អាល់-រ៉ាវឌុល មួរពៀក (ពន្យល់ហ្ស៉ាត អាល់-មុស្តាកនិក)

ផ្នែកស្តីពីអាហារកិច្ចនៃទាសករនិងការប្រព្រឹត្តប្រកបដោយមនុស្សធម៌៖ ម្ចាស់មានកាតព្វកិច្ចស្របច្បាប់ក្នុងការផ្គត់ផ្គង់ទាសកររបស់ខ្លួននូវអាហារគ្រប់គ្រាន់ពីអាហារទូទៅក្នុងស្រុកសម្លៀកបំពាក់សមរម្យនិងជម្រកសមរម្យហើយមិនត្រូវបង្ខំឲ្យពួកគេធ្វើការងារហួសកម្លាំងឡើយផ្អែកលើបទបញ្ជារបស់ព្យាការី ﷺ ថា៖ «ទាសករមានសិទ្ធិទទួលបានអាហារនិងសម្លៀកបំពាក់ដោយសមធម៌ហើយមិនត្រូវបង្ខំឲ្យធ្វើការងារលើសពីសមត្ថភាពរបស់គេឡើយ»។ ប្រសិនបើម្ចាស់ដាក់ការងារធ្ងន់គាត់ត្រូវតែជួយដោយផ្ទាល់ឬផ្តល់ជំនួយហើយត្រូវទុកពេលឲ្យពួកគេសម្រាកនិងដេកលក់ឲ្យបានគ្រប់គ្រាន់នៅពេលយប់។ ប្រសិនបើម្ចាស់ធ្វេសប្រហែសឬគ្មានលទ្ធភាពផ្គត់ផ្គង់ចៅក្រមនឹងបង្ខំឲ្យគាត់លក់ទាសករនោះជួលគេឬដោះលែងឲ្យមានសេរីភាព។

ផ្នែកស្តីពីការផ្គត់ផ្គង់និងការថែទាំសត្វពាហន៖ប្រកបដោយមេត្តាធម៌៖ ម្ចាស់សត្វពាហន៖មានកាតព្វកិច្ចយ៉ាងតឹងរ៉ឹងក្នុងការផ្តល់ចំណីទឹកនិងការថែទាំឲ្យបានគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីធានាសុខុមាលភាពរាងកាយរបស់វា។ វាជាហារ៉ាម (ហាមឃាត់សាសនា) (ហាមឃាត់ដាច់ខាត) ក្នុងការបង្អត់អាហារវាយដំដោយអយុត្តិធម៌ផ្ទុកទម្ងន់លើសកម្លាំងឬធ្វើទារុណកម្មសត្វផ្អែកលើការព្រមានរបស់ព្យាការី ﷺ ថា៖ «ស្ត្រីម្នាក់ត្រូវបានធ្វើទារុណកម្មដោយសារតែសត្វឆ្មាមួយក្បាលដែលនាងបានឃុំឃាំងវារហូតដល់ងាប់ដោយការអត់ឃ្លានដោយនាងមិនបានផ្តល់ចំណីដល់វាហើយក៏មិនបានដោះលែងវាឲ្យទៅរកស៊ីសត្វល្អិតនៅលើផែនដីឡើយ»។ ប្រសិនបើម្ចាស់គ្មានលទ្ធភាពឬបដិសេធមិនផ្តល់ចំណីចៅក្រមនឹងបង្ខំឲ្យគាត់ផ្តល់ចំណីឲ្យត្រឹមត្រូវលក់វាចេញដោះលែងវាទៅក្នុងវាលស្មៅដែលមានសុវត្ថិភាពឬកាប់វាដោយក្តីមេត្តាប្រសិនបើវាជាសត្វអនុញ្ញាតបរិភោគ។

