៃសរសេរដោយដៃរបស់ យូស៊ុប ប៊ិន រ៉សូល ប៊ិន អាមីរ អលី អាត់-ទុររ៉ូហ្ស៊ី។ ដូចដែលបានចែងនៅផ្នែកចុងបញ្ចប់របស់វា។ ចំណងជើងត្រូវបានសរសេរនៅលើទំព័រខ្នង៖ «អស្សិអាសអុស្សាជ្ញារីយ៉ះ ហ្វី អ៊ីស្លូហិ រ៉ាអ៊ី វ៉ារ៉ាអីយ៉ះ» បន្ទាប់មកឈ្មោះអ្នកនិពន្ធ ប៉ុន្តែត្រាធ្វើលិបិក្រមបានលុបបំបាត់ផ្នែកខ្លះនៃចំណងជើង និងឈ្មោះអ្នកនិពន្ធ។ ហើយនៅផ្នែកចុងបញ្ចប់របស់វាមានការផ្ទៀងផ្ទាត់នៅផ្នែកខាងឆ្វេងធៀបនឹងច្បាប់ដើមដែលមានអត្ថន័យថា៖ «វាត្រូវបានផ្ទៀងផ្ទាត់ធៀបនឹងច្បាប់ដើមរបស់វាចាប់ពីដើមរហូតដល់ចប់ ហេតុនេះវាត្រឹមត្រូវ ប៉ុន្តែច្បាប់ដើមនៅក្នុងនោះគឺ... សរសេរដោយ៖ អាប៊ូបាកឌ័រ ប៊ិន កាស៊ីម»។ ហើយនៅផ្នែកខាងស្តាំមានកត់ត្រាការអានដែលត្រូវបានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទក្នុងឆ្នាំ ៨១៨ ហ.ស. ហើយនៅលើក្របសៀវភៅ និងនៅផ្នែកចុងបញ្ចប់របស់វាមានកំណត់ត្រាកម្មសិទ្ធិជាច្រើន ដែលខ្លះត្រូវបានគូសបន្ទាត់កាត់ចោល។ ៤- ច្បាប់ចម្លងបណ្ណាល័យ អាល់-អុហ្សារី (ז - Za) វាគឺជាច្បាប់ចម្លងបណ្ណាល័យរតនាគារ ដែលមាន (៨៩ ទំព័រ) ក្នុងមួយទំព័រមាន (១៧) បន្ទាត់ ក្នុងមួយបន្ទាត់មានប្រហែលដប់ពាក្យ ហើយនៅលើក្របសៀវភៅដែលត្រូវបានឆ្លាក់មាសក្នុងស៊ុមរាងចតុកោណកែងបានសរសេរថា៖ «កិតាប អស្សិអាសអុស្សាជ្ញារីយ៉ះ ហ្វី អ៊ីស្លូហិ រ៉ាអ៊ី វ៉ារ៉ាអីយ៉ះ» បន្ទាប់មកបានសរសេរនៅខាងក្រោមវាក្នុងស៊ុមរាងរង្វង់ថា៖ «រើសុមុល-មាកាមុស្ស៉ារីហ្វ ម៉ូឡាណាល-កានុល់-ម៉ាលិកុ អាត់-តាហៀរ មុហាំមេដ អាប៊ូ សាអ៊ីដ សូមអល់ឡោះទ្រង់ផ្តល់កិត្តិយសដល់បណ្តាអ្នកគាំទ្ររបស់លោក» បន្ទាប់មកបានសរសេរនៅខាងក្រោមវាក្នុងស៊ុមរាងចតុកោណកែងថា៖ «ចងក្រងដោយ ਸ਼៉េខ អ៉ីម៉ាម តាគីយុឌ្ដីន ប៊ិន អាប់ឌុលសាឡាម ប៊ិន តៃមីយ៉ះ ﵀»។ នៅលើផ្នែកខាងឆ្វេងនៃទំព័រចំណងជើងមានអត្ថបទ وقف (វ៉ាកុហ្វ/ទ្រព្យសម្បត្តិសប្បុរសធម៌) ដ៏វែងមួយ ដែលផ្នែកខាងដើមរបស់វាពុំបានលេចចេញរូបរាងឡើង ប៉ុន្តែវាត្រូវបានកត់ត្រាកាលបរិច្ឆេទនៅថ្ងៃទីប្រាំនៃខែសៅវ៉ាលដ៏មានពរ ឆ្នាំប្រាំពីររយចសែសដប់ពីរ។ ហើយនៅផ្នែកខាងលើនៃទំព័របន្ទាប់ពីនោះ មានសរសេរកំណត់ត្រា វ៉ាកុហ្វ មួយផ្សេងទៀតដែលមានអត្ថន័យថា៖ «ត្រូវបាន وقف និងឃាត់ទុកជាទ្រព្យសប្បុរសធម៌ដើម្បីសេចក្តីសម្រេចព្រះទ័យរបស់អល់ឡោះដ៏ជាម្ចាស់ លោកជំទាវដ៏ប្រសើរ និងជាទីពឹងដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ អមៀរអុល់-លីវ៉ា ហាសាន់ ប៊ិន កាដាកាលី ជាការ وقف យ៉ាងត្រឹមត្រូវ ដែលមិនត្រូវលក់ មិនត្រូវលើកឱ្យជាអំណោយ និងមិនត្រូវឃាត់ទុក (ក្រៅពីគោលដៅសប្បុរសធម៌) ដូច្នេះអ្នកណាដែលផ្លាស់ប្តូរវា បន្ទាប់ពីគេបានឮវា គឺបាបរបស់វាធ្លាក់ទៅលើអ្នកដែលផ្លាស់ប្តូរវា ព្រោះថាអល់ឡោះគឺជាព្រះអង្គទ្រង់ស្តាប់ និងទ្រង់ដឹងបំផុត»។ អ្នកសរសេររូបនេះបានដដែលៗនូវឃ្លា « وقف លោកអល់ឡោះដ៏ជាម្ចាស់ » ជាច្រើនដងនៅក្នុងទំព័រផ្សេងៗគ្នានៃកិតាបនេះ។ ច្បាប់ចម្លងនេះមានអក្សរនូស្ខី (Naskhi) ដ៏មានតម្លៃ មានការកំណត់ស្រៈស្ទើរតែទាំងស្រុង វាមានកំហុសតិចតួចណាស់ ហើយវាស្របគ្នាខ្លាំងណាស់ជាមួយនឹងច្បាប់ចម្លង (י - Ya) ដែលបានกล่าวខាងលើ។ នៅផ្នែកចុងបញ្ចប់របស់វាបានសរសេរថា៖ «បានបញ្ចប់ការសរសេររបស់វាចាប់ផ្តើមពីខែរ៉ាម៉ាដានដ៏មហិមា ឆ្នាំប្រាំបីរយហាសិបប្រ

អត្ថប្រយោជន៍នានាទាក់ទងនឹងកិតាបនេះ៖ ១ - កិតាប «អ្ស-សីអាស៉ីយ៉ា អ្ស-ស្ហាក៊ីយ៉ា» (នយោបាយតាមគន្លងឥស្លាម) ត្រូវបានបកប្រែដោយលោក ប៉ៀរ មុហ្មម័ត ប៊ីន អាលី អល់-អាស្ហីគ ដើម្បីក្រាបបង្គាប់ថ្វាយស្ថានភាពរបស់ខ្លួនចំពោះព្រះចៅស៊ុលតង់ សេលីម ខាន់ និងដើម្បីបង្ហាញពីការមិនអាចអសកម្មរបស់លោកក្នុងការសម្រេចក្តី ដោយលោកបានដាក់ឈ្មោះវាថា៖ (មេអរ៉ាជ អល់-អ៊ីយ៉ាឡាហ៍ វ៉ា មីនហាច អល់-អាដាឡាហ៍) ហើយលោកបានបន្ថែមប្រធានបទមួយចំនួននៅក្នុងនោះទាក់ទងនឹងសង្គ្រាម និងរតនាគាររដ្ឋ (បៃតុលម៉ាល) (^១)។ ២ - លោកបណ្ឌិត អល់-អល្លាម៉ាស់ ស៊ីឌីក ហាសាន អល់-កនូជី (ដែលបានទទួលអនិច្ចកម្មនៅឆ្នាំ ១៣០៧ ហ․ស․) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ កិតាប «អ្ស-សីអាស៉ីយ៉ា អ្ស-ស្ហាក៊ីយ៉ា លីអ៊ីស្ហឡាហ្វ អារ-រ៉ាអ៊ី វ៉ា