គម្ពីរ (សៀវភៅធំរបស់មូស្លីម)ស្តីពីអាណាព្យាបាលនិងការចិញ្ចឹមបីបាច់កុមារ (Kitab អាល់-Hadanah)៖ ហាដាណះ (Hadanah) ត្រូវបានទាញចេញពីពាក្យហ៊ីដន (ការឱបក្រសោប) ដែលមានន័យថាការការពារការអប់រំសីលធម៌និងការថែទាំកុមារតូចឬអ្នកវិកលចរិតពីគ្រោះថ្នាក់នានានិងការបំពេញនូវផលប្រយោជន៍របស់ពួកគេ។ ការចិញ្ចឹមបីបាច់កុមារគឺជាកាតព្វកិច្ចចាំបាច់ដើម្បីសង្គ្រោះអ្នកទន់ខ្សោយពីការវិនាសអន្តរាយ។ ម្តាយបង្កើតមានអាទិភាពស្របច្បាប់កំពូលលើសគេទាំងអស់ក្នុងការទទួលសិទ្ធិចិញ្ចឹមបីបាច់កូនដរាបណានាងមិនទាន់រៀបការថ្មីផ្អែកលើការសម្រេចរបស់ព្យាការី ﷺ ចំពោះស្ត្រីដែលស្វាមីលែងលះហើយចង់ដណ្តើមកូនថា៖ «នាងមានសិទ្ធិលើសគេចំពោះកូននេះដរាបណានាងមិនទាន់រៀបការថ្មី»។ លំដាប់អាទិភាពបន្ទាប់គឺជីដូនខាងម្តាយឡើងទៅលើបន្ទាប់មកឪពុកជីដូនខាងឪពុកជីតាបងប្អូនស្រីរួមឪពុកម្តាយបងប្អូនស្រីរួមម្តាយបងប្អូនស្រីរួមឪពុកមីងខាងម្តាយនិងបន្តបន្ទាប់។ សិទ្ធិចិញ្ចឹមបីបាច់ត្រូវបាត់បង់ដោយសារទាសភាពការប្រព្រឹត្តអំពើបាបធ្ងន់ធ្ងរ (ហ្វីសក់ - Fisq) ការមិនមានជំនឿឥស្លាមចំពោះកុមារមូស្លីមឬការដែលម្តាយរៀបការជាមួយបុរសដទៃដែលគ្មានចំណងញាតិជិតស្និទ្ធជាមួយកុមារ។

ផ្នែកស្តីពីកុមារឈានដល់អាយុ ៧ ឆ្នាំនិងសិទ្ធិជ្រើសរើសអាណាព្យាបាល៖ នៅពេលកុមារប្រុសឈានដល់អាយុប្រាំពីរឆ្នាំពេញលេញដោយមានសតិបញ្ញាដឹងខុសត្រូវគេត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិជ្រើសរើសរវាងឪពុកម្តាយទាំងពីរដោយស្នាក់នៅជាមួយភាគីណាដែលគេជ្រើសរើសស្របតាមហាឌីޘដែលព្យាការី ﷺ បានផ្តល់សិទ្ធិជ្រើសរើសដល់កុមារម្នាក់រវាងឪពុកនិងម្តាយរបស់គេ។ ប្រសិនបើគេជ្រើសរើសឪពុកគេត្រូវស្នាក់នៅជាមួយឪពុកទាំងថ្ងៃទាំងយប់ដើម្បីទទួលការអប់រំបណ្តុះបណ្តាលនិងការបង្ហាត់បង្រៀនសីលធម៌។ ប្រសិនបើគេជ្រើសរើសម្តាយគេត្រូវសម្រាកជាមួយម្តាយនៅពេលយប់ហើយទៅកាន់ឪពុកនៅពេលថ្ងៃដើម្បីរៀនជំនាញវិជ្ជាជីវ៖ រៀនគួរអាននិងសុជីវធម៌បុរស។ ចំណែកកុមារីនៅពេលឈានដល់អាយុប្រាំពីរឆ្នាំសិទ្ធិចិញ្ចឹមបីបាច់ធ្លាក់លើឪពុកផ្តាច់មុខតាមមជ្ឈដ្ឋានហាន់បាលីរហូតដល់នាងរៀបការពីព្រោះឪពុកជាអ្នកមានសមត្ថភាពខ្ពស់បំផុតក្នុងការការពារកិត្តិយសរបស់នាងនិងរៀបចំនរកសមរម្យដល់នាង។

គម្ពីរ (សៀវភៅធំរបស់មូស្លីម)ស្តីពីបទឧក្រិដ្ឋនិងបទល្មើសលើរូបកាយ (Kitab អាល់-Jinayat)៖ ជីណាយ៉ាត់ (Jinayah) តាមភាសាមានន័យថាការរំលោភបំពានដោយខុសច្បាប់លើជីវិតទ្រព្យសម្បត្តិឬកិត្តិយសហើយតាមផ្លូវច្បាប់សាសនាសំដៅលើការវាយប្រហារលើរូបកាយមនុស្សដែលតម្រូវឲ្យមានទណ្ឌកម្មសងសឹកស្មើភាព (គីសស - Qisas) ឬសំណងហិរញ្ញវត្ថុ (ឌីយ៉ាត់ - Diyah)។ ជនណាដែលសម្លាប់មូស្លីមម្នាក់ដោយចេតនានិងអយុត្តិធម៌ជននោះបានប្រព្រឹត្តអំពើបាបធ្ងន់ធ្ងរ (ហ្វីសក់ - Fisq) ហើយវាសនារបស់គេគឺស្ថិតក្រោមការសម្រេចរបស់អល់ឡោះ (ព្រះអល់ឡោះ) ﷻ៖ ប្រសិនបើទ្រង់មានបំណងទ្រង់នឹងដាក់ទណ្ឌកម្មគេហើយប្រសិនបើទ្រង់មានបំណងទ្រង់នឹងអភ័យទោសឲ្យគេដោយការតាវបាត់ (វិប្បដិសារី) របស់គេត្រូវបានទទួលយក។ មនុស្សឃាតត្រូវបានបែងចែកជាបីប្រភេទ៖ ទីមួយមនុស្សឃាតគិតទុកជាមុនដោយចេតនា ('Amd) គឺការមានចេតនាសម្លាប់មនុស្សដែលឈាមត្រូវបានការពារដោយប្រើឧបករណ៍ដែលអាចសម្លាប់មនុស្សបានជាទូទៅ។ ទីពីរមនុស្សឃាតពាក់កណ្តាលចេតនា (Shibh 'Amd) គឺការមានចេតនាវាយប្រហារដោយប្រើឧបករណ៍ដែលមិនអាចសម្លាប់មនុស្សបានជាទូទៅដូចជារំពាត់ស្រាលឬគ្រួសតូចដែលទាមទារឌីយ៉ាត់ធ្ងន់លើក្រុមគ្រួសារ ('Aqilah) និងកាហ្វារ៉ោះដោយគ្មានគីសសឡើយ។ ទីបីមនុស្សឃាតដោយអចេតនា (Khata') គឺការបណ្តាលឲ្យស្លាប់ដោយគ្មានចេតនាវាយប្រហារឬគ្មានចេតនាសម្លាប់មនុស្សឡើយដែលតម្រូវឲ្យបង់ឌីយ៉ាត់ធម្មតាលើក្រុមគ្រួសារនិងសងកាហ្វារ៉ោះ។

ផ្នែកស្តីពីការសម្លាប់ក្រុមមនុស្សដោយសារការសម្លាប់មនុស្សតែម្នាក់៖ ក្រុមមនុស្សដែលមានគ្នាចាប់ពីពីរនាក់ឡើងទៅត្រូវទទួលទណ្ឌកម្មសម្លាប់ក្នុងគីសស (Qisas) ដោយសារការសម្លាប់មនុស្សតែម្នាក់ប្រសិនបើសកម្មភាពរបស់មនុស្សម្នាក់ៗអាចបណ្តាលឲ្យស្លាប់បានឬប្រសិនបើពួកគេបានឃុបឃិតនិងសហការគ្នាប្រព្រឹត្តមនុស្សឃាតផ្អែកលើការឯកភាពជាឯកច្ឆន្ទរបស់សហការី (សាហ្វាបា)។ អូមើរពិនអាល់ខាត់តប ﵁ បានកាត់ទោសប្រហារជីវិតបុរសប្រាំពីរប្លន់នៅក្រុងសាន់អាដោយសារការរួមដៃគ្នាសម្លាប់ក្មេងប្រុសម្នាក់ដោយលោកបានមានប្រសាសន៍ថា៖ «ប្រសិនបើប្រជាជនក្រុងសាន់អាទាំងអស់ឃុបឃិតសម្លាប់ក្មេងនេះខ្ញុំនឹងប្រហារជីវិតពួកគេទាំងអស់ដើម្បីសងសឹកឲ្យគេ»។ ប្រសិនបើមនុស្សម្នាក់ចាប់ជនរងគ្រោះឲ្យជាប់ហើយម្នាក់ទៀតជាអ្នកសម្លាប់នោះអ្នកសម្លាប់ផ្ទាល់ត្រូវទទួលទោសប្រហារជីវិតក្នុងគីសសចំណែកអ្នកចាប់ត្រូវផ្តន្ទាទោសដាក់ពន្ធនាគារអស់មួយជីវិតរហូតដល់ស្លាប់។

ជំពូកស្តីពីលក្ខខណ្ឌកាតព្វកិច្ចនៃទណ្ឌកម្មសងសឹកស្មើភាព (Qisas)៖ ទណ្ឌកម្មសងសឹកស្មើភាព (គីសស) ក្នុងមនុស្សឃាតទាមទារនូវលក្ខខណ្ឌចម្បងបួនយ៉ាង៖ ទីមួយជីវិតរបស់ជនរងគ្រោះត្រូវតែត្រូវបានការពារដោយច្បាប់សាសនា ('Ismat អាល់-Maqtul) ពោលគឺមិនមែនជាសត្រូវក្នុងសង្គ្រាម (Harbi) ជនក្បត់សាសនា (Murtadd) ឬជនផិតក្បត់ដែលរៀបការហើយនោះឡើយ។ ទីពីរពិរុទ្ធជនត្រូវតែជាអ្នកមានការទទួលខុសត្រូវពេញលេញ (អាល់-Taklif) ពោលគឺពេញវ័យនិងមានសតិសម្បជញ្ញ៖ល្អដោយគ្មានគីសសលើកុមារឬអ្នកវិកលចរិតឡើយ។ ទីបីសមភាពក្នុងឋាន៖ (អាល់-Mukafa'ah) ក្នុងសេរីភាពនិងជំនឿសាសនាដូច្នេះមូស្លីមមិនត្រូវទទួលទោសប្រហារជីវិតដោយសារសម្លាប់អ្នកមិនមែនមូស្លីមឡើយហើយមនុស្សសេរីមិនត្រូវសម្លាប់ដោយសារសម្លាប់ទាសករឡើយ។ ទីបួនអវត្តមាននៃឋាន៖ជាឪពុកម្តាយពោលគឺឃាតកមិនត្រូវជាឪពុកម្តាយឬជីដូនជីតារបស់ជនរងគ្រោះឡើយផ្អែកលើប្រសាសន៍របស់ព្យាការី ﷺ ថា៖ «ឪពុកមិនត្រូវទទួលទោសសម្លាប់ដោយសារសម្លាប់កូនរបស់ខ្លួនឡើយ»។

ជំពូកស្តីពីការអនុវត្តទណ្ឌកម្មសងសឹកស្មើភាព (Qisas)៖ ការអនុវត្តទណ្ឌកម្មសងសឹកស្មើភាពទាមទារនូវលក្ខខណ្ឌកាតព្វកិច្ចបីយ៉ាង៖ ទីមួយរាល់ទាយាទឈាមទាំងអស់ដែលមានសិទ្ធិទាមទារគីសសត្រូវតែជាមនុស្សពេញវ័យនិងមានសតិល្អប្រសិនបើទាយាទណាម្នាក់នៅជាកុមារឬវិកលចរិតនោះគីសសត្រូវផ្អាករហូតដល់គេគ្រប់អាយុឬជាសះស្បើយ។ ទីពីរការឯកភាពជាឯកច្ឆន្ទក្នុងចំណោមទាយាទទាំងអស់ក្នុងការទាមទារការប្រហារជីវិតប្រសិនបើទាយាទតែម្នាក់លើកលែងទោសនោះទោសប្រហារជីវិតត្រូវលុបចោលភ្លាមៗ ហើយប្តូរទៅជាសំណងឌីយ៉ាត់។ ទីបីការធានាដាច់ខាតថាការអនុវត្តគីសសនឹងមិនរាលដាលធ្វើបាបដល់ជីវិតជនស្លូតត្រង់ដទៃស្របតាមបន្ទូលអល់ឡោះ (ព្រះអល់ឡោះ) ﷻ ថា៖ ﴿فَلَا يُسْرِف فِّي الْقَتْلِ﴾ [អាល់-Isra': 33] (ចូរកុំហួសហេតុក្នុងការសម្លាប់)។ ហេតុនេះប្រសិនបើទណ្ឌកម្មគីសសធ្លាក់លើស្ត្រីមានផ្ទៃពោះនាងមិនត្រូវប្រហារជីវិតជាដាច់ខាតរហូតដល់នាងសម្រាលកូនរួចបំបៅទឹកដោះដំបូង (Liba') និងរកបានមេដោះឬនាងបំបៅដោះកូនរហូតដល់ផ្តាច់ដោះនៅអាយុពីរឆ្នាំ។

ផ្នែកស្តីពីវិធីសាស្ត្រនិងឧបករណ៍នៃការអនុវត្តទណ្ឌកម្មសងសឹក៖ ការអនុវត្តទណ្ឌកម្មសងសឹកលើអាយុជីវិតមិនត្រូវធ្វើឡើងឡើយលើកលែងតែនៅចំពោះមុខមេដឹកនាំមូស្លីម (Sultan) ឬតំណាងតុលាការស្របច្បាប់ប៉ុណ្ណោះដើម្បីការពារកុំឲ្យមានការរំលោភបំពានហួសហេតុ។ ការអនុវត្តត្រូវតែធ្វើឡើងផ្តាច់មុខដោយប្រើឧបករណ៍មុតស្រួចជាទីបំផុតដោយចៅក្រមត្រូវពិនិត្យឧបករណ៍ជាមុនដើម្បីទប់ស្កាត់ការប្រើអាវុធរ៉ុលដែលនាំឲ្យមានទារុណកម្មឈឺចាប់។ ក្នុងការប្រហារជីវិតត្រូវធ្វើឡើងដោយការកាត់កញ្ចឹងកដោយដាវទោះបីជាឃាតកបានសម្លាប់ជនរងគ្រោះដោយមធ្យោបាយផ្សេងក៏ដោយផ្អែកលើប្រសាសន៍របស់ព្យាការី ﷺ ថា៖ «គ្មានទណ្ឌកម្មគីសសឡើយលើកលែងតែដោយដាវ»។ ចំពោះគីសសលើអវយវ៖ ត្រូវអនុវត្តដោយកាំបិតវះកាត់មុតស្រួចត្រង់គន្លាក់សន្លាក់ឆ្អឹងដើម្បីធានាបាននូវសមភាពជាក់ស្តែង។