អារ-រ៉ាអ៊ីយ៉ាហ៍» (នយោបាយតាមគន្លងឥស្លាមសម្រាប់ការកែទម្រង់អ្នកដឹកនាំ និងប្រជារាស្ត្រ) របស់ শៃខុលអ៊ីស្លាម អាហ្មម័ត ប៊ីន តៃមៀហ៍ អល់-ហារ៉ានី សូមអល់ឡោះទ្រង់មេត្តាប្រោស និងពេញចិត្តចំពោះលោកចុះ គឺជាកិតាបបង្រួមខ្លីមួយ ដែលខ្ញុំបានរកឃើញវានៅឯទីក្រុងមេកា ហើយខ្ញុំបានចម្លងវាដោយផ្ទាល់ដៃរបស់ខ្ញុំសម្រាប់ខ្លួនខ្ញុំ និងសម្រាប់អ្នកដែលនៅក្រោមកិច្ចមើលការខុសត្រូវរបស់ខ្ញុំ ហើយវាមានតម្កល់ទុកនៅក្នុងបណ្ណាល័យរបស់ខ្ញុំផ្ទាល់ ការសរសើរទាំងឡាយជាសិទ្ធិរបស់អល់ឡោះ (^២)។ ៣ - លោកសាស្ត្រាចារ្យ អល់-អល្លាម៉ាស់ មុហ្មម័ត ប៊ីន សាលីហ៍ អល់-ឧសៃមីន (ដែលបានទទួលអនិច្ចកម្មនៅឆ្នាំ ១៤២១ ហ․ស․) សូមអល់ឡោះទ្រង់មេត្តាប្រោសដល់លោក បានពន្យល់បកស្រាយកិតាបនេះ ហើយការពន្យល់បកស្រាយនេះត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយក្រោមចំណងជើងថា៖ «អាត់-តាលីក អាឡា អ្ស-សីអាស៉ីយ៉ា អ្ស-ស្ហាក៊ីយ៉ា»។ * * * * _________ (^١) កិតាប «កេស្ហប អ៉ហ្ស-ហ្ស៊ូនូន» (ទំព័រ ១០១១)។ (^٢) កិតាប «អាប់ជេដ អុល-ឧលូម» (ភាគ ២/ ទំព័រ ៣៣០)។

វិធីសាស្ត្រនៃការផ្ទៀងផ្ទាត់ និងជម្រះអត្ថបទ (មនហ្គិច អាត់-តហ្គេက်) មានសេចក្ដីសង្ខេបដូចខាងក្រោម៖ ១- យើងខ្ញុំបានសម្រេចយកកុពីដើម (نسخة الأصل) ជាគោលក្នុងការកំណត់យករាល់អត្ថបទបន្ថែមដែលមាននៅក្នុងនោះ ដែលខុសពីកុពីដទៃទៀត បន្ទាប់ពីបានពិនិត្យច្បាស់ថាវាជាស្នាដៃរបស់ស្ថាបនិកឥស្លាម (ശൈഖുលអ៊ីស្លាម) អ៊ីបន តៃមីយ៉ាស់ ហើយកុពីដទៃទៀតគឺត្រូវបានចម្រាញ់ចេញ ឬកែសម្រួលពីកុពីដើម (ដូចបានពន្យល់រួចមកហើយ)។ ប៉ុន្តែ មានឃ្លាមួយចំនួនត្រូវបានសរសេរជាន់គ្នាដដែលៗចំនួនបីកន្លែងនៅក្នុងកុពីដើម ដោយមានអត្ថបទដូចគ្នាបេះបិទពីមុនមក។ ករណីនេះ អាចមកពីអ្នកចម្លងភ្លេចខ្លួនសរសេរជាន់គ្នា ឬក៏ជាអត្ថបទបន្ថែមនៅខាងដើមដែលរកកន្លែងដាក់មិនទهنឃើញក៏យកមកសរសេរជាន់ ឬក៏មានលទ្ធភាពផ្សេងទៀត។ យើងខ្ញុំក៏បានធ្វើការកត់សម្គាល់រួចហើយដែរនៅតាមកន្លែងទាំងនោះ។ សូមមើលទំព័រ (១១១, ១១៣ - ១១៤, ១៣១)។ ២- ដោយសារតែកុពីរបស់យើងនេះមានលក្ខណៈពិសេសដាច់គេទៅលើចំណុចបន្ថែមដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ ទើបយើងខ្ញុំជួបប្រទះនឹងការលំបាកក្នុងការអានអត្ថបទមួយចំនួនរបស់វា ប៉ុន្តែយើងខ្ញុំបានកែសម្រួលឡើងវិញនូវអ្វីដែលយើងខ្ញុំអាចយល់ពីអត្ថន័យរបស់វាបាន ហើយយើងខ្ញុំក៏បានកត់សម្គាល់ផងដែរនូវចំណុចណាដែលពិបាកយល់នៅតាមទីតាំងរបស់វា។ ៣- ចំពោះអត្ថបទដទៃទៀតនៃកិតាបនេះ យើងខ្ញុំបានជ្រើសរើសអត្ថបទដែលល្អជាងគេជាគោលក្នុងការកំណត់អត្ថបទ ដោយមិនបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវកុពីណាមួយជាដាច់ខាត ព្រោះថាកុពីដើម ــ ដូចដែលយើងខ្ញុំបានពន្យល់រួចហើយ ــ គឺមិនមានគុណភាពខ្លាំងរហូតដល់អាចទុកចិត្តទាំងស្រុងនោះឡើយ ហើយក្នុងចំណោមកុពីដែលយើងខ្ញុំបានយកមកប្រើប្រាស់ គឺមានកុពីដែលមានគុណភាពល្អជាងវាទៅទៀត។ ហើយយើងខ្ញុំក៏មិនបានមើលរំលងការស្រង់យកប្រយោជន៍ពីកិតាបបោះពុម្ពដែលស្ថិតនៅក្នុងកម្រង «ម៉ាជ៍មួហ្វាដាវ៉ា» នោះដែរ ដែលមានសញ្ញាសម្គាល់ដោយអក្សរ (ط)។ ៤- យើងខ្ញុំបានស្រង់ប្រភពហាឌីស និងអាក្សារ៍ (ពាក្យសម្ដីរបស់ צ সাহාបាស់ និង តាប៊ីអ៊ីន) ព្រមទាំងដាក់បញ្ជាក់ប្រភពដើមនៃអត្ថបទនីមួយៗតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន។ ៥- យើងខ្ញុំបានដាក់បញ្ចូលក្នុងក្រោមកិច្ចការ (ស៊ីហ័រ) នៃកិតាបនូវការបកស្រាយពន្យល់មួយចំនួនដែលសមស្របទៅនឹងបរិបទ ដែលបានដកស្រង់ចេញពីការពន្យល់របស់ ਸ਼ައިਖ អាល្លាម៉ាស់ មុហាំម៉ាត់ បិន អុស្សៃមីន រ៉ហាំហ៊ុលឡោះ តាអាឡា។ ការបកស្រាយនេះពីដើមឡើយត្រូវបានថត់ទុកក្នុងកាសែតសំឡេង រួចក៏ត្រូវបានយកមកសរសេរអត្ថបទឡើងវិញ និងបោះពុម្ពក្រោមចំណងជើងថា «អាត់-តអ្លីក អាលា អាស់-សិយ៉ាសា អ័ស្សាជ្ជរិយ៉ាស់» (^១)។ ៦- យើងខ្ញុំបានរៀបចំសេចក្ដីផ្តើមមួយសម្រាប់កិតាបនេះ ដែលក្នុងនោះយើងខ្ញុំបានពិភាក្សាអំពីបញ្ហា ១ ចំនួនដែលទាក់ទងនឹងកិតាប ដូចជា៖ ឈ្មោះរបស់វា, មូលហេតុនៃការនិពន្ធ, និពន្ធជូននរណា, ການបញ្ជាក់ថាវាជាស្នាដៃរបស់អ្នកនិពន្ធពិតប្រាកដមែន, អត្ថបទបន្ថែមថ្មីៗនៅក្នុងកុពីរបស់យើង, ភាពលេចធ្លោនៃការបោះពុម្ពផ្សាយលើកនេះបើធៀបនឹងលើកមុនៗ បន្ទាប់មកយើងខ្ញុំបានបង្ហាញពីប្រធានបទនាងៗនៃកិតាប និងរបៀបរៀបចំរបស់អ្នកនិពន្ធ ព្រមទាំងកិតាបបោះពុម្ព និងកិតាបសាត្រាស្លឹករឹតរបស់វា។ នៅផ្នែកចុងបញ្ចប់ យើងខ្ញុំបានរៀបចំសន្ទស្សន៍ដ៏ទូលំទូលាយទាំងពីរប្រភេទ គឺសន្ទស្សន៍តាមពាក្យពេចន៍ និងសន្ទស្សន៍តាមប្រធានបទវិទ្យាសាស្ត្រ។ សូមអរគុណដល់អល់ឡោះចំពោះជំនួយ និងការសម្រេចជោគជ័យរបស់ទ្រង់ ហើយសូមអល់ឡោះប្រទានពរជ័យ និងសន្តិភាពដល់ព្យាការីរបស់យើងគឺលោក មុហាំម៉ាត់ ព្រមទាំងក្រុមគ្រួសារ និងសាហាបាស់របស់លោកទាំងអស់គ្នា។ * * * * _________ (^១) កិតាបនេះមានការបោះពុម្ពចំនួនពីរគឺ៖ ដាក់ អ៊ីបន ហ័ស្សម និង ម៉ាដារុល វ៉ាតង់។ ការស្រង់ប្រភពគឺយោងទៅលើសំណៅចុងក្រោយ ព្រោះវាជាសំណៅដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយមូលនិធិ ស៊ែខ អុស្សៃមីន លើកលែងតែទីតាំងមួយចំនួនដែលខ្ញុំបានបញ្ជាក់រួចហើយ។

គំរូនៃបណ្តា​សាត្រាស្លឹករឹត ឬ​ច្បាប់ចម្លងដោយដៃ៖ ទំព័រចំណងជើងនៃច្បាប់ចម្លង ឆាហ៊ីដ អាលី (ដើម) ទំព័រទីមួយនៃច្បាប់ចម្លង ឆាហ៊ីដ អាលី (ដើម) ទំព័រចុងក្រោយនៃច្បាប់ចម្លង ឆាហ៊ីដ អាលី (ដើម) ទំព័រចំណងជើងនៃច្បាប់ចម្លងប៉ារីសទីមួយ (ي) ទំព័រទីមួយនៃច្បាប់ចម្លងប៉ារីសទីមួយ (ي) ទំព័រចុងក្រោយនៃច្បាប់ចម្លងប៉ារីសទីមួយ (ي) ទំព័រចំណងជើងនៃច្បាប់ចម្លងប្រិនស្តុន (ف) ទំព័រទីមួយនៃច្បាប់ចម្លងប្រិនស្តុន (ف) ទំព័រចុងក្រោយនៃច្បាប់ចម្លងប្រិនស្តុន (ف) ទំព័រចំណងជើងនៃច្បាប់ចម្លង អាល់-អស្សារ (ز) ទំព័រចុងក្រោយនៃច្បាប់ចម្លង អាល់-អស្សារ (ز) ទំព័រចំណងជើងនៃច្បាប់ចម្លង អាស-ហ្សាហ៊ីរីយ៉ា (ظ) ទំព័រចុងក្រោយនៃច្បាប់ចម្លង អាស-ហ្សាហ៊ីរីយ៉ា (ظ) ទំព័រទីមួយនៃច្បាប់ចម្លងប៉ារីសទីពីរ (ب) ទំព័រចុងក្រោយនៃច្បាប់ចម្លងប៉ារីសទីពីរ (ب) ទំព័រចំណងជើងនៃច្បាប់ចម្លងឡៃដិន (ل) ទំព័រចុងក្រោយនៃច្បាប់ចម្លងឡៃដិន (ل) ទំព័រចំណងជើងនៃច្បាប់ចម្លងប៉ារីសទីបី (س) ទំព័រចុងក្រោយនៃច្បាប់ចម្លងប៉ារីសទីបី (س)