ជំពូកស្តីពីការលើកលែងទោសលើទណ្ឌកម្មសងសឹក (Qisas) និងសំណង៖ សហគមន៍មូស្លីមបានឯកភាពគ្នាជាឯកច្ឆន្ទលើភាពស្របច្បាប់និងកុសលដ៏ធំធេងនៃការលើកលែងទោសគីសស។ ក្នុងបទមនុស្សឃាតគិតទុកជាមុនអាណាព្យាបាលឈាមរបស់ជនរងគ្រោះត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិជ្រើសរើសផ្តាច់មុខរវាងការសងសឹកស្មើភាពនិងការទទួលយកសំណងឌីយ៉ាត់ផ្អែកលើហាឌីޘស្របគ្នាថា៖ «ជនណាដែលសាច់ញាតិត្រូវគេសម្លាប់គេមានសិទ្ធិជ្រើសរើសជម្រើសដ៏ប្រសើរក្នុងចំណោមជម្រើសទាំងពីរ៖ ទទួលយកសំណងឬប្រហារជីវិតសងសឹក»។ ការលើកលែងទោសដោយឥតគិតថ្លៃដោយមិនយកសំណងអ្វីទាំងអស់គឺជាទង្វើដ៏ឧត្តុង្គឧត្តមបំផុតនិងកៀកជិតនឹងតាកវ៉ា (សេចក្តីកោតខ្លាចអល់ឡោះ (ព្រះអល់ឡោះ)) ដូចដែលអល់ឡោះ ﷻ មានបន្ទូលថា៖ ﴿وَأَن تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ﴾ [អាល់-Baqarah: 237] (ហើយការដែលពួកអ្នកលើកលែងទោសគឺកៀកជិតបំផុតនឹងសេចក្តីកោតខ្លាច) ហើយព្យាការី ﷺ មានប្រសាសន៍ថា៖ «គ្មានបុរសណាដែលលើកលែងទោសចំពោះការជិះជាន់លើកលែងតែអល់ឡោះនឹងបន្ថែមភាពថ្លៃថ្នូរដល់គេឡើយ»។ ប្រសិនបើទាយាទលើកលែងទោសដោយឥតលក្ខខណ្ឌសិទ្ធិនោះនឹងប្តូរទៅជាសំណងឌីយ៉ាត់។

ជំពូកស្តីពីទណ្ឌកម្មសងសឹកលើអវយវ៖ និងរបួសដែលមិនដល់ជីវិត៖ ជនណាដែលត្រូវជាប់ទណ្ឌកម្មគីសសលើអាយុជីវិតជននោះក៏ត្រូវជាប់ទណ្ឌកម្មគីសសលើអវយវ៖ និងមុខរបួសរាងកាយដូចគ្នាដែរស្របតាមបន្ទូលរបស់អល់ឡោះ (ព្រះអល់ឡោះ) ﷻ ថា៖ ﴿وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ﴾ [អាល់-Ma'idah: 45] (ហើយមុខរបួសនានាត្រូវសងសឹកស្មើភាព)។ គីសសលើអវយវ៖ទាមទារនូវលក្ខខណ្ឌបីយ៉ាង៖ ទីមួយលទ្ធភាពក្នុងការអនុវត្តទណ្ឌកម្មដោយសុវត្ថិភាពដោយមិនហួសព្រំដែនឬបណ្តាលឲ្យស្លាប់ដូចជាការកាត់ត្រង់សន្លាក់ឆ្អឹងច្បាស់លាស់ (កដៃកែងដៃជង្គង់)។ ទីពីរសមភាពក្នុងឈ្មោះនិងទីតាំងកាយវិភាគវិទ្យាដូចជាដៃស្តាំសងដៃស្តាំភ្នែកឆ្វេងសងភ្នែកឆ្វេង។ ទីបីសមភាពក្នុងសុខភាពរាងកាយពោលគឺអវយវ៖ដែលមានសុខភាពល្អពេញលេញមិនត្រូវកាត់សងអវយវ៖ដែលខ្វិនឬពិការឡើយ។

ផ្នែកស្តីពីទណ្ឌកម្មសងសឹកលើមុខរបួសនិងរបួសក្បាល (Shijaj)៖ ទណ្ឌកម្មគីសសលើមុខរបួសដែលមិនដល់ជីវិតត្រូវបានអនុញ្ញាតតាមផ្លូវច្បាប់តែលើមុខរបួសណាដែលជ្រៅដល់ឆ្អឹងដោយមិនបាក់បែកឆ្អឹងប៉ុណ្ណោះដូចជារបួសអាល់ម៉ូវឌីហះ (Mawdihah គឺរបួសក្បាលដែលរហែកសាច់ដល់លេចឆ្អឹងលលាដ៍ក្បាល) ពីព្រោះវាអាចវាស់វែងសមភាពបានយ៉ាងច្បាស់លាស់ដោយមិនបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិតឡើយ។ គីសសមិនត្រូវបានអនុញ្ញាតលើរបួសរាក់ៗមុនដល់ឆ្អឹងឬរបួសចាក់ធ្លាយចូលប្រហោងក្នុងរាងកាយ (Ja'ifah) ឬរបួសបាក់បែកឆ្អឹង (Hashimah និង Munaqqilah) ឡើយពីព្រោះមិនអាចធានាសមភាពបានដោយគ្មានគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិតដូច្នេះក្នុងករណីទាំងនោះត្រូវជំនួសដោយសំណងហិរញ្ញវត្ថុ (អើរស - Arsh) វិញ។

គម្ពីរ (សៀវភៅធំរបស់មូស្លីម)ស្តីពីសំណងជីវិតនិងរបួស (Kitab អាល់-Diyat)៖ ឌីយ៉ាត់ (Diyah) គឺជាសំណងហិរញ្ញវត្ថុកំណត់ដោយច្បាប់សាសនាដែលត្រូវបង់ជូនជនរងគ្រោះឬទាយាទរបស់គេដោយសារបទឧក្រិដ្ឋលើរូបកាយ។ ជនណាដែលបណ្តាលឲ្យបាត់បង់ជីវិតឬពិការភាពដល់មនុស្សម្នាក់—មិនថាតាមរយ៖សកម្មភាពផ្ទាល់ឬដោយប្រយោល (ដូចជាការបោះពស់ពិសលើគេការជីកអណ្តូងខុសច្បាប់លើផ្លូវដើរឬការដាក់ថ្នាំពុលក្នុងអាហារ)—ជននោះត្រូវទទួលខុសត្រូវសំណងពេញលេញតាមផ្លូវច្បាប់។ នៅពេលអ្នកប្រព្រឹត្តផ្ទាល់និងអ្នកបង្កហេតុដោយប្រយោលជួបគ្នាការទទួលខុសត្រូវធ្លាក់លើអ្នកប្រព្រឹត្តផ្ទាល់ជាចម្បងលើកលែងតែអ្នកបង្កហេតុបានបង្ខិតបង្ខំឬបោកបញ្ឆោតអ្នកប្រព្រឹត្ត។

ផ្នែកស្តីពីដែនកំណត់នៃការប្រៀនប្រដៅនិងការស្លាប់ដោយអចេតនា៖ នៅពេលឪពុកអាណាព្យាបាលឬគ្រូបង្រៀនបានប្រៀនប្រដៅកុមារក្នុងកម្រិតមធ្យមសមរម្យតាមទំនៀមទម្លាប់ហើយកុមារនោះបានស្លាប់ដោយស្មានមិនដល់ឬនៅពេលចៅក្រមអនុវត្តទណ្ឌកម្មសាសនា (Hadd) យ៉ាងត្រឹមត្រូវហើយបណ្តាលឲ្យស្លាប់នោះគ្មានទោសគីសសឡើយ។ ប្រសិនបើបុគ្គលម្នាក់បានចាប់ចងនិងដាក់ច្រវាក់មនុស្សសេរីពេញវ័យនៅទីវាលគ្មានជម្រកហើយជននោះបានស្លាប់ដោយសាររន្ទះបាញ់ធាតុអាកាសកាចសាហាវឬពស់ចឹកនោះសំណងឌីយ៉ាត់ត្រូវធ្លាក់លើអ្នកចាប់ចងនោះពីព្រោះគាត់បានរារាំងជនរងគ្រោះដោយខុសច្បាប់មិនឲ្យរត់គេចពីគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិត។

ជំពូកស្តីពីកម្រិតកំណត់នៃសំណងជីវិត (Diyat អាល់-Nafs)៖ សំណងឌីយ៉ាត់ពេញលេញសម្រាប់បុរសមូស្លីមសេរីម្នាក់ត្រូវបានកំណត់យ៉ាងច្បាស់លាស់គឺអូដ្ឋ ១០០ ក្បាលឬមាសសុទ្ធ ១.០០០ ឌីណារ (មីសកាល់) ឬប្រាក់សុទ្ធ ១២.០០០ ឌៀរហាំឬគោ ២០០ ក្បាលឬចៀម ២.០០០ ក្បាលផ្អែកលើហាឌីޘរបស់ចាបៀរដែលរ៉សូល (អ្នកនាំសារពីព្រះ)របស់អល់ឡោះ (ព្រះអល់ឡោះ) ﷺ បានកំណត់បរិមាណទាំងនេះ។ សំណងឌីយ៉ាត់របស់ស្ត្រីមូស្លីមសេរីគឺពាក់កណ្តាលនៃសំណងបុរសចំពោះជីវិតនិងរបួសធំៗ ដូចដែលមានចែងក្នុងលិខិតរបស់អាំរូពិនហាហ្សមថា៖ «ឌីយ៉ាត់របស់ស្ត្រីគឺពាក់កណ្តាលនៃឌីយ៉ាត់របស់បុរស»។ ប៉ុន្តែបុរសនិងស្ត្រីមានសមភាពហិរញ្ញវត្ថុស្មើគ្នាទាំងស្រុងក្នុងរបួសស្រាលៗដែលមានតម្លៃតិចជាងមួយភាគបីនៃឌីយ៉ាត់ពេញលេញ។ ចំពោះគភ៌ក្នុងផ្ទៃ (Janin) ដែលត្រូវគេសម្លាប់ដោយខុសច្បាប់ឌីយ៉ាត់របស់ទារកគឺមួយភាគដប់នៃឌីយ៉ាត់របស់ម្តាយដែលត្រូវសងដោយហ្គួររ៉ោះ (Ghurrah គឺទាសករម្នាក់ដែលមានតម្លៃស្មើនឹងអូដ្ឋ ៥ ក្បាល)។