ក្នុងនាមអល់ឡោះ មហាអាណិតស្រឡាញ់ មហាមេត្តាករុណា គ្មានការជោគជ័យសម្រាប់ខ្ញុំឡើយ លើកលែងតែដោយសារការជួយពីអល់ឡោះ។ ការសរសើរទាំងអស់ជាកម្មសិទ្ធិរបស់អល់ឡោះ ដែលទ្រង់បានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ដល់យើងនូវគោលការណ៍គ្រឹះនៃសាសនា និងបានប្រទានព្រះគុណដល់យើងតាមរយៈការបញ្ជូនព្យាការី និងរ៉សូលទាំងអស់។ ទ្រង់បានលើកកម្ពស់កិត្តិយសរបស់មនុស្សជាតិដោយការបញ្ជូននប៊ីមូហាំម៉ាត់ (ﷺ) មកកាន់ពិភពលោកទាំងមូល ដើម្បីជាសេចក្តីមេត្តាករុណា និងជាភស្តុតាងបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់លាស់។

ខ្លឹមសារដែលរួមបញ្ចូលនៅក្នុងសារលិខិតនេះ និងមូលហេតុចម្បងនៃការនិពន្ធ គឺដើម្បីបង្ហាញអំពីគោលការណ៍គ្រឹះនៃគោលនយោបាយ និងការដឹកនាំតាមគន្លងច្បាប់ឥស្លាម (អៀស៊ីយ៉ាសា សារ៉ៃយ៉ា) សម្រាប់អ្នកដឹកនាំ និងប្រជាពលរដ្ឋ។

ជាបន្តបន្ទាប់ទៀត៖ ឯកសារនេះគឺជាសារលិខិតមួយដែលរួមបញ្ចូលនូវគោលការណ៍សង្ខេបដ៏ទូលំទូលាយនៃការដឹកនាំបែបអិលាហ៊ី (អល់ឡោះ) និងការគ្រប់គ្រងតាមបែបព្យាការី ដែលទាំងអ្នកដឹកនាំ និងប្រជាពលរដ្ឋមិនអាចខ្វះបានឡើយ។ ការនិពន្ធនេះត្រូវបានស្នើសុំដោយបុគ្គលដែលអល់ឡោះបានកាតព្វកិច្ចឱ្យមានការផ្តល់ដំបូន្មានដ៏ស្មោះត្រង់ដល់រូបលោក ក្នុងចំណោមអ្នកដឹកនាំរដ្ឋាភិបាល។ សារលិខិតនេះត្រូវបានកសាងឡើងផ្អែកលើអាយ៉ាត់ដ៏ពិសិដ្ឋពីរនៅក្នុងគម្ពីរគួរអាន គឺអាយ៉ាត់ដែលទាក់ទងនឹងអ្នកដឹកនាំរដ្ឋ និងប្រជាពលរដ្ឋ៖ ព្រះអល់ឡោះមានបន្ទូលថា៖ ﴿ពិតប្រាកដណាស់ អល់ឡោះបញ្ជាពួកអ្នកឱ្យប្រគល់អាម៉ាណាត់ (របស់ទុកចិត្ត និងភារកិច្ច) ទៅកាន់ម្ចាស់របស់វាវិញ ហើយនៅពេលដែលពួកអ្នកកាត់សេចក្តីរវាងមនុស្សលោក ត្រូវកាត់សេចក្តីដោយយុត្តិធម៌។ ពិតប្រាកដណាស់ អ្វីដែលអល់ឡោះទូន្មានពួកអ្នក គឺប្រសើរបំផុត។ ពិតប្រាកដណាស់ អល់ឡោះទ្រង់ជាអ្នកឮបំផុត ជាអ្នកឃើញបំផុត។ ឱបណ្តាអ្នកមានជំនឿ! ចូរពួកអ្នកគោរពប្រតិបត្តិតាមអល់ឡោះ និងគោរពប្រតិបត្តិតាមរ៉សូល និងអ្នកដែលមានអំណាចដឹកនាំក្នុងចំណោមពួកអ្នក។ ប្រសិនបើពួកអ្នកមានការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងរឿងណាមួយ ចូរពួកអ្នកបញ្ជូនវាត្រឡប់ទៅរកអល់ឡោះ និងរ៉សូលវិញ ប្រសិនបើពួកអ្នកមានជំនឿលើអល់ឡោះ និងថ្ងៃបរលោក។ នោះហើយគឺជាការប្រសើរបំផុត និងជាការបកស្រាយដ៏ល្អបំផុត﴾ (ស៊ូរ៉ាត់ អាន់-នីសា៖ ៥៨-៥៩)។ អ្នកប្រាជ្ញបានលើកឡើងថា៖ អាយ៉ាត់ទីមួយ (អាយ៉ាត់ ៥៨) ត្រូវបានចុះមកចំពោះអ្នកដឹកនាំ និងអាជ្ញាធរ ដោយបញ្ជាឱ្យពួកគេប្រគល់អាម៉ាណាត់ទៅកាន់ម្ចាស់របស់វា និងកាត់សេចក្តីដោយយុត្តិធម៌។ ចំណែកអាយ៉ាត់ទីពីរ (អាយ៉ាត់ ៥៩) ត្រូវបានចុះមកចំពោះប្រជាពលរដ្ឋ ដោយបញ្ជាឱ្យពួកគេគោរពប្រតិបត្តិតាមអ្នកដឹកនាំរដ្ឋ ដរាបណាការបញ្ជានោះមិនផ្ទុយពីបទបញ្ជារបស់អល់ឡោះ។

ផ្នែកទីមួយ៖ ការបំពេញអាម៉ាណាត់ (ភារកិច្ច និងការទុកចិត្ត) ចែកចេញជាពីរប្រភេទធំៗ៖ ប្រភេទទីមួយ៖ គឺតួនាទី និងអំណាចដឹកនាំ (វិឡាយ៉ាត) ពោលគឺការតែងតាំងថ្នាក់ដឹកនាំ និងមន្ត្រីរាជការ។ ប្រភេទទីពីរ៖ គឺការគ្រប់គ្រងទ្រព្យសម្បត្តិ និងហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈ។

ប្រភេទទីមួយ៖ តួនាទីដឹកនាំ និងអំណាចសាធារណៈ (អល់-វិឡាយ៉ាត) ដូចជា ការតែងតាំងមេទ័ព ចៅក្រម មន្ត្រីប្រមូលពន្ធ ឬអ្នកគ្រប់គ្រងកិច្ចការសាធារណៈរបស់ប្រជាជនមូស្លីម។

វាជាកាតព្វកិច្ចដាច់ខាតលើអ្នកដឹកនាំរដ្ឋ និងអ្នកមានអំណាច ត្រូវតែស្វែងរក និងតែងតាំងបុគ្គលណាដែលសក្តិសមបំផុត និងមានសមត្ថភាពខ្ពស់បំផុត (អល់-អាស្លះ) សម្រាប់តំណែង និងភារកិច្ចនីមួយៗ។ រ៉សូលរបស់អល់ឡោះ (ﷺ) បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «បុគ្គលណាដែលត្រូវបានតែងតាំងឱ្យមើលការខុសត្រូវលើកិច្ចការណាមួយរបស់ប្រជាជនមូស្លីម ហើយបុគ្គលនោះបានតែងតាំងមនុស្សម្នាក់ដោយសារតែការស្រឡាញ់រាប់អាន ឬផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ទាំងដែលនៅក្នុងចំណោមពួកគេមានមនុស្សដែលគាប់ព្រះហឫទ័យអល់ឡោះជាង ពិតប្រាកដណាស់ បុគ្គលនោះបានក្បត់នឹងអល់ឡោះ ក្បត់នឹងរ៉សូលរបស់ទ្រង់ និងក្បត់នឹងបណ្តាអ្នកមានជំនឿ» (រាយការណ៍ដោយ អាល់-ហាកិម)។