ជំពូកស្តីពីសំណងឌីយ៉ាត់លើសរីរាង្គរាងកាយនិងវិញ្ញាណ៖ ជនណាដែលបំផ្លាញសរីរាង្គរាងកាយណាដែលមានតែមួយគត់នៅក្នុងខ្លួនមនុស្ស—ដូចជាច្រមុះអណ្តាតឬប្រដាប់ភេទបុរស—ជននោះត្រូវជាប់កាតព្វកិច្ចបង់សំណងឌីយ៉ាត់ពេញលេញស្មើនឹងមួយជីវិតមនុស្ស។ ចំពោះសរីរាង្គដែលមានជាគូ (ពីរៗ)—ដូចជាភ្នែកទាំងពីរត្រចៀកទាំងពីរបបូរមាត់ទាំងពីរដៃទាំងពីរជើងទាំងពីរសុដន់ទាំងពីរនិងពងស្វាសទាំងពីរ—ការបំផ្លាញទាំងគូត្រូវសងឌីយ៉ាត់ពេញលេញ (អូដ្ឋ ១០០ ក្បាល) ហើយការបំផ្លាញម្ខាងត្រូវសងពាក់កណ្តាលឌីយ៉ាត់ (អូដ្ឋ ៥០ ក្បាល)។ ចំពោះសរីរាង្គដែលមានចំនួនបួន—ដូចជាត្របកភ្នែកទាំងបួន—ការបំផ្លាញទាំងបួនត្រូវសងឌីយ៉ាត់ពេញលេញហើយការបំផ្លាញមួយត្រូវសងមួយភាគបួននៃឌីយ៉ាត់ (អូដ្ឋ ២៥ ក្បាល)។

ផ្នែកស្តីពីសំណងលើការបាត់បង់វិញ្ញាណនិងម្រាមដៃម្រាមជើង៖ សំណងឌីយ៉ាត់ពេញលេញស្មើនឹងមួយជីវិតត្រូវបានកំណត់តាមផ្លូវច្បាប់ចំពោះការបាត់បង់ទាំងស្រុងនូវវិញ្ញាណឬសមត្ថភាពសំខាន់ៗនៃរាងកាយមនុស្ស—រួមមានសតិសម្បជញ្ញ៖ វិញ្ញាណស្តាប់វិញ្ញាណមើលឃើញការនិយាយស្តីវិញ្ញាណក្លិនវិញ្ញាណភ្លក្សរសជាតិសមត្ថភាពទំពារនិងសមត្ថភាពរួមដំណេក—ទោះបីជាសរីរាង្គកាយវិភាគវិទ្យានៅដដែលក៏ដោយ។ ចំពោះម្រាមដៃនិងម្រាមជើងគឺត្រូវសងអូដ្ឋ ១០ ក្បាលសម្រាប់ម្រាមនីមួយៗ ផ្អែកលើប្រសាសន៍របស់ព្យាការី ﷺ ថា៖ «អូដ្ឋដប់ក្បាលសម្រាប់ម្រាមដៃនីមួយៗ»។ ថ្នាំងម្រាមដៃនីមួយៗ (Anmulah) ត្រូវសងមួយភាគបីនៃឌីយ៉ាត់ម្រាមដៃលើកលែងតែមេដៃដែលមានតែពីរថ្នាំងគឺត្រូវសងកន្លះឌីយ៉ាត់នៃមេដៃ (អូដ្ឋ ៥ ក្បាល) ក្នុងមួយថ្នាំងដែលស្មើគ្នានឹងឌីយ៉ាត់នៃធ្មេញមួយ (អូដ្ឋ ៥ ក្បាល) ដែរ។

ជំពូកស្តីពីរបួសក្បាលមុខ (Shijaj) និងការបាក់ឆ្អឹង៖ សាច់ចាហ៍ (Shajjah) គឺជាមុខរបួសដែលកើតឡើងលើក្បាលនិងផ្ទៃមុខជាពិសេស។ របួសប្រភេទនេះត្រូវបានបែងចែកជា ១០ កម្រិត៖ ប្រាំកម្រិតដំបូង—ហារីសះ (ឆ្កូតស្បែក), ដាមីអាហ៍ (ចេញឈាម), បាឌីអាហ៍ (មុតសាច់), មុតឡាហ៊ីម៉ះ (មុតសាច់ជ្រៅ), និងស៊ីមហាត (ជ្រៅដល់ស្រទាប់ឆ្អឹង)—ត្រូវប៉ះប៉ូវដោយសំណងវាយតម្លៃរបស់ចៅក្រម (ហ៊ូគូម៉ះ - Hukumah)។ កម្រិតទីប្រាំមួយគឺអាល់ម៉ូវឌីហះ (មុតលេចឆ្អឹង) ត្រូវសងអូដ្ឋ ៥ ក្បាល។ កម្រិតទីប្រាំពីរគឺអាល់ហាស៊ីម៉ះ (បាក់បែកឆ្អឹង) ត្រូវសងអូដ្ឋ ១០ ក្បាល។ កម្រិតទីប្រាំបីគឺអាល់មូណាក់គីឡះ (បាក់បែកនិងរើទីតាំងឆ្អឹង) ត្រូវសងអូដ្ឋ ១៥ ក្បាល។ កម្រិតទីប្រាំបួនគឺអាល់ម៉ាក់មូម៉ះ (ជ្រៅដល់ស្រទាប់ការពារខួរក្បាល) ត្រូវសងមួយភាគបីនៃឌីយ៉ាត់ពេញលេញ (អូដ្ឋ ៣៣ ក្បាលនិងមួយភាគបី)។ កម្រិតទីដប់គឺអាល់ដាមីហ្គោះ (ធ្លាយចូលភ្នាសខួរក្បាល) ត្រូវសងមួយភាគបីនៃឌីយ៉ាត់ពេញលេញ។ របួសចាក់ធ្លាយចូលប្រហោងពោះឬទ្រូង (ចាអ៊ីហ្វះ - Ja'ifah) ក៏ត្រូវសងមួយភាគបីនៃឌីយ៉ាត់ពេញលេញដូចគ្នាដែរ។

ជំពូកស្តីពីក្រុមញាតិបង់សំណង ('Aqilah) និងការទទួលខុសត្រូវ៖ អាគីឡះ ('Aqilah) រួមមានផ្តាច់មុខតែសាច់ញាតិបុរសដែលពេញវ័យមានសតិល្អនិងមានធនធានក្នុងចំណោមញាតិខាងឪពុក (អាសាបាត - 'Asabat) នៃជនល្មើសទាំងជិតទាំងឆ្ងាយទាំងមានវត្តមានទាំងអវត្តមានរួមទាំងដូនតាឡើងទៅលើនិងកូនចៅចុះមកក្រោម។ ក្រុមអាគីឡះត្រូវទទួលបន្ទុកបង់សំណងឌីយ៉ាត់ចំពោះមនុស្សឃាតដោយអចេតនានិងមនុស្សឃាតពាក់កណ្តាលចេតនាដោយបែងចែកការបង់ក្នុងរយ៖ពេលបីឆ្នាំពេញ។ ក្រុមអាគីឡះមិនត្រូវទទួលបន្ទុកហិរញ្ញវត្ថុឡើយចំពោះមនុស្សឃាតគិតទុកជាមុនដោយចេតនាការសារភាពកំហុសដោយគ្មានភស្តុតាងកិច្ចព្រមព្រៀងផ្សះផ្សាឬការខូចខាតរបួសដែលតិចជាងមួយភាគបីនៃឌីយ៉ាត់ពេញលេញ។

ផ្នែកស្តីពីកាហ្វារ៉ោះនៃមនុស្សឃាត (Kaffarat អាល់-Qatl)៖ ជនណាដែលសម្លាប់ជីវិតមនុស្សដែលត្រូវបានការពារដោយច្បាប់សាសនា—ទោះបីជាដោយអចេតនាឬសម្លាប់ទាសករខ្លួនឯងគភ៌ក្នុងផ្ទៃឬអ្នកមិនមែនមូស្លីមក្រោមសន្ធិសញ្ញា (Mu'ahid)—ជននោះត្រូវជាប់កាតព្វកិច្ចផ្ទាល់ខ្លួនក្នុងការសងកាហ្វារ៉ោះនៃមនុស្សឃាត។ កាហ្វារ៉ោះត្រូវបានបញ្ជាដោយអល់ឡោះ (ព្រះអល់ឡោះ) ﷻ ថា៖ ﴿وَمَن قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إِلَىٰ أَهْلِهِ﴾ [អាល់-Nisa': 92] (ហើយជនណាដែលសម្លាប់អ្នកមានជំនឿម្នាក់ដោយអចេតនាគឺត្រូវដោះលែងទាសករមានជំនឿម្នាក់និងបង់សំណងឌីយ៉ាត់ជូនគ្រួសារជនរងគ្រោះ)។ ប្រសិនបើឃាតកគ្មានលទ្ធភាពដោះលែងទាសករមូស្លីមដែលមានសុខភាពល្អគេត្រូវបួសពីរខែជាប់ៗគ្នាដោយមិនដាច់ឡើយ។ កាហ្វារ៉ោះគឺជាកាតព្វកិច្ចសាសនាផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ឃាតកនិងមនសិការរបស់គេហើយក្រុមញាតិអាគីឡះមិនត្រូវទទួលបន្ទុកកាហ្វារ៉ោះនេះឡើយ។